Skip to main content

Full text of "Tydskrif vir Hedendaagse Romeins - Hollandse Reg (THRHR): Volume 37, 1974"

See other formats


Digitized by the Internet Archive 
in 2017 with funding from 
University of Pretoria, Library Services 


https://archive.org/details/tydskrifvirheden37joub 


AKADEMIFSE " ' 

''TinGSDIENS 

jynQ' 

njE 


N FRETORiA 

199íri -b:^- 

d 

VAKKODQ 








6L sq 


3 U-O 


TYDSKRIF VIR HEDENDAAGSE 
ROMEINS - HOLLANDSE REG 

JOURNAL OF CONTEMPORARY ROMAN-DUTCH LAW 


Kwartaalhlad vir die Regspraktisjn 
en die Regstudent in Suid-A.frika 

REDAKTEUR WA JOUBERT 


REDAKSIEKOMITEE 


PROF B BEINART, BIRMINGHAM 

PROF AC CILLIERS, PORT ELIZABETH 

PROF DR WOUTER DE VOS, KAAPSTAD 

PROF DR JC DE WET, STELLENBOSCH 

PROF DR R FEENSTRA, LEIDEN 

ADV JC FERREIRA, PRETORIA 

SY EDELE DR CP JOUBERT SC, PRETORIA 

PROF DR DJ JOUBERT, PRETORIA 

PROF DR WA JOUBERT, PRETORLA 
{VOORSITTER) 

DR DF MOSTERT, SASOLBURG 


PROF DR B RANCHOD, DURBAN 

PROF K SCHWIETERING, STELLEN- 
BOSCH 

PROF DR SA STRAUSS, PRETORIA 

PROF DR JD VAN DER VYVER, POT- 
CHEFSTROOM 

PROF JC VAN DER WALT, JOHANNES- 
BURG 

ADVDR HJO VAN HEERDEN SC, BLOEM - 
FONTEIN 

PROF JNR VAN RHYN, BLOEMFONTEIN 
PROF DR P VAN WARMELO, PRETORIA 

PROF R VERLOREN VAN THEMAAT, 
PIETERSBURG 


SEWE-EN-DERTIGSTE JAARGANG 1974 


DURBAN 

BUTTERWORTH & CO (SOUTH AFRICA) LTD 
1974 


Register 

Opgestel deur 

Susan Scott 


Bladsy 

A ARTIKELS 


Barnard, CE : Die toepassing van artikel 8 van die Strafproseswet in ons reg 58 

Barrie, GN: The Third Law of the Sea Conference: A final summation 245 

Bekker, PM: Die aksie op grond van troubreuk 403 

Bertelsmann, W; Verloren van Themaat, R; Cloete, PH; Du Plessis, PW; Mapena, 
lOHM ; Muller, H & VAN den Heever, JA: Ontwikkeling in die reg en regspleging 

van die Bantoe - Oorsig vir 1971 en 1972 70 

Brand, WJA: Judisiële onafhanklikheid by kwessies van nie-erkenning 329 

CoETZEE, JA: Owerheid en onderdaan in die Suid-Afrikaanse strafprosesreg 390 

CoNRADiE, PJ : Seduksie en die leerstuk van volenti non fit iniuria 372 

Gering, Leonard : Legal institutions and human needs 274 

Hugo, JH : The concept “possession” in the South African criminal law 148, 195 

Kachelhoffer, GC: Die Wet op die Reëhng van Bantoe-arbeidsverhoudinge 256 

PuGSLEY, DF : Was justa causa necessary for traditio in Roman law? 13 

Sanders, AJGM: Transformation of treaties 364 

ScoTT, Susan: Die effek van ’n mala fide-sessie van ’n vorderingsreg 351 

Spiro, Erwin : Recognition of foreign decrees of divorce 340 

Strauss, SA: Geestesongesteldheid en die strafreg: Die voorgestelde nuwe reëling in die 

Strafproseswetsontwerp 219 

Van Aswegen, Johann: Onredelikheid as selfstandige administratiefregtelike hersienings- 

grond 49 

Van Jaarsveld, SR: Terugtrede van ’n derde voor ratifikasieverklaring 133 

Van der Merwe, CG: Die Wet op Deeltitels in die lig van ons gemeenregtelike saak- en 

eiendomsbegrip 113 

Van der Merwe, CG & Rabie, MA : Eiendom van wilde diere 38 

Van der Vyver, JD: Hedendaagse Calvinistiese en Roomskatolieke natuurregsteorieë . . 380 

Van Rooyen, JCW : Regsdwaling en dolus in die strafreg 18 

Van Wyk, DH : Die posisie mbt wetgewing in die Bantoetuislande 1 


IV 


Bladsy 


B AANTEKENINGE 

De Vos, Wouter: No enrichment action for improvements to movables? 308 

Gauntlett, JJ; The sayings of Mr Justice Holmes 169 

Middleton, AJ : Road traffic and the abuse of the criminal sanction 159 

Nathan, Carmen ; Enrichment liability and the 101 

Richings, FG: The plea of “nolo contendere” 412 

Van Rensburg, ADJ : Regsubjektiwiteit en die regsubjek se kompetensies 94 


C VONNISSE 

Appël deur Yskor ingevolge die Wet op Voorkoming van Lugbesoedehng deur MA Rabie 186 
Phame (Pty) Ltd v Paizes 1973 3 SA 397 (A) deur SWJ Van der Merwe & MFB Reinecke 175 

Pieter Marsman v Firma M Rosskamp 1973 CMLR 501 deur PEJ Brooks 109 

Santam Insurance Co Ltd v Vorster 1973 4 SA 764 (A) deur JJ Gaimtlett 195 

S V Brick 1973 2 SA 571 (A) deur AJ Middleton 183 

S V Goncalves 1974 2 SA 122 (NK) deur CR Snyman 315 

S V Kadi 2 SA 330 (NK) deur PM Bekker 317 

S V Kumalo 1974 1 SA 474 (NK) deur AJ van Wyk 193 

S V Tshebeletsane 1973 4 SA 195 (NK) deur PM Bekker 111 

S V Valashia 1973 3 SA 934 (O); S v Nthembu 1973 3 SA 937 (O); S v Maama 1973 3 SA 

938 (O) en S V Radebe 1973 3 SA 940 (O) deur Sias Reyneke 107 

S V Van Rooyen 1974 2 SA 334 (N) deur Ben van Jaarsveld 418 

Strauss V Strauss 1974 3 SA 79 (A) deur AH Barnard 415 

Vaal Transport Corporation (Pty) Ltd v D van Wyk Venter 1974 2 SA 575 (T) deur JI van 

Niekerk 318 


D BOEKE 

CiLLiERS, HS en Benade, ML : Company Law deur B Wunsh 201 

CiLLiERS, HS ; Benade, ML en Rossouw, S : Maatskappy-finansiële state deur MA. Faul . 212 

Feenstra, R en De Smidt, JTH; Geschiedenis van het vermogensrecht, tekstenboek deur 

P van Warmelo 326 

Feenstra, R en Fischer, HFWD: E M Meijers Etudes d’histoire du Droit deur P van 

Warmelo 214 

Hall, CG and Burger, AP: Hall on Water Rights in South Africa deur JC de Wet .... 421 
Herbots, Jacques: Meertalig Rechtswoord, Êjkere Rechtsvinding deur P van Warmelo . 423 

Hunt, PMA; Milton, JRL en Fuller, NM; South African Criminal Law and Procedure 

(formerly Gardiner and Lansdown) deur AJ Middleton en MA Rabie 208 

Mann, FA: Studies in International Law deur GN Barrie 213 

Responsa Meridiana Vol 2 No 5 September 1973 deur BJ van der Walt 216 

Snyman, CR en Loedolff, JF: Misdade betreffende afhanklikheidsvormende medisyne 

deur BT Edmeades en AJ Middleton 323 

Spruit, JE: C Plinius Caecilius Secundus en het erfrecht van zijn tijd deur P van Warmelo 327 
Van Warmelo, P: Regsleer Regswetenskap en Regsfilosofie deur BT Edmeades .... 322 


E KRONIEK 

Afskeid, Sy Edele dr LC Steyn en Verwelkoming, Sy Edele hoofregter F Rumpff .... 217 

Butterworth-prys 112 


F ALGEMEEN 

Briewe 328 

V 


Bladsy 


Bladsy 


G BEGRIPPE 


absolute verbod 183 

administratiefreg 49 e v 

act of x/íz/í-leerstuk 331 

hersieningsgrond 49 

judisiële onderworpenheid 330 

onredelikheid 50 e v 

begrensing 52 

nadeel 51 

prerogatief en wetmatigheid .... 52 

toets vir 53 

pubiic policy 332 

regsoewereiniteit 49 

skeiding van bevoegdhede 330 

arbeidsverhoudinge 

Bantoe- 256 e v 

beperkte stakingsreg 269 

kollektiewe bedinging 257 e v 

reg om kollektief te beding 265 

reg om te verenig 263 

Bantoereg 71ev 

familiereg 86 

opvolgingsreg 90 

prosesreg 82 

regskonflik 85 

skrywers 92 

staatsreg 71 

strafreg 81 

verbintenisreg 90 

besit 148 

criminal law 149 

aclus 300 e v 

meaning of in 149, 293 e v 

presumptions 302 e v 

unlawfulness 300 e v 

mandament van spolie 148 

bewyslas 

skuld 315 

conflict of laws 109 

deeltitels 113ev 

bestanddeelsleer 117 

condoTninium 113 

eiendomsbegrip 120 e v 

eiendom van ’n deel 128 e v 

gemeenskaplike eiendom 124 e v 

saakbegrip 114 

superficies solo cedit 115 

dwelmmiddels 

“handeldryf” 193 e v 

handelingsbevoegdheid 95 

huurkoop 318ev 

ignorantia iuris neminem excusat 19 e v 

Mosaïese reg 19 

Romeinse reg 19ev 

Glossatore en Kommentatore .... 22 

Kanonieke reg 23 


Romeins-Hollandse reg 23 

Duitse reg 24 

Switserse reg 25 

Nederlandse reg 26 

Engelse reg 26 

Amerikaanse reg 27 

Suid-Afrikaanse reg 28 e v 

feitedwaling 28 

regsdwaling 29 

vermeende regverdigingsgronde . 31 e v 

internasionale privaatreg 342 

divorce 340 e v 

damages against co- respondent . . . 348 

decree of 345 

maintenance 346 

property regime 348 

reciprocity 349 

Renvoi 348 


kompetensies 


koopkontrak 

175 

dictum et promissum . . . 

176 

actio quanti minoris .... 


law 


as a means to 

275 

entrusted to administrative officers 280 e v 

ombudsman 


existence of 

276 

framework of 

274 

functions of judges and academic law- 

yers 

.... 277 e V 

litis contestatio 

59 

lugbesoedeling 


menseregte 

. . 381 ev, 391 

natuurreg 

. . .380 ev, 391 

nolle prosequi 


nolo contendere 


orgaanteorie 

98 

prokureur-generaal . . . . 


public welfare offences . . 

162 

regsubjek 


regsubjektiwiteit 


ruleoflaw 

. . .391, 393 ev 

seduksie 


actio iniuriarum 


volenti non fit iniuria . . . 

372 

sessie 


aksies 

354 

cessio actionum 

353 

defendere 



VI 


Bladsy 


Bladsy 


effek van mala fide- 351 e v 

in fraudem creditorum 355 

procurator in rem suam 353 

strafproses 

korrektiewe opleiding 111 

opskortingsvoorwaardes 107 

vonnis opgelê buite landdros se be- 
voegdheid 317 

strafreg 

geestesongesteldheid 219 e v 

geestesgebrek 227 

toerekenbaarheid 227 e v 

staat 397 

traditio llev 

justacausa llev 

trafíic offences 159 

aimsof 160 

criminal sanctions 159 

troubreuk 403 e v 

Engelse reg 406 e v 

Suid-Afrikaanse reg 403 e v 

usucapio 16ev 

verrykingsaanspreeklikheid 101 e v, 308 e v 

ius retentionis 101 e v 

possession 102 e v, 308 e v 


verteenwoordiging 133 

ratifikasie 

aard 138 

grondslag 133 

terugtrede van derde 144 

volenti non fit iniuria 195 e v, 372 

volkereg 

law of the sea 

jurisdiction 246 e v 

coastal state 247 

seabed 246 

pollution and scientific research . . 252 

treaties 364 e v 

implementation 

parliaments role in 365 e v 

transformation of 364 

wetgewende bevoegdhede 3 e v 

wetgewende vergadering 5 e v 

“oppergesag” 5ev 

wilde diere 38ev 

actio iniuriarum 41 

animalia mansuefacta 39 

animus furandi 40 

consuetudo revertendi 39 

occupatio 38ev 

res nullius 38ev 

vrye reg van jag 39 e v 


H WETGEWING 


SUID-AFRIKA 


(d) Republiek 
Wet 13/1928 

Artikel 90 bis (c) en (iii) 302 

30/1928 153 

44/1950 391 

37/1953 

10 415 

48/1953 256 ev 

56/1955 59 e V 

8 59 e V 

108 foj 391 

2\5bis 390 

44/1962 

9 298 

37/1963 

17 390 

45/1965 186 e v 

62/1966 

22 391 

37/1967 

2(1) 183, 295 

83/1967 

6 391 


71/1968 296 

2(1) 296 

75/1969 297 

32 

36 

21/1971 lev 

27/1971 lev 

30(3) lev 

18 1 e V 

41/1971 153, 193 

10(3) 302 

2(b) 315 

66/1971 113 ev 

18/1973 220 ev 

77 221 e V 

78 227 e v 

79 242 e v 

70/1973 256 

12 256 

(b) Transkei 

Grondwet 48/1963 1 e v 

Ajitikel 37/3 2 e v 


vii 


Bladsy 


Bladsy 


I TEKSTE 


Accursius 
adm 3 34 

D33 29 358 

A>3 3 33 5 352 

3 3 34 353 

3 3 35 3 355 

4 3 37 176 

21 1 1 1 176 

21 1 18 />r 176 

41 1 9 3 15 

41 1 9 5 15 

41 1 21 1 15 

41 1 31 15 

De Groot 

/k/ 3 15 7 177, 178 

3 15 8 177, 178 

Gaius 

/kx/ 2 19, 20 13 


Justinianus 

/kx/ 2 1 40 15 

Cod2 3 20 15 

Sande 

De Actiomm Cessione 

22 358 

2 3 358 

9 6... 358 

10 2 359 

10 9 359 

Ulpianus 

Regulae 19 7 15 

Voet 

Com ad Pand 

43 4 177 

5 1 84 360 

21 1 3 177 


HEER PRINTING CO (PTY) LTD 
“ Young Ideas in an old Crqft" 
PRETORIA 


Die posisie mbt wetgewing in die 
Bantoetuislande 

D H van Wyk 

Universiteit van Suid-Afrika 

SUMMARY 

In terms of the Bantu Homelands Constitution Act 27 of 1971 (the provisions of 
which are substantially similar to those of the Transkeian Constitution Act 48 of 1963) a 
new category of “original” legislative bodies was created. For several reasons, however, 
the interpretation of especially the sections concerning the legislative powers of these 
bodies poses difficulties. 

From what can initially be gathered it appears that the powers of these homeland 
assemblies are limited in mainly three respects, viz persons or classes of persons, geo- 
graphic areas, and a number of matters provided for in the first schedule to Act 21 of 1971. 

The actual problem, however, arises in connection with the interpretation of section 
30(3), read with section 18. The former section provides that no Act (other than a home- 
land Act) concerning a matter referred to in the first schedule of Act 21 of 1971, and made 
after the commencement of that Act, would apply to a territory. Section 18 provides that 
all Acts in force in a territory immediately before the institution of the first executive 
council of a territory would continue to be in force in such territory, until repealed or 
amended by the competent authority. 

Questions arising from these sections concern inter alia the scope of the legislative 
“supremacy” of a legislative assembly, the implications of section 18 in respect of the 
continued validity of Acts, the effect of section 30(3) on the legislative powers of a self- 
governing territory, and the application of these sections, read with the first schedule. 

As far as the first matter is concerned it is clear that parliament intended a self- 
governing territory to be autonomous in respect of the matters allocated to it by the first 
schedule. In regard to section 18 it is submitted that it bears the effect that all Acts con- 
tinuing to be in force and dealing with matters referred to in the first schedule can be 
regarded as Acts of the territory concerned, in other words, it becomes irrelevant that eg 
parliament made such Acts. 

Section 30(3) creates severe interpretation problems. It can easily be interpreted in 
at least three distinct ways, each one entailing different and important consequences. On a 
literal interpretation the implication of section 30(3) would be to render certain existing 
Acts retrospectively invalid as soon as a territory becomes self-governing, as section 30(3) 
provides that no Act made after the commencement of Act 21 of 1971 would apply in a terri- 
tory! Unfortunately it is not quite clear what terrítory is intended. Rules of construction 
favour the view that it ought to be a self-governing territory in terms of chapter two of 
the Act, not a territory referred to in chapter one of the Act (i e one with a legislative 
assembly with limited powers). 

Secondly section 30(3) can be taken to apply to the so-called first-chapter territories 
also. This would go a long way in solving the problem of the literal interpretation, but one 
is still left with the period between the commencement of Act 21 of 1971 and the institu- 
tion of the first-chapter legislative assembly. 

Thirdly the emphasis in section 30(3) can be placed on the term “territory”, meaning 
a self-governing territory, regarding the words “after the commencement of this Act” 
to be superflous and actually meaningless. 


2 


VAN WYK 


The main reason for the difficulty in interpreting section 30(3) can be sought in the 
fact that it was copied substantially from section 37(3) of the Transkeian Constitution 
Act 48 of 1963, without keeping an open eye for the different constitutional structure 
created by the Bantu Homelands Constitution Act. 

As far as the application of sections 18 and 30(3) read with the first schedule is con- 
cerned, much can be learned from a number of decided cases arising from the Transkeian 
Constitution Act. In addition examples from recent legislation can be offered to prove the 
sometimes complicated situations arising in terms of Act 21 of 1971. (Cf the Marriage 
Amendment Act 1973, the Forestry Amendment Act 1973, the National Road Safety 
Council Act 1972, etc.) 

The dilemma about the homelands’ legislative powers can mainly be ascribed to 
uncertainty as to which Acts apply to those territories, and to the considerable number of 
intricate and sometimes unintelligible legal situations created by various Acts in a fashion 
even to confuse the legislature.In the firstcase proper interpretation might solve the pro- 
blem, in the second, however, parliament or the State President should come to aid. 

By die eerste deurlees van die Grondwet van die Bantoetuislande 21 
van 1971 (waarvan die bepalings grootliks ooreenstem met dié van die 
Transkeise Grondwet 48 van 1963) blyk dit gou dat ’n nuwe kategorie 
“oorspronklike” wetgewers met omvattende bevoegdhede moontlik ge- 
maak is. Na ’n bietjie bestudering van die wet kom ’n mens egter ook onder 
die indruk dat die taak wat daar op die amptenaar rus wat van dag tot dag 
met die wet werk en gevolg daaraan moet gee onbegoime is, tensy hy deeglik 
vertroud is met al die implikasies daarvan, goed geskool is in die vertolking 
van wette en boonop ’n goeie navorser is met voldoende tyd voor hande om 
betrekhk ingewikkelde of dubbelsinnige regsposisies op te los. Maar selfs 
dan is sukses nie ’n vanselfsprekendheid nie, veral omdat daar dikwels twee 
of meer vertolkings aan bepaalde artikels van die wet geheg kan word. Dit 
geld veral die kwessie van wetgewing in en deur die tuislande. 

As gevolg van die onsekerheid wat uit so ’n toestand kan voortvloei, 
verdien die wetgewende vergaderings in die Bantoetuislande nadere be- 
tragting. Dit spreek vanself dat die status, behoorlike funksionering, 
verantwoordelikheid en aktiwiteitskoers van hierdie wetgewers groothks 
onderhewig is aan die korrekte vasstelling van hul verhouding tot en met 
alle ander wetgewers in die Republiek. Met die oog hierop en ter wille van 
die agtergrond moet die staatsregtehke posisie van die tuislandwetgewers 
kortliks vasgestel word. 

Ingevolge die Transkeise Grondwet 48 van 1963 het die Transkei reeds 
in 1963 ’n selfregerende gebied geword met sy eie wetgewende vergadering 
en kabinet. Sover dit die ander tuislande betref, het dié Suid-Afrikaanse 
regering voor ’n keuse te staan gekom toe dit blyk dat die gebiede dermate 
ontwikkel het kragtens die Wet op Bantoe-owerhede 68 van 1951 dat groter 
staatsregtelike verantwoordelikheid aan hulle (of ten minste sommige van 
hulle) toegeken kon word. Daar kon naamlik óf vir elke gebied ’n wet aan- 
geneem word soos vir die Transkei, óf daar kon ’n algemene wet aangeneem 
word wat ’n basis sou skep op grond waarvan die Staatspresident by pro- 
klamasie besonderhede sou kon uitwerk vir elke tuisland. Die laaste uitweg 
is gekies. Omdat daar egter in so ’n “algemene” wet rekening gehou moes 
word metgebiede in verskihende stadiums van ontwikkeling, dui die eerste 
twee hoofstukke elkeen ’n afsonderlike fase van ontwikkeling aan. Die 
sogenaamde “eerste hoofstuk”-gebiede is gebiede waarvoor ’n wetgewende 
vergadering en uitvoerende raad ingestel is wat oor dieselfde aangeleenthede 


WETGEWING IN BANTOETUISLANDE 


3 


kan beskik as ’n selfregerende of “tweede hoofstuk”-gebied, behalwe dat 
dié beskikkingsbevoegdheid na inhoud wesentlik verskil van dié van ’n 
selfregerende gebied. In hierdie verband val dit op dat die uitdrukking 
“selfregerende gebied” ’n spesifieke betekenis verwerf het in die idioom van 
die Grondwet van die Bantoetuislande, nl ’n gebied waarop die bepahngs 
van hoofstuk 2 van die wet van toepassing is.^ 

Die wetgewende vergaderings van hierdie selfregerende gebiede 
(waarvan daar tans, benewens die Transkei, ses is^) is kragtens die Grondwet 
van die Bantoetuislande op wetgewende gebied gevrywaar van mede- 
dinging deur alle wetgewende liggame van die Republiek, selfs die parle- 
ment. Die omvang van hierdie vrywaring word egter na gelang van die 
geval by wet afgebaken tov persoon, gebied of die aangeleenthede waarna 
artikel 30(l)(a) van die wet verwys.^ Laasgenoemde aangeleenthede is 
vervat in die eerste bylae van die wet wat tans uit drie-en-dertig paragrawe 
bestaan - ietwat misleidende aanduiding aangesien sporadiese uitbreidings 
van die lys dikwels in die vorm van ’n item so-en-so A aangebring word. 
Uitbreiding van die lys aangeleenthede kan óf by wet van die parlement 
geskied, óf deur die Staatspresident, wat in paragraaf 33 gemagtig word om 
met die goedkeuring van albei huise van die parlement enige aangeleentheid 
aan ’n wetgewende vergadering oor te dra.^ 

Sover dit die beperking van wetgewende bevoegdhede tav persone 
betref, maak die wet voorsiening dat sekere wette van ’n wetgewende ver- 
gadering slegs op burgers van die gebied of bepaalde klasse persone van 
toepassing sal wees. So bepaal paragraaf 5 van die eerste bylae dat wetgewing 
mbt handelislsensies slegs burgers van die gebied bind, terwyl paragraaf 12 
voorsiening maak vir die “instelling en administrasie van en die beheer oor 
laerhowe en die regspraak ten opsigte van Bantoes”. Paragraaf 26, waardeur 
geboortes, sterfgevalle, huwelike en gebruildike verbindings ten opsigte 
van burgers as ’n “aangeleentheid” aan ’n wetgewende vergadering oorge- 
dra word, dien as ’n verdere voorbeeld. Hierdie bevoegdheidsbeperking 
word egter enigsins in balans gehou deurdat die wetgewing van ’n wet- 
gewende vergadering in bepaalde gevalle ook buite sy gebied op burgers 
van die gebied van toepassing kan wees. In hierdie opsig bepaal paragraaf 15 
dat direkte belastings op burgers van die gebied “hetsy die betrokke burgers 
binne of buite die gebied is of woon mits huUe binne die Republiek is of 


^Ofskoon die posisie van dié liggame wesentlik ooreenstem met dié van die Transkeise 
wetgewende vergadering, word die bespreking gedoen aan die hand van die Grondwet 
van die Bantoetuislande. Waar nodig sal verwysings na die Transkeise Grondwet ge- 
maak word. Origens geld alles wat gesê word mutatis mutandis ook die Transkei, 
behalwe waar bv spesifieke datums invloed kan hê op bevoegdhede of wetsgelding. 

^nl Boputhatswana, Basotho Quaqua, die Ciskei, Venda, Gazankulu en Lebowa. 

®Artikel 37(l)(a) van die Transkeise Grondwet 48 van 1963. 

^ln die Transkeise Grondwet word hierdie magtiging deur artikel 38 van die wet aan die 
Staatspresident verleen. Hierbenewens bevat deel B van die eerste bylae, wat die “aan- 
geleenthede” van die Transkeise Grondwet uiteensit, ’n par waardeur die Staatspresi- 
dent gemagtig word om alle aangeleenthede wat na sy mening van ’n bloot plaaslike of 
private aard in die Transkei is, “volgens sy skriftelike opdrag” aan die Transkeise wet- 
gewende vergadering oor te dra. Die Grondwet van die Bantoetuislande het geen derge- 
like bepaling nie - moontlik ’n wyse stap in die lig van professor Kahn se bevinding 
aangaande ’n soortgelyke bepaling van artikel 84(1)(1) van die Grondwet van die Repu- 
bliek 32 van 1961, mbt die provinsies - vgl 1969 SALJ 1970 SALJ 106 463. 


4 


VAN WYK 


woon”, ’n aangeleentheid binne die bevoegdheid van ’n wetgewende ver- 
gadering is. Kahn® noem hierdie verskynsel van intra- en ekstraterritoriale 
wetgewing op ’n persoonlike grondslag ’n “unusual, if not unique, phenom- 
enon within a State in modern times”. Die uniekheid daarvan word egter 
enigsins getemper - of ten minste in perspektief gebring - wanneer in gedagte 
gehou word dat die bevoegdheid waarskyniik slegs verleen sal word mbt 
aangeleenthede wat die persoonlike verhouding tussen ’n burger van ’n 
gebied en die owerheid van daardie gebied raak (soos belasting, verkiesings 
en die registrasie van huwelike, geboortes en sterfgevalle). 

Geografies is die wetgewende bevoegdheid van ’n wetgewende ver- 
gadering beperk tot sy regsgebied soos by wet of proklamasie omskryf. In 
hierdie verband is artikel 30(2)® ’n interessante bepaling wat, ofskoon sy 
implikasies nie volkome duidelik is nie, nogtans werklik unieke moontlik- 
hede inhou. Die betrokke gedeelte van die artikel lui: 

“Waar die wetgewende vergadering kragtens (die eerste) Bylae gemagtig is om 
wette te maak wat in ’n gebied buite die gebied waarvoor die wetgewende verga- 
dering ingestel is . . . van toepassing is, geld so ’n wet en kan dit bepalings bevat 
vir die behoorlike toepassing daarvan in die eersbedoelde gebied ...” 

Twee aspekte van dié bepaling verdien vermelding. Enersyds blyk dit dat 
hierdie bevoegdheid om wette in gebiede buite die selfregerende gebied 
self te maak uit die bewoording van die magtigende paragraaf van die bylae 
sal moet blyk (so ’n paragraaf bestaan nog nie). Andersyds is hierdie be- 
voegdheid nie van dieselfde omvang as die wetgewende vergadering se 
binne-territoriale bevoegdheid nie, aangesien artikel 30(l)(b) waardeur die 
wetgewende vergadering gemagtig word om onder omstandighede wette 
van die parlement te herroep of te wysig, geensins verwys na die wette wat 
deur die aangehaalde gedeelte van artikel 30(2) voorsien word nie. 

Tot dusver is kortliks aandag bestee aan die formele afbakening van die 
wetgewende bevoegdhede van ’n wetgewende vergadering. Voorts is dit 
nodig om die inhoud en omvang van dié bevoegdhede vas te stel. Die 
vernaamste leidrade in hierdie proses is artikels 18 en 30, saamgelees met die 
eerste bylae van die wet.'^ 

Artikel 18 lui so: 

“Behoudens die bepalings van hierdie Wet, bly alle wette wat onmiddellik voor die 
samestelling van die eerste uitvoerende raad vir ’n gebied . . . in daardie gebied of ’n 
gedeelte daarvan gegeld het, van krag totdat hulle deur die bevoegde gesag herroep 
of gewysig word.” 

Die relevante gedeeltes van artikel 30 bepaal die volgende: 

“(1) Behoudens die bepalings van hierdie Wet, is die wetgewende vergadering van 
’n selfregerende gebied bevoeg- 

(a) om wette te maak wat nie met hierdie Wet strydig is nie met betrekking tot 
al die aangeleenthede in Bylae 1 bedoel; en 

(b) om in so ’n wet vir die wysiging of herroeping van ’n wetsbepaling, met 
inbegrip van ’n Wet van die Parlement, voorsiening te maak, vir sover dit 


«1961 SALJ 474. 

®Artikel 37(2) van die Transkeise Grondwet. 

’Die ooreenstemmende Transkeise Grondwet-bepalings is artikels 65(1) en 37, saamge- 
lees met deel B van die eerste bylae van die wet. 


WETGEWING IN BANTOETUISLANDE 


5 


op so ’n aangeleentheid betrekking het en in die gebied of op ’n burger van 
die gebied, hetsy hy binne of buite die gebied is of woon, van toepassing is, 
en kan verskillende sodanige wette vir verskillende streke of plekke en 
verskillende kategorieë of groepe persone maak; 

(3) Geen wet wat na die inwerkingtrede van hierdie Wet gemaak word (met inbe- 
grip van ’n Wet van die Parlement of ’n Ordonnansie van ’n Provinsiale 
Raad . . . ) en wat betrekking het op ’n in subartikel (1) bedoelde aangeleentheid, 
is in die gebied of met betrekking tot ’n burger van die gebied ten opsigte van 
wie ’n wetgewende vergadering bevoeg is om vir sover dit so ’n aangeleentheid 
betref, wette te maak, van toepassing nie. 

(4) Die bepalings van hierdie Wet raak nie die bevoegdhede van die Staatspresident 
ingevolge artikel 25 van die Bantoe-administrasie Wet, 1927 (Wet No 38 van 
1927), om by proklamasie in die Staatskoerant wette te herroep, te wysig of te 
maak in verband met daardie aangeleenthede ten opsigte waarvan wetgewende 
bevoegdheid nie kragtens hierdie artikel by ’n wetgewende vergadering berus 
nie”® 

Hiermee staan ’n mens meteens midde in die eintlike probleem van 
die Grondwet van die Bantoetuislande. Namate die uitleg van hierdie 
artikels uitbreidend of beperkend is, kan ’n wetgewende vergadering se 
bevoegdhede beperk of uitgebreid wees - ’n verskynsel wat oormatige 
kasuïstiek en regsonsekerheid tot gevolg kan hê. 

Rondom die artikels duik gevolglik ’n paar vrae op, waarvan die vol- 
gende aandag verdien: hoe ver strek die wetgewende “oppergesag” van die 
wetgewende vergadering van ’n selfregerende gebied, veral mbt ander 
wetgewers in die Republiek? Wat is die implikasies van artikel 18 tov 
die voortgesette gelding van wette? Watter uitwerking het die eerste ge- 
deelte van artikel 30(3) op die wetgewende bevoegdheid van ’n selfregerende 
wetgewende vergadering? Hoe moet die praktiese toepassing van hierdie 
artikels in samehang met die eerste bylae van die wet benader word? 


Die wetgemnde ‘^oppergesag” van 'n selfregerende wetgewende vergadering 

Artikel 30 van die Grondwet van die Bantoetuislande maak geen geheim 
daarvan nie dat die wetgewende vergadering van ’n selfregerende gebied 
tav die aangeleenthede waarvoor hy bevoeg is om wette te maak selfs 
nie hoef te swig voor ’n wet van die parlement nie.® Dieselfde geld ook die 
wetgewing van alle ander wetgewende liggame in die Republiek, veral in 
die hg van artikel l(xv) van die Interpretasiewet 33 van 1957, wat “wet” 
omskryf as “enige wet, proklamasie, ordonnansie, Wet van die Parlement 
of ander maatreël wat die krag van wet het.” Selfs die Staatspresident se 
wetgewende bevoegdhede ingevolge artikel 25(1) van die Bantoe-admini- 
strasiewet 38 van 1927, wat z\m. Rv Maharaj 1950 3 SA 187 (A) beskryf is 


®Artikel 30(4) stem na inhoud ooreen met artikel 70(3) van die Transkeise Grondwet. 

*Die posisie van ’n “eerste hoofstuk”-wetgewende vergadering verskil enigsins : artikel 
3(l)(b) van die wet sonder wette van die parlement uitdruklik uit van die wetgewing- 
sfeer van so ’n wetgewende vergadering. Sover dit ander wetgewende liggame in die 
Republiek betref, is die posisie van so ’n wetgewende vergadering egter blykbaar 
dieselfde as dié van ’n selfregerende wetgewende vergadering. Vir huidige doeleindes 
word ’n bespreking van die posisie van “eerste hoofstuk”-wetgewende vergaderings 
daargelaat aangesien hulle gewoonlik ’n oorgangsfase verteenwoordig. Dit is voldoende 
om te sê dat teenoor die parlement sulke vergaderings in dieselfde posisie is as provin- 
siale rade. 


6 


VAN WYK 


as “equal to those of Parliament, (viz) that it is competent for him to repeal 
the Common Law or any Statute Law”, word ingevolge artikel 30(4) 
ingekort ten gunste van ’n selfregerende wetgewende vergaderingd® 

Hierteenoor is daar egter niks in die wet wat die Staatspresident ver- 
hinder om ingevolge artikel 25(1) die Grondwet van die Bantoetuislande as 
sodanig te verander of te herroep nie. Dat so iets egter inderdaad sal ge- 
beur, is eerder ’n teoretiese as ’n werklike moontlikheid. 

Uit die voorgaande kan ’n mens nouliks ’n ander gevolgtrekking maak 
as dat die wetgewer beoog het dat die wetgewende vergadering van ’n 
selfregerende gebied outonoom en ten volle verantwoordelik moet wees 
vir die aangeleenthede wat in die bylae van die wet aan hom oorgedra is 
of kan word.ii 

Die implikasies van artikel 18 mbt die voortgesette gelding van wette 

Ingevolge artikel 18 bly alle wette wat onmiddellik vóór die instelling 
van die eerste uitvoerende raad vir ’n gebied in die gebied van toepassing 
was, van krag totdat hulle deur die bevoegde gesag herroep of gewysig word.^^ 
Dit is ’n logieseen noodsaaklike oorgangsbepaling. Die uitwerking van die 
artikel kan egter ’n belangrike invloed uitoefen by die bepaling van wie die 
bevoegde gesag is om ’n bepaalde wet te wysig. Dit spreek vanself dat na gelang 
van die aangeleentheid waaroor dit gaan die bevoegde gesag óf die parlement 
óf ’n wetgewende vergadering óf enige ander wetgewende orgaan kan wees. 
As dit ’n aangeleentheid is wat in die bylae genoem word, is die wetgewende 
vergadering die bevoegde gesag (mbt parlementswette egter eers na ver- 
lening van selfregering ingevolge hoofstuk 2 van die wet.) Word die aange- 
leentheid nie in die bylae genoem nie, is die parlement of ’n ander wet- 
gewende liggaam die bevoegde gesag. Wat gebeur egter in die geval waar 
die bylae nie uitdruklik ’n aangeleentheid noem nie, maar alle aanduidings 
bestaan dat die aangeleentheid logieserwys by ’n wetgewende vergadering 
tuishoort? S V Ndewanana 1966 3 SA 312 (OK) bied ’n goeie voorbeeld 
hiervan. Die hof moes by implikasie beslis of die Transkeise wetgewende 


^“Weliswaar lui artikel 30(4) se bewoording dat die verlening van die wye bevoegdhede 
aan ’n selfregerende gebied nie die Staatspresident se bevoegdhede ingevolge artikel 
25(1) van die Bantoe-administrasiewet 38 van 1927 raak sover dit aangeleenthede betref 
wat nie by ’n wetgewende vergadering berus nie. Volgens die reël expressio mius est 
exclusio alterius is die afleiding ivm die uitsluiting van die Staatspresident se bevoegd- 
hede egter geregverdig. Alternatiewelik kan die invoeging van artikel 30(4) as ex 
ahundanti cautela beskou word - vgl Steyn Die Uitleg van Wette 3e uitg 50, en Venter 
1972 THRHR 349. 

^^Op die kwessie van “afstanddoening” deur die Suid-Afrikaanse parlement van sy “soe- 
wereiniteit” deur die skepping vanwetgewende liggame met sulke uitgebreide bevoegd- 
hede sal nie hier ingegaan word nie. Skrywers is dit oor die algemeen eens dat die parle- 
ment nié afstand gedoen het nie, en nog altyd ’n wet uitdruklik op die gebied van ’n 
wetgewende vergadering van toepassing kan maak, in weerwil daarvan dat die wet oor ’n 
aangeleentheid binne die bevoegdheid van die wetgewende vergadering handel. Voorts 
is hulle dit egter ook eens dat die Grondwet van die Bantoetuislande en die Transkeise 
Grondwet ’n baie sterk vermoede teen so ’n bedoeling van die wetgewer skep. Vgl Kahn 
1963 SALJ VerLoren van Themaat Staatsreg 2e uitg 455 ev en 1966 Annual Survey 
of South African Law 34. 

^Tn teenstelling hiermee bepaal die Transkeise Grondwet in artikel 65(1) dat alle wette wat 
voor die inwerkingtrede van die wet gegeld het, bly voortbestaan. 


WETGEWING IN BANTOETUISLANDE 


7 


vergadering, wat gemagtig is om strawwe op te lê ter afdwinging van sy 
eie^^ wette, die strafbepaling van ’n wet wat ingevolge artikel 65(1) van die 
Transkeise Grondwet in die Transkei voortgegeld het, kon wysig of her- 
roep, aangesien die aangeleentheid waarop die strafbepaling betrekking gehad 
het, binne die bevoegdheid van die wetgewende vergadering geval het. Die 
hof neem die houding in dat ’n wet wat ingevolge artikel 65(1) bly voort- 
bestaan steeds ’n wet van die parlement bly, al het dit betrekking op ’n 
aangeleentheid wat in die bylae genoem word. As ’n strafbepaling van so 
’n wet gewysig moet word, sal die parlement die bevoegde gesag wees omdat die 
wetgewende vergadering slegs strawwe mag reël tov sy eie wette.^^ 

Dit lei tot ’n onhoudbare toestand waarin ’n wetgewende vergadering 
’n hele wet of gedeeltes daarvan sal moet herverorden indien hy die straf- 
bepalings van die wet wil herroep of wysig, en dit ten spyte daarvan dat die 
aangeleentheid waaroor die wet gaan binne die bevoegdheid van die wet- 
gewende vergadering val. A1 word ook toegegee dat die strafbevoegdheid 
van ’n wetgewende vergadering in die bylae eng geformuleer is, kan daar 
nie geredelik beweer word dat die resultaat van S v Ndewanana met die oog- 
merk van die wetgewer ooreenstem nie. 

Daar word gevolglik aan die hand gedoen dat in gevalle waar die gees 
en strekking van die grondwet van die tuislande as geheel iets veroorloof 
wat nie met die letter van dié wet onversoenbaar is nie, die bevoegdheid 
van ’n wetgewende vergadering wel op dié wyse “uitgebrei” kan word om 
sodanige gevalle te dek. Alternatiewelik sal ’n bietjie hulp van die Staats- 
president, wat die bylae kan wysig, van groot waarde wees. 

Die uitwerking van artikel 30(3) op die wetgewende hevoegdheid van 'n selfregerende 
wetgewende vergadering 

Dat hierdie aangeleentheid probleme oplewer, is grootliks te wyte aan 
die tweefase-stelsel wat deur die Grondwet van die Bantoetuislande geskep 
is, en die gebrek aan omsigtigheid waarmee artikel 30(3) van dié wet van 
artikel 37(3) van die Transkeise Grondwet oorgeskryf is. As gevolg hiervan 
is ’n verskeidenheid interpretasies van artikel 30(3) moontlik. 

Eerstens is daar die letterlike en voor-die-hand-liggende vertolking. 
Dit beteken bloot dat geen wet (behalwe ’n tuislandwet) wat na die in- 
werkingtrede van die Grondwet van die Bantoetuislande op 31 Maart 1971 
gemaak is (of word), en wat betrekking het op ’n aangeleentheid in die 
eerste bylae bedoel, in ’n “gebied” geld nie. Watter gebied word egter be- 
oog? Volgens die opskrif van hoofstuk 2 van die wet (nl “(b)epalings wat 
op selfregerende gebiede van toepassing is”) en die opskrif bo artikel 30 


^^Par 32 van die eerste bylae van die Grondwet van die Bantoetuislande, en par 23, deel 
B van die eerste bylae van die Transkeise Grondwet. 

^*Die kernvraag is of artikel 18 tot gevolg het dat wette wat bly voortbestaan en wat be- 
trekking het op aangeleenthede wat in die bylae genoem word, steeds wette van die 
parlement bly; of kan hulle vir alle doeleindes geag word wette van die tuisland te 
wees? Anders gestel, kan dit as irrelevant beskou word dat die parlement daardie wet 
gemaak het in dieselfde sin as dié waarin appélregter Van den Heever dit van geen 
betekenis nie beskou het dat die Britse parlement die Zuid-Afrika Wet van 1909 aange- 
neem het? Vgl Minister of the Interior v Harris 1952 4 SA 769 (A) 791. Daar steek veel 
sin in so ’n redenasie. 


8 


VAN WYK 


self (nl “(w)etgewing van selfregerende gebied”) behoort die gebied waarna 
artikel 30 verwys ’n selfregerende gebied te weesd® As dit egter die geval 
is, is die implikasie dat daar tussen 31 Maart 1971 en die datum waarop ’n 
gebied selfregerend word ’n “swewende” toestand is. Eers wanneer die 
gebied selfregerend word en artikel 30 toepassing vind, word die posisie 
opgeklaar met dié verdere implikasie dat die wette waarna artikel 30(3) 
verwys, en wat tot op die datum van selfregering noodwendig in die gebied 
moes geld, skielik terugwerkend ophou geld!^® Voorbeeldsgewys beteken 
dit dat as gebied A in 1974 selfregerend word geen wet in dié gebied sal 
geld nie wat na 31 Maart 1971 aangeneem is en wat op die aangeleenthede 
in die bylae betrekking het. Dit sal egter eers in 1974 duidelik word dat die 
wette nie moet geld nie, want artikel 30(3) is eers van 1974 af op die gebied 
van toepassing. Of die wetgewer dit beoog het, is moeilik om te sê. 

In die tweede plek kan artikel 30(3) vertolk word om ook op eerste- 
hoofstuk-gebiede van toepassing te wees, wat ’n groot gedeelte van die 
angel uit dié probleem met die eerste konstruksie hierbo sou verwyder. 
Die “eerste hoofstuk”-wetgewende vergadering sal dan sedert sy instelling 
verantwoordelik wees vir die behartiging van die aangeleenthede ten op- 
sigte waarvan wette nie meer in sy gebied geld nie. Die tydperk tussen die 
inwerkingtrede van die wet (31 Maart 1971) en die instelling van ’n eerste 
wetgewende vergadering is egter onder so ’n uitleg steeds nie gedek nie. ’n 
Verdere faktor wat teen hierdie interpretasie spreek in die bepalings van 
artikel 18 (oor die voortgelding van wette) wat as vasgestelde datum die 
instelling van die eerste uitvoerende raad vir ’n gebied het - en nie die inwerking- 
trede van die wet nie! ’n Argument wat daarenteen ten gunste van die 
vertolking aangevoer kan word, is dat “wetgewende vergadering” (wat 
in artikel 30(3) genoem word) in die woordomskrywingsartikel 38(1) 
aangegee word as ’n wetgewende vergadering kragtens artikel 1 ingestel, 
dws ’n “eerste hoofstuk”-wetgewende vergadering. Die omskrywing is 
natuurlik onderworpe aan die gebruiklike kwalifikasie van “tensy uit die 
samehang anders blyk”, maar uit die samehang is daar in dié betrokke geval 
niks wat anders blyk nie behalwe dat die artikel deel vorm van hoofstuk 2 
van die wet! 

Derdens kan die artikel beteken dat die hoofklem geplaas word op die 
woord “gebied” in artikel 30(3) - wat dan selfregerende gebied moet be- 
teken - terwyl die woorde “na die inwerkingtrede van hierdie Wet” as 
bloot oorbodig beskou moet word. Dit sou beteken dat artikel 30(3) slegs 
van toepassing is op wette wat na die verlening van selfregering aangeneem 
is (of word). 

Die praktiese uitwerking van die verskillende interpretasies van artikel 
30(3) is ingrypend. Volgens die eerste en laaste moontlikhede moet daar 


^^Volgens Steyn Uitleg van Wette 3e uitg 140 is sowel die ou sktywers as ons howe 
die mening toegedaan dat waar twyfel aangaande die vertolking van ’n wetsbepaling 
bestaan, die opskrifte beslis in ag geneem moet word. In die huidige geval help die op- 
skrif in een opsig nl dat die verwysing na “gebied” in artikel 30 ’n selfregerende gebied 
is, maar vertroebel die saak in ’n ander opsig, nl mbt die betekenis van die woorde 
“na die inwerkingtrede van hierdie Wet”. 

^®Want die gebied is nog nie selfregerend nie en daar kan dus nie gesê word dat die wette 
nie daar geld nie! 


WETGEWEING IN BANTOETUISLANDE 


9 


gewag word totdat ’n gebied selfregerend is voordat gesê kan word dat 
’n sekere wet nie daar geld nie. Volgens die tweede moontlikheid geld 
31 Maart 1971 as die datum sedert wanneer bepaalde wette nie in bepaalde 
(selfs nou nog nie geproklameerde) gebiede geld nie. 

In die geval van artikel 30(3) sal die parlement tot hulp moet kom, ten- 
sy die Staatspresident uit hoofde van sy bevoegdheid kragtens artikel 25(1) 
van die Bantoe-administrasiewet die posisie kan opklaar! 

Die praktiese toepassing van artikels 18 en 30 in samehang met die eerste bjlae 
van die wet 

Voorbeelde sal hier die beste spreek. Mbt die Grondwet van die 
Bantoetuislande is daar nog geen gerapporteerde beslissings nie. Die 
Transkeise Grondwet het egter al enkeles opgelewer wat met vrug hier 
opgehaal kan word vanweë die wesentlike ooreenstemming tussen die 
twee grondwette. 

Na S V Ndewanana 1966 3 SA 312 (OK) is reeds verwys. Hier het dit 
gegaan om artikel 344/^r van die Strafproseswet wat in 1963 in die Transkei 
bly geld het maar in 1965 deur die parlement gewysig is. Die vraag was of 
die wysiging in die Transkei geld. As die Transkeise wetgewende ver- 
gadering die bevoegde gesag was om die artikel te wysig, sou die wysiging 
nie daar gegeld het nie. In die landdroshof is dit inderdaad ook bevind. By 
appél beslis die Oos-Kaapse afdeling egter dat artikel 344/ír, wat ’n straf- 
bepaling is, buite die bevoegdheidsfeer van die Transkeise wetgewer val 
omdat laasgenoemde slegs strawwe vir sy eie wette mag oplê. Ofskoon die 
misdaad waarteen artikel 344/^r oa gemik is, betrekking het op ’n aange- 
leentheid wat in die bylae van die Transkeise Grondwet genoem word - nl 
die beskerming van eiendom (paragraaf 6) - het die Transkeise wetgewende 
vergadering dit nie self by wet geskep nie, en is dit dus nie bevoeg om ’n 
straf daarvoor op te lê nie. Hierdie houding kan nie ondersteun word nie, 
omdat die Transkei, deur bloot die misdaad te herbepaal, die aangeleentheid 
binne sy bevoegdheid sou kon bring. Of dié prosedurele omslagtigheid 
voorts deur die wetgewer in vooruitsig gestel is, kan betwyfel word.^'^ 
Hierbenewens ontstaan die vraag wat die posisie sou wees as die misdryf 
waarvoor artikel 344/er ’n straf oplê ’n gemeenregtelike misdaad is. Die 
gemene reg geld ook in die Transkei, en dit sou onnodig wees om van die 
Transkei te verwag om so ’n misdaad, wat binne sy bevoegdheidsfeer val, 
te “kodifiseer” voordat hy ’n straf daarvoor mag voorskryf of verander. 
Die beste antwoord hierop sou wees om te beweer dat gemeenregtelike 
misdade nie binne die bevoegdheid van die Transkei val niel 

In teenstelling met S v Ndewanana staan S v Zitude^a 1970 2 SA 772 (OK) 
in die teken van ’n soepeler benadering. Weliswaar verskil die feite van die 
twee sake sodanig dat hulle nie werklik vergelyk kan word nie. In S v 
Zitude^a het die Oos-Kaapse afdeling egter van die standpunt uitgegaan 
dat die verbod op gevaarlike wapens ’n aangeleentheid is wat deur para- 
graaf 6 van die bylae gedek word - die beskerming van lewe, persone en 
eiendom - en as sodanig binne die wetgewingsveld van die Transkeise 


^’Sien Venter 1972 THRHR 341 n 58; 1966 A.nnual Survey of South African Law 36. 


10 


VAN WYK 


wetgewende vergadering val. ’n Herroeping van artikel \0bis van wet 54 
van 1949 deur artikel 6 van wet 71 van 1968 geld gevolglik nie in die Transkei 
nie, omdat die Transkeise wetgewende vergadering die bevoegde gesag 
is om gevaarlike wapens te omskryf en te beheer. Hierdie uitspraak is te ver- 
welkom, veral aangesien die hof nie gehuiwer het om die bylae van die wet 
ruim te vertolk nie. \nS v Xesi 1969 1 SA 1 (OK) was die vraag of ’npersoon 
wat onder die invloed van drank bestuur het op ’n nasionale pad in die 
Transkei ingevolge die Transkeise Padverkeerswet van 1967 aangekla kon 
word. (Ingevolge paragraaf 10 van die bylae word paaie wat tot nasionale 
paaie verklaar is, uitgesonder van die wetgewende bevoegdheid van die 
wetgewende vergadering. Daarenteen kan die Transkeise wetgewer krag- 
tens paragraaf 12 wette maak oor die reëling en beheer van padverkeer.) 
Die hof beslis dat die Transkeise wetgewende vergadering verkeer kan 
reël en beheer op alle paaie in die Transkei, óók nasionale paaie. Dit is slegs 
die bou, instandhouding, verbetering, ens van nasionale paaie wat buite 
die bevoegdheid van die Transkeise wetgewer val. 

S V Papu 1969 1 SA 259 (OK) het eweneens te doen gehad met pad- 
verkeer in die Transkei. In hierdie saak is P ingevolge die Kaapse Pad- 
verkeersordonnansie 21 van 1966 daarvan aangekla dat hy ’n wettige bevel 
van ’n verkeersbeampte in die Transkei verontagsaam het. Die hof beslis 
dat daar vasgestel moet word of die verkeersbeampte bevoeg was om in 
die Transkei wettige bevele te gee. Aangesien die Transkeise Padverkeers- 
wet van 1967 die relevante wetgewing in die Transkei is, en aangesien die 
verkeersbeampte slegs ingevolge die Kaapse ordonnansie aangestel is, moet 
die hof tot die gevolgtrekking kom dat die verkeersbeampte nie bevoeg 
was om wettige bevele mbt padverkeer in die Transkei te gee nie. 

Rondom padverkeersaangeleenthede kan goeie voorbeelde van die 
werking van die tuislandgrondwette opgehaal word. In verband met die 
Grondwet van die Bantoetuislande kan twee gevalle genoem word. 

Eerstens is daar die Wet op die Nasionale Verkeersveiligheidsraad 
9 van 1972, wat in Maart 1972 in werking getree het. Die doel van dié 
raad is die bevordering van padveiligheid. Die vraag is of dié wet in die 
tuislande geld. Aanvanklik moet natuurhk vasgestel word of padveiligheid 
’n aangeleentheid is wat deur die bylae aan die tuislande opgedra word. 
Die naaste wat daaraan gekom word, is paragraaf 25 wat die reëling en beheer 
van padverkeer aan die tuislande toewys. Om te beweer dat daar ’n onder- 
skeid is tussen reëling en beheer van padverkeer en padveiligheid in sy 
gewone betekenis, sou op haarklowery neerkom.^® Die feit dat die bevor- 
dering van padveiligheid binne die bevoegdheid van ’n wetgewende ver- 
gadering val, beteken egter nog nie noodwendig dat wet 9 van 1972 nie 
in die tuislande geld nie.^® Daarvoor is die bepalings van artikel 30(3) 
wat hierbo bespreek is te verwarrend. As die houding ingeneem word dat 
artikel 30(3) net op selfregerende gebiede van toepassing is, sal daar van geval 


^®Die provinsiale owerhede oefen beheer uit oor padveiligheid uit hoofde van ’n nog vaer 
bepaling van die Grondwet van die Republiek, nl artikel 84(l)(h) wat “paaie” aan die 
provinsies oordra! 

^“Ingevolge artikel 37(3) van die Transkeise Grondwet sal die wet nie in die Transkei 
geld nie. 


WETGEWING IN BANTOETUISLANDE 


11 


tot geval vasgestel moet word of wet 9 van 1972 ná die verlening van self- 
regering aan ’n gebied “gemaak” is. As die letterlike vertolking van artikel 
30(3) egter gevolg word, sou dit beteken dat wet 9 van 1972 nie in een van 
die tuislande - selfregerend of nie - geld nie omdat wet 9 van 1972 na die 
inwerkingtrede van die Grondwet van die Bantoetuislande 21 van 1971 
gemaak is. Miskien moet die tuislande die voordeel van die twyfel kry . . . 

Tweedens is daar die 1973-wysiging van artikel 140(1) van die ge- 
konsolideerde en uniforme provinsiale Padverkeersordonnansies 21 van 
1966 waardeur die toelaatbare bloedalkoholinhoud van ’n voertuigbestuur- 
der verlaag is. Aangesien dit óók ’n aangeleentheid is wat onder die reël 
en beheer van padverkeer tuishoort, geld dié wysigings ingevolge artikel 
30(3) nie in die tuislande nie. 

’n Voorbeeld van ’n wet van die parlement wat deels geld en deels nie 
word gevind in die Wet op Landbouplae 3 van 1973. Die wet maak voor- 
siening oa vir die registrasie van kwekerye, die aanstelling van inspek- 
teurs om toe te sien dat die wet nagekom word, en ’n verbod op die invoer 
en uitvoer van bepaalde insekte, diere en plante. Ingevolge item 7 van die 
bylae van die Grondwet van die Bantoetuislande is ’n wetgewende ver- 
gadering bevoeg om wette te maak oor landbou, met die uitsondering van 
die invoer of uitvoer uit die Republiek van vee, uitheemse diere, landbou- 
produkte ens. Dié gedeelte van wet 3 van 1973 wat handel oor die in- en 
uitvoer van diere ens sal dus wel in die tuislande geld. Die ander bepalings 
wat gaan oor die voorkoming van plantplae en -besmettings of die ver- 
nietiging van uitheemse diere^® sal egter nie in die tuislande van krag wees 
nie. Hieruit vloei ook voort dat die magtiging van ’n inspekteur om persele 
te betree ingevolge artikel 18 van die wet nie op die tuislande van toepassing 
sal wees nie, behalwe sover dit gaan om die inspeksie van aangeleenthede 
wat nie binne die bevoegdhede van die tuislande val nie. 

As verdere voorbeeld kan die Wysigingswet op Huwelike 12 van 1973 
genoem word. Dié wet wysig artikel 30 van die Huwelikswet 25 van 1961 
mbt die huweliksformulier. Die nuwe artikel 30 geld vanselfsprekend nie 
in die tuislande nie omdat paragraaf 26 van die bylae humlike aan die wet- 
gewende vergaderings toewys. Artikel 2(1) van die wysigingswet is egter 
baie interessant. Dit bepaal dat die bepalings van die wette wat in die bylae 
van dié wetgenoem word, geag word vanaf 1 November 1972 nie meer op 
Bantoes van toepassing te wees nie. Die herroepe wette is wette 46 van 
1887 en 44 van 1903 van Natal en wet 3 van 1897 en proklamasie 6 van 
1900 van Transvaal. A1 die wette het te doen met huwelike van Bantoes 
volgens christelike rites, ’n aangeleentheid wat beslis binne die wetgewende 
bevoegdheid van die tuislandwetgewers val. Dit moet daarom sterk be- 
twyfel word of die herroeping in artikel 2(1) van die wysigingswet enige 
uitwerking op die posisie van Bantoes in die tuislande het. Anders gestel, 
die herroeping geld slegs tov Bantoes wat buite die wetgewingsgebied 
van die tuislande is. Die vraag ontstaan onwillekeurig of die wetgewer 
hiervan bewus was. 


Uitheemse dier is volgens artikel l(xv) van die wet ’n lid van die diereryk wat nie eie 
aan die Republiek is nie. Die tuislande mag nie uitheemse diere in- of uitvoer nie, maar 
sodra so ’n dier eenmaal binne die grense van die tuislande is, sal hulle beheer daaroor hê. 


12 


VAN WYK 


As laaste, en in sommige opsigte meer ingewikkelde, voorbeeld kan 
die Boswysigingswet 45 van 1973 genoem word. Kragtens dié wet word 
’n bosbouraad ingestel met as belangrikste oogmerk die ontwikkeling en 
verbetering van die bosbou- en timmernywerheid. Met die oog hierop word 
’n fonds in die lewe geroep waarin ’n hefïing op timmerhout, deur die minis- 
ter vasgestel, gestort word. Geld die wet in die tuislande? Ingevolge para- 
graaf 7 van die bylae is ’n wetgewende vergadering gemagtig om wette te 
maak oor bosbou. Kragtens paragraaf 6 kan dit wette maak oor die beplan- 
ning, oprigting, finansiering en dryf van nywerheids-, handels- en ander 
sake-ondernemings en projekte wat die mnister goedkeur. Val die oogmerke 
van die Boswysigingswet van 1973 onder paragraaf 6, sal die wet waarskyn- 
lik in die tuislande geld as die minister nog nie bosbounywerheidsprojekte 
goedgekeur het wat binne die raamwerk van die wysigingswet val nie. 
Val die wet onder bosbou oor die algemeen (en gevolglik paragraaf 7), 
geld die wet nie in die tuislande nie. Word die twee paragrawe saamgelees, 
kom dit voor asof “bosbou” in paragraaf 7 beperkend gelees moet word om 
die nywerheidsaspek daarvan uit te sluit. Indien die tuisland ’n bosbou- 
nywerheidsprojek wil aanpak, sal die toestemming van die minister verkry 
moet word. In die lig van die omstandighede is die gevolgtrekking dat wet 
45 van 1973 wel in die tuislande geld, ten spyte van sy misleidende titel, 
maar slegs mbt die gedeelte wat oor die hoúiOVinywerheid handel. 

Die voorbeelde kan vermenigvuldig word. Dit sal egter net dien om 
te bewys dat die dilemma van die tuislande vanweë twee redes groot is, 
nl enersyds dat anders as in die provinsies nie alle wette van die parlement 
in die tuislande geld nie, en andersyds dat dit moeilik is, ook vir die wet- 
gewer, om ten volle rekening te hou met die volle omvang van die moont- 
like regsposisies wat al geskep is en gedurig geskep word ivm die tuis- 
lande, sodat strydighede noodwendig moet ontstaan. Ten opsigte van die 
eerste rede is dit hoofsaaklik ’n geval van behoorlike interpretasie waardeur 
die meeste probleme opgelos kan word. In die tweede geval help interpre- 
tasie nie meer nie en is dit bloot ’n saak dat die bevoegde gesag (sicV) die 
foute moet regstel soos hulle ontstaan. 

In dié verband moet die Staatspresident miskien genader word, want 
artikel 14 van die Wet op Bantoe-owerhede 68 van 1951^^ bepaal: 

“Indien by die toepassing van hierdie Wet of die ‘Naturellezaken Wet 1920’ (Wet 
No 23 van 1920) of ’n ander wet bevind word dat daar strydigheid bestaan tussen 
bedoelde Wette, of tussen een of ander van bedoelde Wette en daardie ander wet, 
of dat ’n bepaling van een of ander van bedoelde Wette of daardie ander Wet tot 
administratiewe moeilikheid aanleiding gee, kan die Staatspresident by proklamasie 
in die Staatskoerant, op die wyse wat hy nodig mag ag ten einde die strydigheid of 
moeilikheid uit die weg te ruim, bepaal in hoeverre een of ander van bedoelde Wette 
of daardie ander wet in enige gebied van toepassing sal wees.”^® □ 


^Wolgens artikel 38(2) van die Grondwet van die Bantoetuislande word dié wet en die 
Wet op Bantoe-owerhede “uitgelê asof hulle een Wet uitmaak”. 

““^Vgl in hierdie verband artikel 65(2) van die Transkeise Grondwet wat, ofskoon nie 
heeltemal duidelik en bevredigend nie, Íets dergeliks bepaal. 


'Wa.sjusta causa necessary for traditio 
in Roman law? 

D F Pugsley 


No legal doctrines are so firmly established as those which we learnt 
dogmatically as students. We may argue over the precise scope of such a 
rule, its justification, its relationship with other rules, and its place and 
function in the legal system; but only rarely do we question the validity of 
the basic principle itself, or re-examine the texts from which it is supposed 
to be derived. One clear example of a doctrine that has become estabíished 
in this way is the rule that for transfer of ownership by traditio in Roman 
law “there must be a justa causa” ?- There has been much discussion^ of the 
correct interpretation of this restriction, the reasons for it, its connexion 
with the rule that ownership of res vendita et tradita does not pass until the 
price is paid, and the relationship between justa causa here and in the law of 
usucapio.^ But it is agreedby almost everyone^ that 2, justa causa of some sort 
was always required, and that is made the starting point of the discussion. 
The basic texts are rarely cited in full, let alone discussed in any detail.® 
It is time for a re-examination of those texts, which we hope will shed some 
light on related topics as well. 

(T2 19, 20: 

Nam res nec mancipi ipsa traditione pleno iure alterius fiunt, si modo corporales 
sunt et ob id recipiunt traditionem. Itaque, si tibi uestem uel aurum uel argentum 
tradidero, siue ex uenditionis causa siue ex donationis siue quauis alia ex causa, 
statim tua fit ea res, si modo ego eius dominus sim. 

Nowhere in this text does it say that a justa causa was necessarj. The causae 
given are simply practical examples of circumstances in which ownership 
does pass by traditio, illustrations which are highly suitable for an intro- 
ductory students’ manual such as Gaius’ Institutes. It is true that Schulz® 


^Buckland Textbook of Roman Law (3rd ed Cambridge 1963) 228. 

^Kaser Rómisches Privatrecht (2nd ed Munich 1971) 416-7 and literature at n 27. 

®For just one example see Hoetink “Justus titulus usucapionis et justa causa tradendi” 
29 (1961) Tijd 230. 

^lncluding previously the present writer (see 87 LQR 139) who was precisely one of 
those who had accepted the rule unquestioningly as a student. 

®For example, Voci, an opponent of “causal” traditio, completely ignores the texts in 
15 SDH1 147-8, and dismisses them without discussion in a footnote in Modi di 
acquisto della proprieta (Milan 1952) 143 n 2, in a way which makes the reader suspect 
that he thinks they are against him. Bonfante cites the texts in full but without comment 
and passes straight on to discuss the meaning of Justa causa-. Corso di diritto romano II 
parte ii (Milan, repr 1968) 242. But see Ehrhardt Justa causa traditionis (Berlin and Leip- 
zig 1930) 125-7 134-5 140 ff. 

^Classical Roman Law (Oxford 1950) 350. 


14 


PUGSLEY 


says that the text “is too vague to be of much help”. If I understand him 
correctly, he means that Gaius’ failure to mention the principle of abstract 
traditio might be taken to mean that such a principle did not exist;'^ or that 
his failure specifically to mention the necessitj of a justa causa might be taken 
to mean that there was no such requirement. But (1) “abstract” traditiones 
are rare and it seems to me undesirable to confuse first-year students with 
exotic cases ; (2) where there was a requirement of justa causa in his time, as 
in the case of the actio Publiciana, Gaius does not hesitate to mention it, 
though he does not explain it further and merely gives the example of a 
sale;® (3) Gaius says that full ownership passes ipsa traditione,^ by virtue of 
the traditio itself, by mere traditio. The purpose of the emphasis is to contrast 
res nec mancipi, for which an informal conveyance was sufficient, and res 
mancipi, for which mancipatio or in jure cessio was required;^® but Gaius could 
hardly write that ownership passes ipsa traditione if in fact it does not pass 
ipsa traditione but requires a justa causa as well. 

The reference to ipsa traditio is in fact crucial, for it highlights an am- 
biguity which is responsible for considerable confusion both here and in 
other parts of the law of property. Traditio means both transfer of ownership 
and physical delivery, the two often being closely connected but not co- 
extensive. The ambiguity has often been pointed out,^^ but its implications 
still require exhaustive examination. That examination will be important 
for our knowledge of the classical Roman law of sale, the exceptia 
rei venditae et traditae, the actio Publiciana and many other institutions, but 
is beyond the scope of the present article which is confined to the question 
of justa causa. Here Gaius is unconscious of the ambiguity, and has both 
meanings of traditio in mind without being aware of the inconsistency. 
First, traditio here must mean physical delivery,^^ for otherwise the proviso 
restricting it to res corporales is inappropriate. But secondly, traditio here 
must also mean transfer of ownership, because mere physical delivery 
{ipsa traditio) will not necessarily make the transferee owner. It will not do 
so, for example, in the contracts of commodatum, depositum, pignus and locatio 
conductio {reï). Since Gaius adds no proviso to cover those cases, he must 
have been thinking of traditio as transfer of ownership. The reference to 
ipsa traditio cannot be justified in any other way.^^ We shall have to return 
to the ambiguity of traditio again in due course. 


^So Ehrhardt op cit 127. 

8G4 36. 

9G’2 19. 

^“Ehrhardt op et loc cit says that the text is concerned with the moment of transfer: ipsa 
traditione, statim. In that case the contrast is between immediate transfer by traditio for 
res nec mancipi and delayed transfer at the end of the prescription period for res mancipi : 
cp Arangio-Ruiz Compravendita in diritto romano II (Naples, repr 1963) 303. But G 2 18 
talks of a magna differentia between res mancipi and res nec mancipi, and that is certainly not 
the primary distinction. 

^^Most recently by Gordon, Studies in the Transfer of Property by Traditio (Aberdeen 
1970) 41. 

^^Cp the translation by De Zulueta Institutes of Gaius I (Oxford 1946) 71. 

^®Note that Gaius is careful to qualify his statements with two restrictions introduced by 
si modo, both of them quite obvious. His failure to add a third qualification about the 
possibility of physical delivery without transfer of ownership strongly suggests that he 
thought it unnecessary to do so because traditio meant transfer of ownership. 


ROMAN LAW 


15 


/2 1 40: 

Per traditionem quoque iure naturali res nobis adquiruntur: nihil enim tam con- 
veniens est naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium 
transferre, ratam haberi. at ideo cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest 
et a domino tradita alienatur. 

Again there is no suggestion in the text that a justa causa was necessary. The 
restrictions to res incorporales and transfer by the owner are repeated, but 
there is no hint that any additional restriction had been introduced. Three 
further points should be noted: (1) Traditio, as a method of acquisition, is 
attributed to the jus naturak'. that would be impossible if there were any 
artificial Roman requirement of justa causa. (2) There is heavy emphasis 
on the intention of the owner to transfer his rights,^^ strongly suggesting 
that that intention was sufficient and therefore that there was no further 
prerequisite such as justa causa. (3) In the law of usucapio, where Gaius ignores 
iusta causa because it was not required in his time, Justinian not only men- 
tions it^® but makes quite clear the importance of the new requirement.^® 
He could easily have done the same for traditio if he had wished : but he 
did not. 

The picture that emerges from both sets of Institutes is one in which 
the requirement of justa causa is never mentioned and almost certainly did 
not exist. That picture is confirmed elsewhere. 

C7 2 3 20: 

Traditionibus et usucapionibus dominia rerum, non nudis pactis, transferunter. 

The text refers simply to traditiones: there is no qualification about justa 
causa. 

Z) 41 1 9 3 is substantially the same as / 2 1 40 with its emphasis on the 
intention of the owner, and the following fragments give illustrations of 
that intention, with sale as the main example. Nowhere in that section is 
said that a justa causa is necessarj, though in practice there wiU almost always 
be one. In particular it is important to note that 9 5, which is concerned 
with traditio hrevi manu, only uses sale as an example (peluti): the necessitj 
of a justa causa is not mentioned.^^ 

41 1 21 1 is also concerned with traditio brevi manu. It records the 
intention of the transferor and does not mention any causa at all, not even 
as an example.^^ 

What then is the authority for the proposition that “there must be a justa 
causd”} There are two texts: Ulpian’s Regulae 19 7; and Z> 41 1 31 pr. 
Ulpian 19 7: 

Traditio propria est alienatio rerum nec mancipi. Harum rerum dominia ipsa tra- 
ditione adprehendimus, scilicet si ex justa causa traditae sunt nobis. 

The text is expUcit in its requirement of justa causa for traditio. But it is self- 


^^Which disposes of contracts like commodatum. 

ly^ópr. 

i «/2 6 11 . 

^■^Pace 87 LQR 139. 

^®Hence some fairly drastic surgery is required by the defenders of justa causa. Ehrhardt 
op cit 148 considers the fragment interpolated in toto. 


16 


PUGSLEY 


contradictory : either ownership is acquired ipsa traditione, by mere traditio, 
or it is acquired by traditio plus justa causa'. it cannot be both. Further doubt 
is cast on the proviso by a comparison with Gaius’ Institutes which is followed 
closely by Ulpian’s Regulae in many passages.^® 

G 2 19 

Nam res nec mancipi ipsa traditione pleno jure alterius fiunt, 20: si modo ego eius 
dominus sim. 43: Ceterum etiam earum rerum usucapio nobis competit quae non a 
domino nobis traditae fuerint, sive mancipi sint eae res sive nec mancipi, si modo 
eas bona fide acceperimus. 

í/ 19 7 

Harum rerum dominia ipsa traditione adprehendimus, scilicet si ex justa causa traditae 
sunt nobis. 8: Usucapione dominium adipiscimur tam mancipi rerum quam nec 
mancipi. 

It is the provisos which concern us here. Gaius has a proviso of ownership 
for traditio and a proviso of good faith for usucapio. Ulpian has a proviso of 
justa causa for traditio and no proviso at all for usucapio. This is most sur- 
prising. Even if justa causa is necessary for traditio the proviso as to ownership 
still applies and is most important. The transferee will not acquire ownership 
even if there is a justa causa if the transferor was not owner. And the bene- 
íits of usucapio are not unrestricted : we should expect some mention of the 
requirement of bona fides, or else of justa causa. And there perhaps lies the 
clue. Justa causa seems not to have been required for ordinary usucapio in 
the time of Gaius,^® but it was required at least from the time of Diocletian 
onwards.2^ Ulpian’s Regulae ásxo. from about 300 AD. Hence in a work that 
is heavily based on Gaius we should expect to find a proviso as to ownership 
for traditio and a proviso as to justa causa for usucapio. What we do find is a 
proviso as to justa causa for traditio and no proviso at aU for usucapio. That 
looks like a simple error on the part of the editor of Ulpian’s Regulae, 
copying the second proviso instead of the first and then leaving a blank in 
the second place. The text is therefore very poor authority for the require- 
ment of justa causa for traditio.'^^ 

79 41 1 31 pr. (Paul 31 ad edictum ) : 

Numquam nuda traditio transfert dominium, sed ita, si uenditio aut aliqua iusta 
causa praecesserit, propter quam traditio sequeretur. 

This is the central text and the one which is relied on by the elementary 
manuals on Roman law.^® It has been heavily criticised,^^ but also has its 
defenders.^® Its original classical context was in Paul’s discussion of fiducia'^^ 


i»See Buckland 38 LQR 38, 40 LQR 185, 53 LQR 508, “Did Ulpian use Gaius?” 
^“Though it was required for the actio Publiciana and for usucapio pro emptore etc: see 
Pugsley The Roman law of Propertj and Obligations (Cape Town 1972) 51-63. That appears 
to be the position already at the end of the republic: see Watson The Law of Property in 
the Later Roman Republic (Oxford 1968) 48-54. 

^^Mayer-Maly Das Putativtitelproblem bei der Usucapio (Graz-Cologne 1962) 22fF. 

*^And it is pure coincidence that in 79 12 1 18 Ulpian says that ownership does not pass 
where the parties have different causae in mind. 

^®e.g Lee Elements of Roman Law (4th ed London 1956) 137. 

^*cp Index Interpolationum ad loc. 

^®Kaser op cit 416 n 27, echter Kern. 

*®Lenel Palingenesia. 


ROMAN LAW 


17 


and it must have been considerably altered to reach its present form.^^ 
What have the compilers done and why have they produced a text so out 
of line with what we are led to expect by the other sources ? The simplest 
solution is to suppose that the ambiguity of traditio is the root of the prob- 
lem. For the compilers it usually means physical delivery.^® But physical 
delivery is not in itself suíficient to transfer ownership. Delivery under 
contracts such as commodatum must be excluded. And that was probably 
the intention of this text. The compilers have borrowed the terminology 
of justa causa from the law of usucapio. Superficially the parallel is attrac- 
tive: in cases of acquisition from a non-owner a justa causa is necessary for 
usucapio', in cases of acquisition from an owner a justa causa should be 
necessary for traditio. But beyond that the compilers have not thought out 
the imphcations of their text. They did not intend the requirement of justa 
causa to be applied as strictly here as it was in the law of usucapio ; but, as 
so often, a hasty alteration has been the cause of perennial controversy. □ 


The judge has to work mder cover of a verbal ritual which is not so much a method of de- 
liberating on legal problems as a means of concealing the absence of a method. 
fensen Nature of legal argument 

Until well into the present century, and to some extent even today, community property means 
largely that ”husband and wife are one, and the husband is the one” . 

Friedmann Law in a changing society 


^’See eg Ehrhardt op cit 134-5. 

^®One clear example is / 2 1 41 where it can bear no other meaning. 


en dolus in die 


SUMMARY 

Místake of law as a defence to intentíonal crimes 

Although certain classes of Romans, such as women and minors, are tra- 
ditionally taken to be the only persons who could set up ignorance of the law as a 
defence, a proper construction of the texts shows that this was only a rule of evi- 
dence: women, etc were believed when they pleaded ignorance of the law. This, 
however, did not mean that other classes could never successfully plead ignorance 
of the law. Although there are passages in the Digest and Code which seem to 
point in the opposite direction, they may be written off as either interpolated or 
purely belonging to private law. And then there are many passages according to 
which knowledge of illegality is required for dolus. 

The writings of the glossators and post-glossators also clearly show that ig- 
norance of the law excluded dolus. Again, there were some evidential presumptions 
against ignorance, especially when ignorance of the ius naturale or ius gentium was 
pleaded. 

According to the canonists ignorancewas an excuse except when the ignorance 
was due to laxity. 

A close examination of the Roman-Dutch writers also shows that ignorance 
of the law excluded dolus. 

In the German, Dutch and French legal systems ignorance of law is an 
excuse in cases where the ignorance is invincible. In the Swiss law it can never be 
an absolute excuse, but if equitable circumstances are present, the punishment can 
be diminished or excluded. Except for the “claim of right” cases and a few other 
minor exceptions, ignorance is no excuse in the Anglo-American law. The effect 
of Lambert v California has been reduced by subsequent decisions to cases of 
omission. 

The South African courts have followed the English cases. Exceptions are 
allowed in the “claim of right” cases, which are, however, seldom recognised as 
“ignorance of law” cases. The courts have diíBculty in deciding whether an in- 
correct assumption of a ground excluding lawfulness is to be regarded as a mistake 
as to fact (which excludes dolus) or a mistake of law. At present the balance is in 
favour of the latter. 

It is submitted that there is no basis in law or in logic for differentiating 
between mistake of fact and mistake or ignorance of law. In both cases a wrong 


Regsdwaling 

strafreg 

JCW van. Rooyen* 

Universiteit van Pretoria 


*Rede gelewer op 25 Mei 1972 by die formele aanvaarding van die leerstoel in 
Strafreg aan die Universiteit van Pretoria. 


REGSDWALING 


19 


assumption is made as to capacity, whether that capacity is directly or indirectly 
derived from the law. If mistake of fact excludes dolus the same should be true for 
mistake or ignorance of law. This would certainly not lead to disorder, as convic- 
tions of statutory crimes could in most cases follow if the ignorance of law was due 
to negligence. In this connection it is further submitted that belief in witchcraft 
should be relevant in ascertaining dolus and not only as regards extenuating cir- 
cumstances. 

In hierdie rede word nagegaan of die reël ignorantia iuris neminem 
excusat histories, modern-regsvergelykend en funksioneel te regverdig 
is. Vir hierdie doel word die Mosaïese reg, die Romeinse reg, die glos- 
satore en kommentatore, die kanonieke reg, die Romeins-Hollandse 
reg, die moderne Duitse, Switserse, Nederlandse, Engelse en Ameri- 
kaanse regstelsels en uiteindeUk die Suid-Afrikaanse reg in oënskou 
geneem. Veral word aandag gegee aan die versoenbaarheid van die 
subjektiwiteit van dolus met cUe objektiwiteit waartoe ’n toepassing 
van die ignorantia-ic'él lei. 

MOSAÏESE REG 

Waar die IsraeUete ’n wet sonder kennis daarvan oortree het, is 
hulle nie gestraf nie maar vergewe nadat die nodige offers gebring is.^ 
Word die wet egter “moedswilUg”^ oortree, dan volg die straf wel - 
en waar toepasUk selfs die doodstraf. 

ROMEINSE REG 

Daar word dikwels beweer dat regsonkunde slegs vir sekere 
Romeine as verskoning gedien het,^ naamUk vir vroue,^ minderjariges,® 
landelikes,® soldate’ en onkundiges wat nie die geleentheid gehad het 
om ’n regsgeleerde te raadpleeg nie.® Hierdie verskoning geld egter 
slegs ten aansien van misdade van die ius civile en nie ook van die 
ius gentium nie, aangesien laasgenoemde bekend is vanweë ’n aangebore 
regsgevoel.® 


^Sien bv Levitikus IV 13 en V 18; Numeri XV 22-31; en oor feitedwaling 
Deuteronomium IV 42 en Daube “Error and accident in the Bible” 1949 
RIDA. 189 ev; Falk Hebrew law in Biblical times (Jerusalem 1964) 76. 

^Numeri XV 30. 

®bv Snyman 1967 Responsa Meridiana 131 132; Rein Kriminalrecht der Romer 
(Leipzig 1844, heruitgawe Darmstadt 1962) 214. 

^oa D 22 6 9y)r {propter sexus infirmatem)-, Z) 48 10 15 4 5 {Lex Cornelia de falsis)-, 
D 48 5 39 (38) 2 4 (bloedskande) ; Rein aw 215. 

®oa 4 4 9 2 ev; D 4 4 37 1; D 48 5 39(38) 4 7 (bloedskande) ; Rein aw 216. 

®oa D 50 17 108; D 29 5 3 22 (opening van testament strydig met sc Silanianum 
en ’n praetoriese edik); Rein aw 216. 

’D 49 16 4 15. 

^D22(>9 3. 

®Sien bv Z) 48 5 39(38) 2: “Quare mulier tunc demum eam poenam, quam mares, 
sustinebit, cum incestum iure gentium prohibitum admiserit; nam si sola iuris 
nostri observatio interveniet, mulier ab incesti crimine erit excusata.” Dit is 
egter onseker of dit ’n algemene reël was - Snyman 1967 Responsa Meridiana 131 
133; en verder Keedy 1908 HLR 75 80; Hall & Seligman 1941 í/ of Chi LR 


20 


VAN ROOYEN 


Binding^® het egter in ’n deurtastende ondersoek oortuigend aan- 
getoon dat wederregtelikheidsbewussyn steeds by úfc///r-misdade vereis 
is. Die indruk wat geskep word dat slegs bepaalde klasse hulle opon/ 
kunde kon beroep, is verklaarbaar : hierdie persone se beroep op on- 
kunde word eenvoudig makJiker geglo as dié van ander persone. Die 
sogenaamde uitsonderings het dus slegs bewysregtehke betekenis en 
dui beslis nie daarop dat regsonkunde, materieelregtehk gesproke, geen 
verweer was nie. Die volgende argumente en verwysings staaf hierdie 
standpunt : 

(i) daar word steeds in die tekste van sciens dolo malo, sciens prudensque 
en sciens gepraat;^^ 

(h) in heelwat tekste word persone as onskuldig beskou omdat hulle 
ten onregte, onder die indruk verkeer het dat hulle ’n bepaalde 
bevoegdheid het. So volg onskuldigbevindings byvoorbeeld by 
bloedskande,^^ vryheidsberowing,^® bedrog,^^ iniuriaP-^ diefstaB® 
en rooF'^ en 

(hi) laastens is daar tekste waaruit direk blyk dat enigiemand ver- 
skoon sal word op grond van sy onkunde van ’n wet of praeto- 
riese dekreet.^® 


641 643; Van Warmelo 1954 TVR 1 wat aandui hoe daar in Cicero se tyd aan- 
vaar is dat onkunde aangaande die reg onmoontlik was aangesien reg en gereg- 
tigheid ooreengestem het. 

'^^Die Normen md ihre Ubertretung vol 2 (Leip 2 Íg 1916) 669 ev. 

^^bv Inst Just 418 7: “Item lex Cornelia de falsis, quae etiam testamentaria vocatur, 
poenam irrogat ei, qui testamentum vel aliud instrumentum falsum scripserit . . . 
quive signum adulterinum fecerit sculpserit expresserit sciens dolo malo”. (ek be- 
klemtoon). Vir verdere verwysings sien Binding aw 670-2; Rein aw 154; 
Lebigre Qiielques aspects de la responsabilité pénale en droit romain classique (Paris 
1967) 59; Mommsen Romisches Strafrecht (Leipxig 1899) 86-7; Viskt 1949 
RIDA 437 ev. 

5 5 4 - dwaling oor die verwantskapsgraad. 

^^D 48 15 3 j&r - bona fide besit van ’n servus alienus. 

13 7 16 1: “Contrariam pigneraticiam creditori actionem competere certum 
est: proinde si rem alienam vel alii pigneratam vel in publicum obligatam dedit, 
tenebitur, quamvis et stellionatus crimen committat, sed utrum ita demum, si 
scit, an et si ignoravit? et quantum ad crimen pertinet, excusat ignorantia ...” 

"^^D 47 10 3 4 - dink dit is eie slaaf. 

i«Gaius Inst 2 50; D 41 3 36; D 47 2 21 3; 41 3 37 pr. 

^'’lnst Just 4 2 2; sien oor die algemeen Voigt “Die Theorie von der juristischen 
Relevan 2 von error und ignorantia” 1871 AcP 23 42-5. 

^^D 29 5 3 18-22 (met die klem op imperitia in die sin van onkunde - sien Heu- 
Handlexikonstuden Quellen des romischen Rechts (Gra 2 1958) 249 - 
kontrasteer egter Rein aw 153 wat, anders as 2 Binding aw 673 687 meen dat 
dit net ’n uitsondering is; D 48 5 13: “Haec verba legis ’ne quis posthac stuprum 
adulterium facito sciens dolo malo’ ...” mbt die lex Julia de adulteriis; Z? 48 13 1 
mbt die lex Julia peculatus {sciens dolo maló)', D 48 153z>fen 62 mbt die lex 
Fabia de plagiariis {sciens dolo malo). Vir verdere voorbeelde sien 2 Binding aw 
676-7 en dan die duidelike teks Z9 50 9 6: “quaesitum est, an poenam sustinere 
debeat, qui ignorans adversus decretum (municipii) fecit. respondit et huius- 
modi poenas adversus scientes paratas esse.” 


REGSDWALING 


21 


Hier moet egter toegegee word dat daar tekste is waarin dit 
onomwonde gestel word dat regsonkunde geen verskoning is nie. 
Hierdie tekste kan egter óf as privaatregtelik van aard^® óf as blote 
keiserlike magsvertoon^® óf as geïnterpoleerd^^ óf as van bewysregte- 
like (in teenstelling met materieelregtelike) belang afgeskryf word.^^ 
A1 word hierdie argument verwerp, sal daar in elk geval in die lig van 
die vroeër aangehaalde tekste onteenseglik aanvaar moet word dat 
wederregteUkheidsbewussyn (en dus dolus') in die oorgrote meerder- 
heid van gevalle deur regsdwaling uitgeskakel is. Vir die Romein 
bestaan wederregtelikheidsbewussyn in die besef dat die handeling 
verbode is; bewussyn van die strafregteUke aard van die handeUng 
en die omvang van die straf is onnodig.^® 

Verder is dit ook onwaarskynlik dat die Romeine die absolute 
onderskeid tussen ’n feitedwaling en ’n regsdwaUng gemaak het, wat 
later aan hulle toegedig is en vandag in soveel regstelsels be- 
staan. 


Z) 22 6 wat uitsluitlik oor die privaatreg gaan - sien 3 Binding a w 53 ; Ryu & 
Silving 1957 U of Chi LR 421 425; Van der Vyver 1967 THRHR 271 277; 
Keedy 1908 HLR 75 77. 

“^^Codex 1 18 12 (Valentinianus en Theodosius, 391 nC): “Constitutiones princi- 
pum nec ignorare quemquam nec dissimulare permittimus” - wat volgens 2 
Binding 685 waarskynlik oor ’n leuenagtige beroep op onkunde gaan (die 
dissimulare dui in dié rigting - sien Heumann/Seckel aw 152) en dus slegs op ’n 
bewysregtelike reëling betrekking het. In vol 3 voel Binding selfs meer oortuig 
dat die teks net blote magsvertoon is en neerkom op ’n lex imperfecta. Sien ver- 
der ’n edik van Diocletianus en Maximianus van 295 nC mbt bloedskande wat 
juis regsonkunde as verweer bevestig - vgl 2 Binding aw 698. 

3 2114 wat bowendien deur 3 Binding aw 64-5, by gebrek aan interpolasie, 
as ’n dwase toepassing van die reël afgeskryf word. Sien verder die stelling van 
Modestinus, aangehaal deur 3 Binding 65 n 2, wat deur Binding as ’n voor- 
Justiniaanse interpolasie beskou word; sien ook 2 Binding 687 n 15; Van 
Warmelo 1954 TVR 1 15 ev; kontrasteer egter Voigt 1871 AcP 23 45 en 
Rein aw 214—5. 

^^2 Binding 691 ev toon oortuigend aanhoe die toegewing ten gunste van vrouens, 
ens slegs bewysregtelike waarde het - hierdie persone se beroep op onkunde 
word net makliker geglo. Sien bv die verskoning van die vrou waar sy onkundig 
is aangaande die ius civile maar waar sy onkundig is tav die ius gentium word sy 
nie verskoon nie (D 48 5 39 2). Haar ignorantia iuris gentium wat eng met die regs- 
gevoel verband hou, word eenvoudig nie geglo nie. Ook ’n soldaat se oortreding 
mbt ’n testament word eerder geglo as afkomstig van error as van malitia - 
met die klem op “glo” {Codex 9 23 5) en sien 2 Binding aw 691. Verder dui D 
48 10 15 pr in dié rigting, met die klem op praetendant - slegs persone wat regs- 
onkunde voorgee, word nie verskoon nie. Selfs feitedwalings word in sommige 
ongeloofwaardige gevalle nie geglo nie - sien 2 Binding 699 n 51, met die klem 
op praetendere , verisimile non videbatur, simulare ens. 

^^2 Binding aw 683-4 en 3 Binding 55; kontrasteer Rein aw 152-3 en die skry- 
wers daar aangehaal. 


22 


VAN ROOYEN 


Daar was eerder ’n graad- as ’n aardverskil tussen hierdie twee soorte 
dwalings.^^ 

GLOSSATORE EN KOMMENTATORE 

Die glos ad Codex 9 20 14 stel dit onomwonde dat regsdwaling 
dolus uitsluit en dit word deur Accursius bevestig.^® Dwaling ten op- 
sigte van die ius naturale word egter nie geglo nie,^® en so het ons hier 
weer eens bloot ’n bewysregtelike reël. 

Ook die kommentatorebevestigdie voorgaande.^'^ So sê Baldus^® 
dat regsdwaling dolus uitsluit of die dwaling nou iusta of iniusta is en 
dieselfde standpunt is by Albericus de Rosate (1358),^® Angelus de 
Ubaldis(1407),®® Marianus Socinus (1467)®^ en Alexander de Imola 
Tartagnus (1477)®^ te vinde. So is iemand onskuldig aan diefstal en 
roof waar hy onder die indruk verkeer dat die saak aan hom behoort en 
is iemand nie skuldig aan moord waar hy ’n persoon wat ten onregte 
verban is, dood nie.®® 

Alhoewel daar geen regsvermoede is dat regskennis aanwesig 
is nie, is daar tog ’n feitelike vermoede van regskennis en wel daardie 
gevalle waar die omstandighede die beroep op regsonkunde ongeloof- 
waardig maak. So word ’n beroep op onkunde van die ius naturale en 
ius gentium, wat eng met die regsgevoel verband hou, byvoorbeeld as 
ongeloofwaardig beskou. Regsonkunde by ’n regsgeleerde word ook 
as ongeloofwaardig beskou!®^ Selfs in hierdie gevalle besef sommige 
skrywers dat dié vermoedelike opset nie werkhk opset nie, maar wel 
culpa lata is; aangesien culpa lata egter vir hulle gelyk is aan vermoede- 


22 6 1 2: "... in facto magis quam in iure errat”. Sien 3 Btnding 33 ev; Ryu 
& Silving 1957 U of Chi LR 421 427; Van Warmelo 1954 TVR 1 22. 

‘‘•^Corpus iuris civilis, cum commmtarius Accursius, studio loanis Fehi (Osnabrúck 1965- 
6) vol 6, ignorantia. 

^®Sien die glos ad D 48 19 11 2: “sed et si praetendat ignorantiam juris civilis, 
excusatur in incestu, - aut naturalis vel quasi: et non parcitur.” 

^^Sien in dié verband Engelmann Die Schuldlehre der Post-glossatoren (Leipzig 1895 
2e verbeterde uitgawe Darmstadt 1965) 41 ev wat hier as leidraad gebruik word. 

‘■'^Consilia III 9 no 3. 

^^Super C de Dolo, 1 dolum no 5 : “ignorantia facti vel juris probabilis in eo, qui 
nemini nocere cupit, sed aestimat se juste facere, doli praesumptionem excludit.” 
Elders sê hy dat error juris civilis verskoonbaar is maar nie error juris naturalis nie, 
in welke geval slegs culpa aanwesig is : “dolo caret : sive error justus, sive injustus” 
- s II D n ad 1 Cor de sic 1 in lege, no 7 en 8. 

^'‘Commentaria super I Digesto vetere (Lugduni 1534) de his qui not infam 1 genero 
no 1 : “ignorantia juris non excusat, nisi solum a poena doli, a qua excusat 
etiam injusta ratione motus.” 

^'^Consilia (Venetiis 1579) I 98 no 12: “quaelibet causa excusat a dolo, etiam si in- 
injusta et bestialis, . . . ideo error seu ignorantia juris excusat a dolo.” 

^‘‘Consilia (Lugduni 1556) VII 160. 

®®Vir verwysings sien Engelmann aw 42-3. 

®*Vir verwysings sien Engelmann aw 44—5. 


REGSDWALING 


23 


like opset, volg dit ook logies dat regsonkunde nie verskoon word 
nie.^® In hierdie gevalle word daar egter ligter gestraf.^® 

KANONIEKE REG 
Hier is die uitgangspunt, in navolging van Aquinas,®’ dat daar geen 
dolus kan wees indien die beskuldigde nie van die voorskrif geweet 
het nie. As hierdie onkunde egter aan laksheid te wyte is, verskoon 
dit nie.®® Vir ’n skuldigbevinding is ditverder onnodig dat die beskul- 
digde van die strafwet of straf moes geweet het. Mits hy maar geweet 
het dat dit volgens die GoddeUke reg strafbaar is, is dit voldoende. 
Soms kan daar egter uit die betrokke wet afgelei word dat kennis 
{scienter) van die betrokke wet en straf nodig is. Dieselfde geld vir 
misdade waar die dolus met moedswilligheid gepaard gaan, In hierdie 
geval sal growwe nalatigheid egter voldoende wees.^® 

ROMEINS-HOLLANDSE REG 
Hoewel dit moeiUk is om ’n duidelike beeld van hulle standpunte 
te kry,^® kan met ’n baie hoë mate van sekerheid (en soms met abso- 
lute sekerheid) verklaar word dat Grotius,^’ Johannes Voet,^^ Van 
Leeuwen,^^ Johan Schrassert^^ en Barels^® die standpunt verkondig 


®®Dinus (1300) Commentaria in regulas juris pontificii (Coloniae 1617): “aut lex 
requifit dolum verum, aut est contenta dolo praesumto ex qualitate facti: ubi 
requirit dolum verum, ignorantia juris excusat. Ubi vero contenta est dolo 
praesumto ex qualitate facti, ut scilicet praesumatur dolus . . , tunc juris ignor- 
antia non excusat, Ratio autem est, quia qui ignorantiam praetendit ejus, 
quod est publice notum, videtur esse in lata culpa. Lata enim culpa dolo prae- 
sumto aequipollet, et ideo ignorantia juris non excusat.” 

36vif verwysings sien Engelmann aw 46. 

^"’De Veritate q 17 a 5. 

®®Kanons 2202 en 2199. 

^®Kanon 2229; sien oor die algemeen Jombart Dictionnaire de droit canonique (Pdíús 
1953) 440-1 ; Ryu & Silving 1957 U of Chi LR 429. 

^®Snyman 1967 Responsa Meridiana 131 133-6; De Wet & Swanepoel Die Suid- 
Afrikaanse Strafreg (Durban 1960) 136-7. 

‘^^De jure belli ac pacis (Lugduni Batavorum 1819) 2 20 43 2 (sien egter noot 47 
hieronder). 

'^^Commentarius ad pandectas (Den Haag 1716) 22 6 4: “Reliquos haud exceptos 
error juris uti excusat a dolo, ita quoque liberos efíicit a poenas illis, quae solis 
dolo delinquentibus propositae sunt.” Net hierna verklaar hy egter dat dit ge- 
bruiklik is om ligter strawwe by regsonkunde op te lê omdat die persone nie 
vry van culpa is nie. Dit dui mi juis aan dat daar in elk geval nie dolus was nie, al 
lyk ’n bestrawwing op grond van culpa by ’n dolus-vsúsá2L2.á vir mens inkonse- 
kwent. Of het Voet dalk net nalatigheidsmisdrywe in gedagte? Of werk hy met 
die kanonistiese vermybaarheidstoets wat ook by De Groot en Merula te vinde 
is? (sien hieronder noot 47). 

^^Censura Forensis (Lugduni in Batavis 1741) 15 14: “Crimen aliud dolo malo, id 
est animo et affectu delinquendi committitur ...” 

^^‘Consultatien, advysen ende advertissementen (Harderwijk 1740-1754) vol 3 781 - on- 
skuldigbevinding “ . . . wegens dese syne onkunde excusabel soude syn a 
dolo ...” 

*^Crimineele advijsen (Amsterdam 1778) advys 17 46. By onkunde aangaande ’n wet 
ontbreek die animus delinquendi volgens ’n groep Amsterdamse regsgeleerdes. 
Sien verder Hollandsche consultatien 5 62 ev. 


24 


VAN ROOYEN 


het dat regsonkunde dolus uitsluit, terwyl Van der Linden^® so verstaan 
kan word dat hy regsonkunde alleen by nalatigheidsmisdade as geen 
verskoning beskou nie. 

A1 word hierdie afleiding nie aanvaar nie, is dit in elk geval seker 
dat daar uitsonderings op die ignorantia-tc'é\ bestaan het waar die dwa- 
ling onvermydelik was.^^ Word die afleiding egter aanvaar, dan speel 
hierdie onvermydehkheidsreël in elk geval ’n rol ter uitskakeling van 
culpa. 

^ . ’N PAAR MODERNE REGSTELSELS 

Duitse reg 

Oor regsdwaling is daar besonder baie navorsing in Duitsland 
gedoen.^® Oor die algemeen is daar twee hoofrigtings onder die 
skrywers en howe waarneembaar. Die aanhangers van die Vorsatsii- 
theorie beskou wederregtehkheidsbewussyn as ’n onmisbare element 
van dolus terwyl die verkondigers van die Schuldtheorie dolus bevind as 
die regsdwaling vermybaar was. 

Die Vorsats^theorie word in strenge vorm onder andere deur 
Baumann,^® Schonke-Schroder®° en Schmidháuser®^ verkondig, maar 
word vanweë die praktiese onaanneemlikheid daarvan heelwat ge- 
kritiseer.®^ Ook die howe volg nie hierdie standpunt nie.®® Ander voor- 
standers van hierdie teorie is tevrede indien die moontlikheid van 
wederregtelikheidsbewussyn maar teenwoordig is; as die dader kon 
geweet het van die wederregtelikheid is daar dolus. So word die oor- 
tuigingsdader en persone wat vanweë regsvyandigheid of regsblind- 
heid nie die wederregtelikheid insien nie, tog ook aan ’n úfc/^j’-misdaad 
skuldig bevind.®^ Hierdie benadering kom baie na aan die Schuldtheorie. 

Die Schuldtheorie toon twee nuanses: aan die een kant word die 
sogenaamde strenge Schuldtheorie en aan die ander kant die sogenaamde 
eingeschrdnkte Schuldtheorie verkondig. 

Volgens die streng teorie is regsdwaling slegs verskoonbaar in- 
dien dit onvermydelik was, andersins is dolus aanwesig. Was die dwa- 
ling vermybaar, word die straf darem verminder.®® 


^^Regtsgeleerd, Practicaal en Koopmans Handboek (Amsterdam 1806) 2 1 3 saam met 
215; De Wet & Swanepoel aw 137 n 239. 

*^De Groot aw 2 20 43 2; Merula Manier van procederen (Leiden 1781-3) 1 4 5 4 n 4; 
sien ook Voet aw 22 6 4. 

^®Vir die verwysings sien Schmidhauser Strafrecht, allgemeiner Teil (Tiibingen 1970) 
305; Jescheck Lehrbuch des Strafrechts, allgemeiner Teil (Berlin 1969) 294-6; 
Schonke-Schróder Strafgesets(buch Kosnmentar (Munchen 1970) 498 ev. 
‘^^Strafrecht, allgemeiner Teil (Bielefeld 1968) 421. 

“Aw 498 ev. 

®^Aw 327 ev. 

®^oa Jescheck aw 297; Maurach Deutsches Strafrecht, allgemeiner Teil (Karlsruhe 
1971); Welzel Das Deutsche Strafrecht (Berlin 1969) 159 ev. 

®®Sien hieronder. 

®^oa verkondig deur Mezger Strafrecht, allgemeiner Teil (Munchen 1968 ) §69 2 b. 
®®oa verkondig deur Welzel aw 164 ev en Maurach aw 468 ev. 


REGSDWALING 


25 


Ook volgens die eingeschrdnkte teorie is wederregtelikheids- 
bewussyn nie deel van dolus nie ; as die regsdwaling egter onvermyde- 
lik was, word dolus uitgeskakel. Hierdie nuanse gaan egter verder as 
die vorige aangesien dit ook die onjuiste aanname van omstandighede 
wat ’n regverdigingsgrond daarstel, as opsetuitsluitingsgrond aan- 
vaar.®® Hierdie standpunt word dan ook basies deur die Bundesgerichts- 
hof verkondig.®'^ Die Reichsgericht neem dieselfde standpunt in ten op- 
sigte van regverdigingsgronde maar neem andersins nie kennis van die 
vermybaarheid of onvermybaarheid van die regsdwaling nie - ’n be- 
nadering wat heftig gekritiseer word en ook deur die Bundesgerichtshof 
verwerp is.®® 

Aan die ander kant pas die Bundesgerichtshop^ die streng teorie toe 
waar daar oor ’n buite-wethke noodtoestand (bv die afdryf van ’n 
vrug om die moeder se lewe te red) en vermoedelike toestemming ge- 
dwaal word; ’n standpunt wat inkonsekwent is as die benadering by 
putatiewe noodweer in ag geneem word.®® 

Die Duitse howe het dus onteenseglik die (subjektiewe) psigolo- 
giese skuldteorie verwerp en hang vandag ’n (objektiewe) normatiewe 
skuldteorie aan. 

Die Switserse reg 

Ten spyte van die tradisionele standpunt dat regsdwaling nie 
dolus uitsluit nie,®^ het die Switserse federale hof art 11 van die 1853- 
strafkode tot die teendeel uitgelê.®^ In art 18 van die strafkode van 
1 937 is die bewoording egter so verander dat dit aanleiding gegee het 
tot die uitleg dat regsdwaling geen verskoning is nie.®^ Volgens art 
20 het die regter egter ’n diskresie om, waar daar “zureichenden 
Grúnden” is, die straf te verminder of uit te sluit.®^ Die benadering 
stem dus wesenlik ooreen met die Duitse Schuldtheorie.^^ 


®®oa ondersteun deur Jescheck aw 305; Engisch 1958 Z StWlQ en Mezger-Blei 
Strafrecht, allgemeiner Teil (Múnchen 1968) 201-3. 

®Ma BGHSt 3 105; BGHSt 2 194. 

®®Vir verwysings sien Schmidháuser aw 324 en BGHSt 2 194. 

®®bv BGHSt 3 7; Schmidháuser a w 326-7; Jescheck aw 306-7. 

®®Welzel aw 169; kontrasteer Jescheck aw 307. 

®^Hafter Lehrbuch des schweis^erischen Strafrechts (Bern 1946) 187. 

®^Art 11 het van “rechtswidrigen Vorsatz” gepraat; sien Ryu & Silving 1957 
U ofChiLRMX 444. 

®®Thormann-V Overbeck Kommentar r^um schweir^erischen S trafgesetr^buch (Zúrich 
1940) ad art 20; Frúh Die irrtumliche Annahme eines Rechtfertigungsgnmdes (Winter- 
thur 1962) 39; BGE 80 IV 21. 

®*Alhoewel daar skynbaar nie dikwels sodanige gronde bevind word nie - Ryu & 
Silving 1957 U of Chi LR 421 446. 

®®Frúh aw 50-51. 


26 


VAN ROOYEN 


Die meerderheid van die skr^rwers is egter teen®® art 18 of teen 
die uitleg daarvan®’ gekant en betoog sterk vir die herinstelling van 
die subjektiewe Vorsat^^theorie.^^ 

Die Nederlandse reg 

Die Hoge Raad neem onomwonde die standpunt in dat regsdwa- 
ling slegs verskoon as dit “verontschuldigbaar” is. So is ’n fietshande- 
laar wat vir die berging van fietse meer gevra het as wat die wet 
voorskryf en ’n persoon wat ’n pas ingevoerde motorfiets sonder die 
nodige dokumente gery het, onskuldig bevind, aangesien hulle be- 
vestiging vir die wettigheid van hul optrede by amptenare gekry het 
en so “verontschuldigbare onbewustheid” gehad het.®® 

Ook in Nederland word deur skrywers betoog vir die aanvaarding 
van ware (subjektiewe) wederregtelikheidsbewussyn.’® 

Die Engelse reg 

’n Regsdwaling, hoe redelik dit ook al mag wees, is geen ver- 
skoning in die Engelse strafreg nie.'^^ Reeds in 1231’^ is hierdie reël 
in ’n strafsaak te vinde. Dit is nie onwaarskynlik dat die toepassing 
daarvan deur die invloed van die kanonieke reg versterk is nie.’® In 
die sogenaamde Doctor and student dialogues van 1518 word selfs kinders 
nie toegelaat om hulle op regsdwaling te beroep nie.'^^ 

Die toepassing van die reël blyk uit die skuldigbevinding van ’n 
matroos aan ’n misdryf wat verorden is terwyl hy ter see was en die 
publikasie hom eers na die pleging kon bereik het;'^® die verwysing van 
’n Fransman ter strafsitting op ’n klag van moord waar die dood ge- 
durende ’n tweegeveg, wat volgens Franse reg toelaatbaar was, inge- 


®®Terwyl hulle toegee dat art 18 regsdwaling as verskoning uitsluit - Hafter aw 
125-6; Schwander Das Schwei^erische Strafges^et^buch (Ziirich 1964) 100. 

®^Lerch 66 ZStR 170; Germann Das Verbrechen im neuen Strafrecht (Zurich 1942) 
186 wil art 20 beperk tot dwaling oor regverdigingsgronde - ten onregte, vgl 
Fruh aw 40. 

®®Vir die “Vorentwurf der Expertenkommission zur Teilrevision des StGB” van 
1959, waarvolgens dolus wel deur “fehlendes Unrechtsbewusstsein” uitgesluit 
word, sien Frúh aw 123; Schultz 1972 ZStR 

«®HR 3 Mei 1949, NJ 1949 no 538; HR 22 Nov 1949, NJ 1950 no 180; en ook 4 
April 1950 NJ 1950 no 667. 

’"Pompe Handboek van het Nederlandse strafrecht (Zwolle 1959) 163-5; Van Hamel 
Inleiding tot de studie van het Nederlandsche Strafrecht (Haarlem -’s Gravenhage 1927) 
268 299; Zevenbergen Leerboek van het Nederlandsche Strafrecht (Den Haag 1924) 
169. 

’^Smith and Hogan Criminal laiv (London 1969) 48; Turner Kenny’s outlines of 
criminal law (Cambridge 1966) 60; tov Kanada, sien Hooper Harris’ criminal law 
(London 1968) 54; tov Skotland, sien Gordon The criminal law of Scotland 
(Edinburgh 1967) 292. 

’^Keedy 1908 HLR 75 78-81. 

’®Ryu & Silving 1957 U of Chi LR 421 430 mbt Hale Pleas of the crown (1680). 

’^Sien Keedy 1908 HLR 75 78-81. 

V Bailey (1800) Russell & Ryan 1 CCR. 


REGSDWALING 


27 


tree het en hy nie geweet het van die Engelse verbod daarop nie die 
skuldigbevinding van ’n Italianer omdat hy ’n lotery gehou het - iets 
wat in Italië toelaatbaar was - ten spyte van sy onkunde van die Engelse 
verbod, ens7’ 

Veral by misdade wat nie ’n immorele karakter het nie moes hier- 
die reël geregverdig word. So het Blackstone beweer dat kennis van 
die reg by “every person of discretion” teenwoordig kan wees, terwyl 
Austin’® dit gebaseer het op die moeilike bewysregtelike probleme 
wat die erkenning van die verweer sou skep en Holmes,®° wat ter op- 
lossing hiervan die bewyslas op die beskuldigde wou plaas, van mening 
was dat die erkenning net onkunde van die reg sou bevorder. Jerome 
Hall®^ verklaar die reël op die ou end met ’n beroep op die feit dat die 
strafreg sekere morele waardes verteenwoordig en dit teenstrydig met 
hierdie waardes sou wees om regsonkunde as ’n verweer te erken. 

Uitsonderings op die algemene reël word egter erken waar die on- 
kunde een of ander besondere opset wat die misdaad vereis, negativeer. 
Dit is die posisie by misdade wat per definitionem ’n afwesigheid van ’n 
“claim of right” vereis. ’n Onskuldigbevinding sal dus volg waar X 
geglo het dat hy bevoeg is om aldus op te tree. Veral diefstal, saakbe- 
skadiging en roof kom hier ter sprake.®^ Waar die beskuldigde op ’n 
klag van bigamie getuienis aanvoer dat hy op redelike gronde, alhoewel 
ten onregte, geglo het dat sy eerste huweUk óf vanweë die dood óf van- 
weë ontbinding óf vanweë nietigheid nie tydens die tweede huweUk 
bestaan het nie, is hy ook volgens die onlangse beslissing in Gould^^ 
geregtig op sy ontslag, Hiermee is ’n vroeëretwispunt dan ook opge- 
los.®^ 

Die Amerikaanse reg 

Ook hier geld die algemene common law-rcA dat regsdwaling nie 
verskoon nie.®® So het daar dikwels skuldigbevindings gevolg wat 
werkUk ’n onbillikheid tot gevolg gehad het. Die Supreme Court het 
egter ’n ommeswaai bewerkstelUg toe dit in Gamhert v California^^ ’n 


Barronet (1853) 1 E & B 1. 

”Tumer aw 61 en vir verdere gevalle Smith and Hogan aw 48-9. 
’®Commentaries IV 27 - wat vandag natuurlik onrealisties is ! 

"^^Lecttires on jurisprudence (London 1869) 497-8. 

^^The common law (1881 4e uitgawe Cambridge Massachusetts 1963) 41. 

811957 Indiana LJ 1 20. 

88Smith and Hogan aw 51; Turner aw 60-1. 

88196 8 2 QB 65; 1968 1 All ER 849. 

8iSmith and Hogan aw 483-4. 

88Hall General principles of criminal law (New York 1960) 376 ev; Ryu & Silving 
1957 U of Chi LR 421 432; Bassiouni Criminal law and its processes (Springfield 
1969) 89; uitsonderings is egter gemaak waar die reg op ’n bepaalde punt on- 
seker was en verder waar ’n “specific intent” vereis word. 

88(1957) 355 US 255; sien 1959 New York Law Forum 204. 


28 


VAN ROOYEN 


dame vanweë regsonkunde onskuldig bevind het omdat sy nie haar 
vroeëre veroordeling kragtens ’n munisipale regulasie geregistreer het 
nie. Die klem is daarop gelê dat kennis of waarskynhkheid van kennis 
nodig is vir ’n skuldigbevinding. Hierna®'^ is iemand egter ingevolge 
dieselfde statuut skuldig bevind, ten spyte van sy regsonkunde, om- 
dat hy, by sy verlating van die land, versuim het om as dwelmmiddel- 
verslaafde te registreer. Die Z^«^^Êr/-beshssing word onderskei op 
grond van die feit dat daar ’n versuim en hier ’n positiewe optrede was 
en dat die waarskynlikheid van kennisname hier aanwesig was. Hierdie 
onderskeiding is al gekritiseer as geforseerd.®® In 1965 is die Lambert- 
saak weer eens onderskei op grond van die feit dat dit dáár net oor ’n 
versuim gegaan het. 

Die Lamhert-% 2 L‘^, wat aanvanklik tot soveel optimisme aanleiding 
gegee het oor die billike toepassing van die ignorantia-xLél, is dus 
groothks afgewater. Nietemin bly dit ’n mylpaal in die stryd om die be- 
houd van wederregtelikheidsbewussyn. 

DIE SUID-AFRIKAANSE REG 

Soos in die bespreekte regstelsels®^ word ook hier tussen ’n regs- 
en ’n feitedwaling onderskei; ’n feitedwaling skakel dolus uit terwyl die 
teendeel by ’n regsdwahng gebeur. 

Feitedwaling. Indien die dwaling op ’n wesenlike feitelike element 
van die misdaad betrekking het, word dolus uitgeskakel.^” Alhoewel 
daar al dikwels vereis is dat die dwaling bowendien redelik moet wees, 
is die appélhofgesag in die verband obiter,^^ is sommige onskuldigbe- 
vindings geheel en al strydig met die vereiste®^ en lyk dit buitendien 
asof die howe al hoe meer besef dat die redelikheidsvereiste strydig met 
die subjektiwiteit van dolus is.®^ Daar word besef dat die redehkheid 


^Wniied States v Jus^wick (2d Cir 1958) 258 F 2d 844. 

881959 U oj Pa LR 855. 

88Vanweë die opset van hierdie rede is die klem by die buitelandse stelsels op 
regsdwaling geplaas; ’n bespreking van feitedwaling, wat ook volgens daardie 
regstelsels dolus uitskakel, is dus buite bespreking gelaat. Vir doeleindes van 
hierdie artikel word dolus en opset as sinonieme gebruik. 

®8Dwaling oor ouderdom, toestemming, oor die vraag of die saak ’n res nullius 
is en of dit in eiendomsreg aan die beskuldigde toekom, word o a hier behandel - 
sien Burchell & Hunt South AJrican criminal law and procedure (Cape Town 1970) 
136-7. 

8^Sien die bespreking van die vroeëre sake in Modise 1966 4 SA 680 (GW) 681-2; 
Nel 1970 4 SA 440 (T) 443 B-C; en obiter daarteen Griffin 1962 4 SA 495 (OK) 
498; Geddes 1964 4 SA 48 (SR AD) 49; Botes 1966 3 SA 606 (O) 612; kontrasteer 
Breingan 1966 3 SA 410 (RAD) 416-7 en Munks 1972 2 SA 651 (RAD) wat 
egter m i oor nalatigheid gaan. 

'^mkis^e 1951 3 SA 28 (A); K 1958 3 SA 420 (A); Z 1960 1 SA 739 (A); Smitb 1965 
4 SA 166 (K) 172; Duma 1970 1 SA 70 (N) 75 F-G; Hansen 1972 1 SA 453 (N). 

88Sien noot 91. 


REGSDWALING 


29 


van die dwaling slegs ’n faktor is wat by die bewysreg in ag geneem 
moet word.**^ 

Regsdwaling. Sonder verwysing na enige gemeenregtelike gesag en 
klaarblyklik onder invloed van die Engelse reg het ons howe reeds in 
die vorige eeu aanvaar dat ’n regsdwaling geen verskoning is nie.®® 
Daar word egter toegegee dat daar darem versagtend gestraf kan 
word.®® Hierdie standpunt is in Werner^'^ deur die appélhof, sonder 
ondersoek, op ’n klag van moord bevestig. So is daar al aan hoogver- 
raad,®® aanranding (by tugoorskryding),®® moord,^®® verkragting,i°i 
kinderdiefstal,^®^ bloedskande,^®^ abduksie,^®^ bigamie^°® en aan ver- 
skeie statutêre misdade^°® skuldig bevind, sonder dat die beskuldigde 
selfs die moontlikheid van wederregtelikheid voorsien het en hom 
daarmee versoen het. Regsdwaling is selfs nie ’n verskoning as regs- 


^modhe 1966 4 SA 680 (GW) 681 H; Geddes 1964 4 SA 48 (SR AD) 49 F; Van der 
Walt 1963 THRHR 141 142; Rabie 1967 THRHR 173; Burchell & Hunt aw 
258; Van der Vyver 1967 THRHR 271 275-6; en oor die algemeen De Wet & 
Swanepoel aw 129-30. 

^^Grahamstown Town Council v Brown and Wood 2 EDC 343 met beroep op Broom’s 
Maxims; hierdie beslissing gaan egter basies om absolute aanspreeklikheid as die 
verwysings nagegaan word. 

^meischke's 1948 3 SA 704 (A) 711; Sachs 1953 1 SA 392 (A) 409; Nukulo 1959 4 
SA 243 (T); Kaba 1970 1 SA 439 (T); Mandela 1971 4 SA 1 (T) 7; kontrasteer 
Dorfler 1971 4 SA 374 (RAD). 

9H947 2 SA 828 (A) 833; Kaifl 1963 4 SA 742 (W); Tshwape 1964 4 SA 327 (K); 
Lwane 1966 2 SA 433 (A) 439; Burchell & Hunt aw 138 ev. 

®®Burchell & Hunt aw 138. 

^^Scheepers 1915 AD 337 343-4; Theron 1936 OPD 166 172; Jacobs 1941 OPD 7 
10; kontrasteer die meerderheidsbenadering in Kumalo 1952 1 SA 381 (A); dit 
lyk tog of die regters hul in die eerste drie sake laat beïnvloed het deur die abso- 
lute bewoording van die wetgewing wat bloot die wederregtelikheidsgrens neer- 
gelê het (sien die uitspraak van ar Maasdorp in Scheepers). 

^^^Werner 1947 2 SA 828 (A) 835. 

1948 1 SA 196 (OK) 199. 

^'^•^Motati (1896) 13 SC 173. 

^^^Pieterse 1923 EDL 232. 

1954 4 SA 20 (OK) 23. 

^^mukulo 1959 4 SA 243 (T). 

^^mdalakwa 1935 TPD 389 (immigrasie) ; Glynn 1951 4 SA 4 (T) (hondsdolheid) ; 
Smith 1956 1 SA 436 (SW) 437; Charangwa 1962 3 SA 710 (SR) (verbode byeen- 
komste); Mabai 1966 2 SA 533 (OK) 536 (vee-telling) ; Naicker 1967 4 SA 214 
(N) 226 (kommunisme) ; Bonadei Construction 1968 1 SA 550 (SW) 553F (motor- 
transport); Colgate Palmolive 1971 2 SA 149 (T) 155-6 (handelskoepons) ; Mandela 
1971 4 SA 1 (T) 7H (kommunisme) ; Moola 1971 4 SA 11 (T) 19E-F (groeps- 
gebiede); Tshwape 1964 1 SA 327 (K) 330A-B (bokslag sonder pemrit); Williams 
1968 4 SA 81 (SW) (kreefvangs) ; Kaba 1970 1 SA 439 (T) 446B (groepsgebiede). 
Ten spyte van die breë stellings in hierdie sake dat mens rea (wat opset en nalatig- 
heid insluit) nie deur regsdwaling uitgesluit word nie en die direkte verwysing 
na opset in Williams (91A) en Colgate (156) is al hierdie bepalings wyd genoeg 
vir blote nalatigheid tav wederregtelikheid as skuldvorm en kon ignorantia 
eerder as geen verskoning vir ’n nalatigheidsmisdryf genoem gewees het ; Werner 
ens het natuurlik oor opsetsmisdade gegaan. 


30 


VAN ROOYEN 


advies ingewin is nie/®^ alhoewel die indruk soms geskep word dat 
indien die hof ingelig was oor die feite waarop die regsmening geba- 
seer was, dit dalk anders sou beslis het.^°® Net so is al skuldig bevind 
ten spyte van die feit dat verskeie hooggeplaaste persone vooraf ’n 
soortgelyke mening verkondig het!^°® Onbewustelik verskoon die 
howe egter ’n regsdwaling waar die beskuldigde onder ’n soge- 
naamde “claim of right” opgetree het,^^® selfs al het die onkunde in- 
direk voortgespruit uit onkunde aangaande die bepalings van ’n wet.^^^ 
Hierdie verweer het tot dusver meesal by vervolgings weens diefstal, 
saakbeskadiging en perseeloortreding geslaag. By minagting van 
die hof,^^^ belemmering van die polisie in die uitvoering van hul 
pligte,^^^ meineed,^^® afpersing, roof, en selfs ’n enkele keer by ’n 
hsensieoortreding en ’n enkele vroeëre geval by moord,^^® is die 
afwesigheid van wederregtelikheidsbewussyn al as verskoning aan- 
vaar. Ook by medepligtigheid en die aanspreeklikheid van kinders tus- 
sen sewe en veertien, word wederregteUkheidsbewussyn vereis.^^“ Uit 
hierdie beslissings blyk dat kennis van die betrokke wet of ander regs- 
reël en die betrokke sanksie nie nodig is nie. Wederregtelikheids- 
bewussyn word omskryf as “some conscious impropriety”,^^^ as 
“(knowledge) that what he was doing was wrong”,^^^ as “guilty 
mind”,^2® as “knowledge of the unlawful quaUty of his conduct”,^^^ 


^^■^Colgate Palmolive 1971 2 SA 149 (T) 155; Sachs 1953 1 SA 392 (A) 409B-C; by 
“claim of right”-gevalle is regsadvies wel in ag geneem by die bepaling van 
bona fides - sien Fine (1919) 40 NLR 282; Woodburn 1944 NPD 1 (polisie-advies) ; 
Bruyns (1901) 22 NLR 75. 

^^^Dorfier 1971 4 SA 374 (RAD) 380H; Conradie v Klofipers (1893) 10 SC 189. 

t^^Mabai 1966 2 SA 533 (OK); kontrasteer ’n geval vermeld deur Ryu & Silving 
1957 UofChiLR 421 457. 

i^"Burchell & Hunt aw 139. 

■^^^Ferreira 1970 2 SA 729 (O) 733-4; Woodburn 1944 NPD 1; en sien ook Marshall 
1967 1 SA 171 (O); Rabson mi 4 SA 574 (T). 

^^^Burchell & Hunt a w 139 n 194; Ferreira 1970 2 SA 729 (O) 733-4. 

^i^Burchell & Hunt aw 138 n 188 en 140 n 196. 

^^’^Suping 1948 2 SA 759 (O). 

^^^Bushula 1950 4 SA 108 (OK) 116F. 

^'^^Mutimba 1944 AD 23 - gekritiseer deur Burchell & Hunt aw 138 n 188. 

^^■’Fisher 1970 3 SA 446 (RAD) 447A. 

■^^^Zakwe 1967 1 SA 298 (N) - gekritiseer deur I D 1967 SALJ 266; sien nou 
Mdladla 1972 3 SA 53 (N). 

^^'^Smith (1900) 17 SC 561 - verwerp in Werner 1947 2 SA 828 (A) 833. 

^^“Tav kinders sien Burchell & Hunt aw 263 en tav deelneming Rabie Die 
deelnemingsleer in die strafreg (ongepubliseerde proefskrif, Pretoria 1969) 425 ev. 

^^'‘■Mutimba 1944 AD 23 (R) 32. 

^^^Sephuma 1948 3 SA 982 (T) 983. 

^‘‘■^Wallendorf 1920 AD 383 394; en “guilty knowledge” in Erasmus 1945 OPD 
50 69 en Qumbella 1966 4 SA 356 (A) 365E-F. Die standpunt in Wallendorf 394 
dat opset om een misdaad te pi eeg voldoende is vir skuldigbevinding aan ’n 
ander, is verwerp in Van der Mescht 1962 1 SA 521 (A) 530. 

^^‘^Marshall 1967 1 SA 171 (O) 175. 


REGSDWALING 


31 


as “(awareness) that the trading was illegar’,^^® as “awareness of 
wrongdoing”^^'^ of as “besef (van) onwettigheid”.^^® Die blote feit 
dat die beskuldigde die handeling as immoreel beskou het, is nog nie 
voldoende nie.’^^® 

Vermeende regverdigingsgronde. Waar ’n vermeende regverdigings- 
grond aanwesig is, is die howe verdeeld oor die vraag of dit as ’n feite- 
dwaling, ’n regsdwaling of as ’n “claim of right”-geval behandel moet 
word. By gewaande toestemming tot gemeenskap op ’n klag van ver- 
kragting, word die dwahng blykbaar as ’n feitedwaling beskou en 
word ’n redelike dwaling nie vereis nie.^^® In Bhajd^^'^ word die puta- 
tiewe beskerming van ’n ander skynbaar ook as ’n feitedwaling beskou 
aangesien daar verwys word na Mbombela^^'^ wat oor ’n sodanige dwa- 
ling gegaan het. Ook in ’n onlangse Natalse beslissing word die 
putatiewe beskerming van goedere obiter as ’n feitedwaling beskou en, 
anders as in Bhaja^^^ word ’n redeUke dwahng nie vereis nie.^®^ In 
MarshalB^^ word die doodskiet van honde, terwyl hulle volgens oor- 
deel van die beskuldigde op sy grond “oortree” het, maar die eienaars 
van die honde in werklikheid deur ’n ordonnansie gemagtig was om 
op die grond te jag, onder “claim of right” behandel en gevolglik 
word die beskuldigde onskuldig aan saakbeskadiging bevind.^^® 
Regter Hofmeyr vereis dat die dwaling redelik moet wees, aan welke 
vereiste die beskuldigde dan ook voldoen het.^®'^ Ses weke later het die- 
selfde regter egter in Botes^^^ in ’n geval van gewaande bevoegdheid 
tot arrestasie, sydelings opgemerk dat die redehkheidsvereiste strydig 
met die subjektiwiteit van opset is. Met hierdie sydehngse opmerking 
het die hof dan ook die redelikheidsvereiste, soos in Marshall vereis, in 
werkhkheid verwerp. Aangesien daar in Marshall verwys is na Pope,^^^ 


'^'^^Zakwe 1967 1 SA 298 (N) 299H. 

^’^^Van Coller 1970 1 SA 417 (A) 425. 

^^'^Botes 1966 3 SA 606 (O). 

^‘^^Churchilt 1959 2 SA 575 (A) 583 per ar De Beer. 

129/: 1958 3 SA 420 (A) en A 1971 2 SA 591 (A) 597E-H; kontrasteer Mosago 1935 
AD 32 35-6 waar ’n redelike dwaling nog vereis word. 

1201953 3 SA 143 (N). 

1211933 AD 269. 

^^^Fick 1970 4 SA 510 (N) waar r Harcourt op 516 sê: “For the defence of mistake 
of fact to be successfully raised there must be a mistake in regard to facts which, 
if true, would have entitled the de cuius to take the steps which he did in fact take.” 
Op die feite is egter bevind dat daar nie so ’n vermeende noodweer aanwesig was 
nie. 

i22op 149. 

i2iop 516 - die punt is egter nie uitdruklik behandel nie. 

1251967 1 SA 171; Rabie 1967 THRHR \12> beskou die geval, in teenstelling met 
Van der Vyver 1967 THRHR 271 277, as ’n regsdwaling. 

i20op 176H gelees in die lig van Botes 1966 3 SA 606 (O) 611E-H. 

i2’op 178D. 

1281966 3 SA 606 (O) 612. 

i29Noot 141 hieronder. 


32 


VAN ROOYEN 


wat weer gebaseer is op Bhaja waarin na Mbombela verwys is en dit 
duidelik is dat die redelikheidsvereiste dáár slegs obiter gestel is,^^® is 
die standpunt van regter Hofmeyr in Botes dan ook volkome te reg- 
verdig. 

In teenstelling met Marshall is daar egter in Pope^^^ beslis dat die 
doodskiet van ’n vermeende oortredende hond meer met regsdwaling 
as met “claim of right” ooreenstem en dat Pope dus skuldig is aan 
saakbeskadiging. Onlangs is dieselfde opvatting sydelings gehuldig 
in ’n Transvaalse saak^^^ en het dit die ratio gevorm van ’n Rhodesiese 
skuldigbevinding aan saakbeskadiging by ’n geval van ’n gewaande 
arrestasiebevoegdheid. 

In gevalle waar die dood volg as gevolg van ’n noodweeroor- 
skryding beskou ons howe dit as ’n opsetlike daad en word skuldig 
bevind aan moord of strafbare manslag afhangende daarvan of die 
oorskryding ernstig of gering was;^^^ ’n benadering wat deur die howe 
self as onlogies bestempel word.^^® Soos Snyman^^® tereg aandui, sou 
dit veel eenvoudiger gewees het indien daar in hierdie gevalle getoets 
word vir wederregtelikheidsbewussyn, by die aanwesigheid of af- 
wesigheid waarvan onderskeidelik skuldig bevind word aan moord of 
strafbare manslag. Dit het dan ook al in die praktyk geblyk dat daar in 
gevalle van ernstige oorskryding in werklikheid wel wederregtelik- 
heidsbewussyn aanwesig was.^^’ Dit word dan ook hier betoog dat 
die aanwesigheid van dolus by strafbare manslag ’n blote fiksie is en 
dat die onderliggende beginsel, dat daar geen wederregtelikheids- 
bewussyn in hierdie gevalle is nie, blootgelê moet word. 

Geloof in toorkuns. Gevalle wat ook strydig met die vereiste van 
dolus by moord is, is dié waarin ’n Bantoe, in die vaste geloof dat hy in 
noodweer optree, iemand wat volgens sy oordeel deur toorkuns sy 
dood of die dood van ’n ander gaan veroorsaak, dood.^^® Ons howe 


^‘^'^Modise 1966 4 SA 680 (GW) 681-2 met beroep op Burchell 1963 SALJ AG ev. 

1*^1953 3 SA 890 (K) 894G. Eienaardig genoeg word daar in Pope verwys na 
Mejer 1924 SWA 93 waar “malice” so wyd opgeneem word dat dit ook skuldig- 
bevindings by gebrek aan wederregtelikheidsbewussyn tot gevolg kan hê. In 
Meyer word egter verwys na wat hr Innes in Stewart 1903 TS 456 gesê het en in- 
dien dit gelees word in die lig van wat hr Innes later in die appélhof gesê het 
(sien Shantahomed v Hendriks 1920 AD 151 158) dan moet daar aanvaar word dat 
wederregtelikheidsbewussyn werklik hier aanwesig moet wees en dat Pope 
verkeerd beslis is. 

^^^Moller 1971 4 SA 327 (T). 

^^^Purcell-Gilpm 1971 3 SA 548 (RA). 

i«%a Mathlau 1958 1 SA 350 (A); Krull 1959 3 SA 392 (A); Mhlongo 1960 4 SA 
574 (A). 

^‘^^‘‘Koning 1953 3 SA 220 (T) 231H; Mathlau 1958 1 SA 350 (A) 355G. 

1461971 tHRHR 184 191. 

^^’Snyman tap se opmerking tav Mhlongo 1960 4 SA 574 (A). 

^*®Ook ander gevalle, buite gewaande noodweer, kom natuurlik dikwels voor. 


REGSDWALING 


33 


bevind hier steeds aan moord skuldig alhoewel daar darem gewoonhk 
versagtend gestraf word.^^® So is Mokonto^®® aan moord skuldig 
bevind nadat sy twee broers reeds volgens sy mening as gevolg van 
’n beswering deur die oorledene gedood is, die oorledene hom opnuut 
met ’n sekere dood “voor sononder” gedreig het en hy toe haar kop en 
hande met ’n suikerrietmes afgekap het. Mokonto is vyf jaar gevange- 
nisstraf opgelê. Hierdie standpunt is egter nie net tot Suid-Afrika^®^ 
beperk nie: dwarsoor Afrika word daar dikwels selfs opgehang in 
hierdie gevalle - en dit ten spyte van die feit dat van die Bantoe- 
assessore in die laerhowe al vir ’n onskuldigbevinding gestem het.^®® 

Sodra die beskuldigde egter glo dat dit ’n bonatuurUke wese is 
wat hy dood, word hy nie aan moord skuldig bevind nie aangesien sy 
dwaling dan as ’n feitedwaUng beskou word. ’n Onderskeid wat as 
geforseerd verwerp kan word.^®^ 

As kritiek teen die skuldigbevindings in hierdie gevalle is al 
geopper dat indien ’n skisofreen, wat tog ook ’n verkeerde opvatting 
van die werkUkheid het, onskuldig bevind kan word, waarom dan nie 
dieselfde bevind ten opsigte van die Bantoe wat glo in die regmatig- 
heid van sy optrede nie?^®^ Ook is daar betoog dat dit verkeerd was 
om die Westerse kultuur, met sy besondere opvatting van skuld, op 
die primitiewe volkere van Afrika af te dwing.^®® Mens kan wel twy- 


^*®Sien oa Radebe 1915 AD 96 (voor 1935, dus doodstraf); Biyana 1938 EDL 310; 
Molehane 1942 GWL 64; Fmdakubi 1948 3 SA 810 (A); Dikgale 1965 1 SA 209 
(A); Aíoyêo«/o 1971 2 SA 319 (A). 

^^^Mokonío 1971 2 SA 319 (A); sien Van Rooyen 1971 Scintilla luris 50; Van der 
Merwe 1972 THRHR 193; Van Niekerk 1972 SALJ 169. 

^®^Sien verder oor Suid-Afrika, Sampson The white-faced huts, witchcraft in the 
Transkei (Johannesburg 1969); Reyneke Towery by die Tswana met besondere ver- 
wysing na die Kgatla-Bagakgafela (ongepubliseerde proefskrif, Universiteit van 
Pretoria 1971) ; Elliot The magic world of the Xhosa (London 1970). 

^®^Seidman “Mens rea and the reasonable African ...” 1966 ICLQ 1135; Seidman 

1965 Mod LR 46; Milner “M’Naghten and the witch-doctor ...” 1966 lofPa LR 
1134. Vgl egter ’n Amerikaanse geval waar ’n Indiaan iemand gedood het wat 
hy geglo het besig was om die dood van sy vrou te veroorsaak vanweë sy toor- 
bevoegdhede en wat onskuldig bevind is - sien Williams 1949 LQR 491 499. 

^^‘^Mbombela 1933 AD 269; Machekequonabe 28 Ontario Reports 309; en ook die 
saak van die “Hammersmith ghost”, Williams 1949 LQR 491 500 ev; Seidman 

1966 ICLQ 1135 1147. 

^®^Kato “Functional psychosis and witchcraft fears” 1969 Law and Society Review 
385 wat betoog dat die geloof in toorkuns as verminderde toerekeningsvatbaar- 
heid beskou moet word en dat die beskuldigde onskuldig bevind en dan vir op- 
voeding (wat ’n moeilike taak is) verwys moet word - dit moet egter nie as ’n 
siekte beskou word nie. Sien egter Milner, hierbo noot 152, wat betoog vir ’n 
aanpassing van die McNaghtenreëls sodat hierdie persone onskuldig bevind en 
dan “behandel” kan word. Sien ook R v Magata sjo Kachehakane (1957) E Afr 
LR 330 (Uganda) waar daar bevind is dat die beskuldigde, onder hierdie toor- 
kunsomstandighede, onskuldig maar kranksinnig is en die verwerping van hier- 
die gedagte in Radebe 1915 AD 96 97 en Molehane 1942 GWL 64 69. 

^®®Milner, hierbo n 152 1163; Seidman, 1966 ICLQ 1163-4. 


34 


VAN ROOYEN 


fel of die skuldigbevindings aan moord enige afskrikwaarde het; 
alleen die wraak van die gemeenskap word so bevredig, maar intussen 
leef die geloof in toorkuns voort! Die howe besef ook dat gevange- 
nisstraf hier maar ’n geringe doel dien en lê die klem, soos vele skry- 
wers, op die opvoeding^®® en kerstening^^'^ van die inheemse volke 
om hierdie probleem op te los. Die howe glo egter dat bestrawwing 
darem sal dien as afskrikmiddel al wis dit dan nie die geloof self uit 
nie.^®® Tog leer die praktyk dat niks ’n Bantoe keer as hy een maal 
behep is met die idee dat hy getoor word nie. 

’n Soortgelyke probleem word ondervind waar ’n primitiewe 
Boesman aan moord skuldig bevind word ten spyte van sy gemeen- 
skapsopvatting dat indien iemand sy vrou afrokkel hy hom mag dood 
of indien hy met iemand stry kry, hy hom mag dood.^®® In een ge- 
rapporteerde gevaP®® het dit dan ook geblyk dat die beskuldigde 
die aandag - tesame met die klere - wat hy in die hof gekry het nogal 
geniet het. 

Na my mening moet ons howe nie alleen by straftoemeting van 
hierdie gelowe kennis neem nie, maar in die eerste plek by die bepaling 
van die vraag of daar dolus is. Word daar vasgestel dat daar ten spyte 
van die geloof in toorkuns tog nog wederregtehkheidsbewussyn is, 
dan eers kan dit strafversagtend werk. By gebrek aan dolus kan die 
beskuldigde dan nog altyd skuldig bevind word aan strafbare manslag. 
Nie dat so ’n skuldigbevinding die sosiale probleem sal uitskakel 
nie. Alhoewel dit met die eerste oogopslag idillies mag lyk, kan 
daar in sodanige gevalle, volgens een skrywer, eerder skuldig bevind 
word aan die “geloof in toorkuns”^®^ met gevolglike verwysing na ’n 
opvoedingsinrigting ; of daar kan, tesame met so ’n verwysing, een- 
voudig onskuldig bevind word. Om dan so ’n saak na behore te be- 
hartig, is dit noodsaaklik dat die regstudent kermis neem van die 
volkekunde en veral van werke oor toorgelowe by die Bantoe.^®^ 

KONKLUSIE 

Uit ons bestudering van die Romeinse reg, die glossatore en die 
post-glossatore het dit geblyk dat ignorantia iuris wel dolus uitskakel, 
alhoewel daar bewysregtelike vermoedens teen sommige beroepe op 
onkunde bestaan het. 

Met ’n redehke mate van oortuiging kan ook gesê word dat die 
Romeins-Hollandse skrywers dolus uitgeskakel het waar ignorantia iuris 


^^^Kegodile 1971 PH H69 (Botswana CA) 148 per regterpresident Schreiner. 
^^'^Sephuma 1948 3 SA 982 (T). 

^^^Kegodite 1971 PH H69 (Botswana CA) 148; Fundakuhi 1948 3 SA 810 (A) 819. 
^^^Mukeiruib 1938 SWA 4; Kgau 1958 2 SA 606 (SW). 

^^^Kgau 1958 2 SA 606 (SW). 
i8iSeidman 1966 ICLQ, 1135 1163. 

^®^Sien noot 151 hierbo. 


REGSDWALING 


35 


teenwoordig was. In hierdie gevalle kon egter aan nalatigheidsmisdade 
skuldig bevind word. 

Uit die bestudering van die moderne regstelsels blyk dit dat 
ignorantia iuris nie altyd buite rekening gelaat word by dolus en selfs 
by nalatigheid nie. Alhoewel die vermybaarheidsbenadering van die 
Duitsers en Nederlanders^®^ nog nie die suiwere subjektiewe teorie 
versterk nie, is dit tog veel bilhker as ’n absolute verknogtheid aan 
ignorantia iuris wat so dikwels by die Anglo-Amerikaanse en ons howe 
te bemerk is. 

In die Suid-Afrikaanse regspraak geld die ignorantia iuris-t&'é\ 
skynbaar sonder uitsondering. Op grond van billikheidsoorwegings 
is daar egter, meesal onbewustelik uitsonderings op die reël gemaak en 
dit het veral in die “claim of right”-sake gebeur. Verder is daar ook 
sake waar daar, sonder verwysing na “claim of right”, wederregtelik- 
heidsbewyssyn vereis is. By putatiewe regverdigingsgronde is daar 
verdeeldheid oor die vraag of dit as ’n feite- of ’n regsdwahng of ’n 
“claim of right”-geval beskou moet word. By noodweeroorskryding 
wat tot die dood lei, word by geringe en ernstige oorskryding na 
gelang van die geval aan strafbare manslag en moord skuldig bevind. 
Geloof in toorkuns word glad nie in ag geneem by die bepaling van 
dolus nie alhoewel dit as strafversagtend beskou word. 

Na my mening bestaan daar geen grond vir die onderskeid tussen 
’n regs- en ’n feitedwaling vir sover dit dolus betref nie. Telkens word 
daar oor bevoegdhede, hetsy dit direk uit die objektiewe reg afkomstig 
is (kompetensiebevoegdhede), hetsy dit via ’n subjektiewe reg daaruit 
afkomstig is (inhoudsbevoegdhede), gedwaal. Waar iemand dwaal 
oor die vraag of ’n saak syne is (feitedwaling), of dwaal oor die vraag 
of dit ’n res nullius is (feitedwahng), of dwaal oor die vraag of hy sy 
aartappels langs die pad sonder lisensie mag verkoop (regsdwahng), 
of oor die bestaan van die omstandighede wat noodweer regverchg 
(feite- of regsdwaling), gaan dit telkens om ’n bevoegdheidsdwahng. 
Die omstandighede waaruit die dwahng voortspruit, mag verskil 
maar steeds word daar oor ’n bevoegdheid en dus oor die reg self 
gedwaal. 

Om te beweer dat ’n feitedwahng verskoonbaar is omdat feite 
hul so moeilik laat ken, is ’n valse uitgangspunt. Om ’n feit vas te 
stel, is myns insiens meesal makliker as om ’n regsreël te bepaal as 
mens die magdom wetgewing van ons tyd in oënskou neem. 

Dit word dus hier betoog dat elke wesenlike bevoegdheids- 
dwahng dolus uitskakel aangesien dit wederregtehkheidsbewussyn ne- 
gativeer. Daar kan nou wel gevra word of dit nie die weg open vir 


Benadering wat ook deur die Franse howe gevolg word - sien Bou 2 at & 
Pinatel Traité de droit pénal et de criminologie , droit pénal général (Parys 1963) 194. 


36 


VAN ROOYEN 


derduisende beroepe op regsonkunde nie. Die antwoord hierop is dat 
die erkenning dat ’n feitedwaling wel dolus uitskakel, nie hiertoe gelei 
het nie en daarom sal regsdwaling ook nie as verweer misbruik word 
nie. Bowendien kan die hof die redelikheid van die dwaling in ag 
neem by die bepaling van die bewysregtelike vraag of daar wel ge- 
dwaal is. Ook sal die doel van die regulatoriese misdade nie in duie 
stort nie. Soos Milton^®^ aandui, lei ’n nalatige feitedwaling dikwels 
by hierdie misdade tot ’n skuldigbevinding, aangesien nalatigheid 
as voldoende skuldvorm by die meeste van hierdie misdrywe beskou 
word. Waarom kan ’n nalatige dwaling ten opsigte van die regs- 
posisie (as die onderskeid dan nou gemaak moet word!) nie ook ’n 
voldoende skuldvorm wees nie? Staan dit egter vas dat dolus ’n vereiste 
is, moet wederregtelikheidsbewyssyn deur die staat bewys word. 
Die beskuldigde hoef geensins die wet of die sanksie daarvan te ken 
nie: as hy maar net in die leke-sin van die woord die moontlikheid 
besef dat sy daad regtens verbode is en hom daarmee versoen, is hy 
skuldig.^®® Om egter te gaan beweer dat die beskuldigde steeds dolus 
het ten spyte van regsadvies wat hy ingewin het, is met respek, on- 
reahsties. Dit is nie dat die mening van die regsadviseur bo die reg 
gestel word nie; dit gaan per slot van rekening oor die vraag of die 
beskuldigde se optrede juridies verwytbaar was. Die verkryging van 
’n regsmening is dus myns insiens ’n baie sterk faktor om in ag te 
neem by die bepaling van die vraag of daar, ten spyte van aanvanklike 
huiwering, lateraan wederregtehkheidsbewussyn aanwesig was. Die- 
selfde geld vir die menings wat openbare figure oor die regsposisie 
uitspreek. In dié opsig is die beslissings in Colgate Palmolive^^^ en 
MabaP^"^ dan ook verkeerd as die betrokke misdade slegs opsetlik 
begaan kon word. Mens kan selfs verder gaan: die beskuldigdes was 
nie eens nalatig nie. 

Dit blyk dus dat daar nóg histories nóg regsvergelykend enige 
gronde is vir die absolute gelding van die igmrantia-tCt\. Die sterkste 
gesag vir die subjektiewe teorie is te vinde in ons eie ou bronne. Selfs 
al sou ons howe net bereid wees om die vermybaarheidsbenadering 
van die Duitsers en Nederlanders te volg, sou dit reeds veel billiker 
as die huidige benadering wees. 

Daar is ook geen funksionele basis vir die bestaan van die igno- 
rantia-tc'é\ nie. Regsdwaling word oor die algemeen as ’n strafversag- 


W41971 SALJIQ. 

i66Vgl hier ’n beslissing van die Bmdesgerichtshof 3 BGHSt 82 248 (1952) bespreek 
deur Ryu & Silving 1957 U of Chi LR 421 463 en ook die beslissing van die 
Switserse Bmdesgericht in Ritter gegen Statthalterampt Ziirich BGE 60 1 412 (1934) 
bespreek deur Ryu & Silving 459. Vir verdere riglyne tov Suid-Afrika sien 
nota 121 ev. 

1661971 2 SA 149 (T) 156G; kontrasteer Rabson 1972 4 SA 574 (T); sien Snyman 
1973 THRHR 185. 

i«n966 2 SA 533 (OK). 


REGSDWALING 


37 


tende omstandigheid beskou en daarom is die strawwe ook meer in 
ooreenstemming met dié wat vir nalatigheidsmisdade opgelê word. 
Die vraag is nou of dit, in die lig hiervan, nog enige nut het om in 
hierdie gevalle van dolus te praat. Die probleem is natuurlik dat misdade 
soos vryheidsberowing, aanranding en verkragting dolus vereis en dat 
daar geensins ’n mindere misdaad is, soos by moord, waaraan die be- 
skuldigde, wat in ’n regsdwaling verkeer het, skuldig bevind kan 
word nie. Aangesien hierdie drie misdade al drie gemeenregtelik is en 
regsonkunde wel dáár verskoon het, is dit na my mening geheel en al 
onjuis om in hierdie gevalle vandag skuldig te bevind waar daar in 
regsonkunde gehandel is. Of het nalatigheid, ten spyte van die nullutn 
crimen sine lege-t&'é\, dalk in werklikheid ’n genoegsame skuldvorm by 
hierdie misdade geword? My betoog is dat indien die wetgewer ’n 
behoefte voel dat skuldig bevind moet word ook in gevalle waar die 
beskuldigde slegs nalatig ten aansien van die regsposisie was, hy dit 
uitdruklik so moet bepaal en die gemene reg so moet wysig. Afgesien 
hiervan is daar genoegsame wetteregtelike misdade waar nalatigheid 
ten aansien van die regsposisie as voldoende skuldvorm beskou kan 
word. Waar so ’n bepaling dan in regsonkunde oortree word, moet 
die gewone toets vir nalatigheid aangewend word, naamlik of die 
redelike man in daardie omstandighede ook onkundig ten aansien 
van die regsposisie sou gewees het.^®® Die reg moet nie bo die mens 
gestel word nie; dit moet alleen ’n middel wees ter bereiking van die 
geluk van die mens.^®® □ 


Ek gaan die aangehaalde beslissing nie volg nie; dit sou wees om ontwikkeling en ont- 
ginning op te offer aan die abstrakte vormleer. 

R 'Van den Heever in Ex parte Graphorn 1948 4 SA 276 (0) 

Vir iemand van hoë aansien in die samelewing is die val van bowe tot op die tronkvloer 
'n harder slag as vir die persoon van meer beskeie lewenswandel. 

R Hiemstra in S v Botha 1970 4 SA 407 {T) 


^^^Wandrag 1970 3 SA 151 (O) 160. 

i®90p die onbillikheid waartoe ’n absolute toepassing van die ignorantia-tdéS. lei, 
wys r Henning in Mthalane 1968 4 SA 256 (N) 258C: “Whilst it is true that, 
generally speaking, ignorance of the law is no excuse . . . the strict application of 
the principle might result in serious injustice, particularly where laymen are 
concerned who are in fact ignorant of the terms of a statutory enactment.” 


Eiendom van wilde diere 

CG van der Merwe 
MA Rabie 

Universiteit van Suid-Afrika 


SUMMARY 

According to South African law wild animals are regarded as res nullius. This also 
was the position in Roman and Roman-Dutch law. This gave the hunter almost unlimited 
rights in regard to the capture and killing of wild animals. The history of the develop- 
ment of the rules regarding occupatio of wild animals is characterised hy the imposition of 
restrictions on the hunter in favour of the landowner and later also of the general public 
who sensed an increasing interest inwild life conservation. It is concluded that in modern 
times emphasis should be placed primarily on wild life conservation in the interests of 
society in general. Criticism is levelled, accordingly at the fact that wild animals are 
regarded as res nullius\ it is suggested that ownership of wild animals should in principle 
rest in the state but that individuals may in certain circumstances apply for ownership. 

INLEIDING 

Wilde diere word^ in ons reg as res nullius beskou, dws sake wat aan 
niemand behoort nie. Wilde diere kan egter wel in eiendom verkry word 
deur toe-eiening of occupatio. Vir occupatio word ’n daadwerklike fisiese 
inbesitname en die gepaardgaande besitswil vereis. 

Juis omdat wilde diere vryelik toege-eien kon word, het die jagter 
van die vroegste tye af ’n belang daarby gehad dat sy vrye reg van jag sover 
as moontlik erken word. Nie net as gevolg van die avontuur van jag nie 
maar ook as gevolg van die ekonomiese waarde wat die opbrengs van sy 
aktiwiteit verteenwoordig,^ was dit vir hom belangrik dat sy bevoegdhede 
ten opsigte van wilde diere so wyd as moontlik moet wees. Omdat wilde 
diere uit die aard van die saak hulself uit die omgewing moet voed en dit 
’n botsing veroorsaak met toenemende boerderybedr^rwighede deurdat 
hulle die boer se gesaaides verniel en roofdiere sy vee bedreig, het die grond- 
eienaar ook ’n belang daarby om sekere bevoegdhede ten opsigte van 
wilde diere op sy grond te hê. In die moderne tyd het naas die jagter en die 


^Die vraag of ’n bepaalde dier aan ’n mak of wilde species behoort, hang van gemeenskaps- 
opvattings af. Sien byvoorbeeld R v Bekker 18 (1904) EDC 128 wat wilde volstruise as 
wilde diere beskou. Wilde diere buite wildreservate word volgens Suid-Afrikaanse 
wetgewing ingedeel in verskillende klasse. Die klas waartoe ’n wilde dier behoort, is 
van die allergrootste belang, aangesien die mate van beskerming wat dit ontvang, 
daarmee saamhang. ’n Indeling word gemaak in beskermde wilde diere en gewone wild 
(in Transvaal en die OVS) of in spesiaal beskermde wilde diere, beskermde wilde diere 
en gewone wild (in Natal, die Kaap en SWA). Wild is die term wat gebruik word om 
beskermde wilde diere en gewone wild te omvat. Wilde diere wat nie onder een van 
bogenoemde klasse ressorteer nie, ontvang weinig beskerming en het byna geen “status” 
ingevolge die wetgewing nie. Vgl Rabie VI CILSA (1973) 154 ev. 

^Hy kon lewendige wildediere of dievleisen velle van dooie wilde diere gebruik of teen ’n 
wins van die hand sit. 


EIENDOM VAN WILDE DIERE 


39 


grondeienaar nog ’n verdere party ’n belang by die “status” van wilde 
diere verkry, naamlik die staat, wat die algemene publiek verteenwoordig. 
Namate die middels waarmee jag op wilde diere gemaak word meer doel- 
treíFend geword het en die habitat van wilde diere so versteur is dat hulle 
met uitwissing bedreig is, het die staat namens die gemeenskap ’n belang 
daarby begin aanvoel dat wilde diere om estetiese en ekologiese redes tot 
so ’n groot mate as moontlik beskerm moet word. Botsende belange word 
dus voortdurend teen mekaar afgespeel waar die bevoegdhede ten opsigte 
van wilde diere ter sprake is. 

DIE VRYE REG VAN JAG EN SY BEPERKINGS 

Anders as die hedendaagse posisie, waar uitgebreide wetgewing be- 
skerming aan wilde diere verleen, het die Romeinse reg in beginsel ’n 
vrye reg van jag erken. Die jag van wilde diere en voëls sowel as visvangs 
was ’n lewensnoodsaaklike aktiwiteit van die primitiewe mens aangesien 
sy kosvoorraad en lewensbestaan grootliks daarvan afhanklik was. Die 
reg om te kan jag, is as ’n goddelike reg afkomstig uit die natuurreg beskou.® 
Elke mens kon daarop aanspraak maak. Om iemand te verbied om te jag, 
was om hom een van sy regte as mens te ontneem. Hierdie reg van jag was 
nie ondergeskik aan die reg van ’n grondeienaar ten opsigte van wilde diere 
op sy grond nie. In beginsel is aanvaar dat die jagter eienaar van die dier 
word waar hy dit ook al vang: op sy eie grond, op andermansgrond of op 
staatsgrond. Solank hy aan die vereistes van occupatio voldoen, het die dier 
sy eiendom geword. 

Hierdie “jagtersparadys” is egter nie altyd deur die reg erken nie. 
Van die vroegste tye af het regsreëls uitgekristalliseer en is wetsvoorskrifte 
uitgevaardig wat die jagter se bevoegdhede ten aansien van wilde diere 
ten gunste van die aansprake van die grondeienaar en later van die staat as 
verteenwoordiger van die algemene publiek aan bande gelê het. 

Die eerste manier waarop die reg van onbeteuelde jag op wilde diere 
ingeperk is, was om die klas wilde diere wat toege-eien kan word sover as 
moontUk in te perk deur die klas van makgemaakte wilde diere {animalia 
mansmfactd) uit te brei. Op laasgenoemde klas wilde diere kan nie jag gemaak 
word solank hulle die gewoonte het om na hul eienaars terug te keer nie 
(die sogenaamde consmtudo revertendï)P Aanvanklik is slegs duiwe en bye 
as makgemaakte diere beskou maar in die latere Romeinse reg® is bokke ook 
as makgemaakte wilde diere erken. Daar is verder al in die Suid-Afrikaanse 
regspraak aanvaar dat volstruise onder sekere omstandighede as makge- 
maakte diere kan kwalifiseer® en gespekuleer of wildebeeste as makgemaakte 
diere beskou kan word.’ Die vangs van hierdie diere deur ’n vreemde word 


41 1 1 pr en 1 ; / 2 1 11. Sien ook Van Leeuwen Censura Forensis 2 3 8. 

^Naas consuetudo revertendi kom die uitdrukking animus revertendi ook voor. Eersgenoemde 
uitdrukking word verkies omdat dit sinneloos is om te vra na die bedoeling van ’n 
(makgemaakte) dier. 

6 7; /2 1 15. Sien ook Grotius Inleydinge tot de Hollandsche Rechtsgeleertheytl 1 13;Voet 
Commentarius ad Pandectas 41 1 3 en 72 y Sefula 1924 TPD 609. 

He Roex v Smit 5 (1864-1867) Searle 327. In a 3 hfst CXXXV OVS-wetboek 1891 
word uitdruklik bepaal dat die eienaar van ’n makgemaakte volstruis sy eiendomsreg 
behou, selfs al loop die voël weg. 

'’Richter v Du Plooy 1921 OPD 117. 


40 


VAN DER MERWE 


as diefstal beskou. Aangesien dit egter moeilik sal wees om te bewys dat 
die oortreder bewus daarvan was dat hierdie diere die gewoonte het om na 
hul eienaars terug te keer en dus nie res nullius is nie, sal animus furandi nie 
maklik bewys kan word nie. 

’n Beperking wat nóú aansluit by die vorige is die standpunt van ’n 
groep ou Franse Nasionale skrywers wat sommige van ons Romeins- 
Hollandse skrywers® beïnvloed het. Volgens hierdie standpunt bly die eie- 
naar van makgemaakte diere steeds eienaar van hierdie diere selfs wanneer 
hulle nie meer die gewoonte het om terug te keer nie. In werklikheid kom 
hierdie standpunt daarop neer dat alle makgemaakte diere as huisdiere 
beskou word selfs wanneer hulle die staat van natuurlike vryheid herwin. 
Wanneer daar jag op sodanige diere gemaak word, word die jagter nie 
eienaar van die opbrengs van sy jag nie en is hy onderhewig aan die strawwe 
met betrekking tot diefstal en saakbeskadiging. 

Hierdie standpunt is egter nie deur ons Romeins-Hollandse skrywers 
algemeen aanvaar nie en was heel waarskynlik beperk tot ’n paar diersoorte 
soos hawikke en valke. Van der Keessel® kwalifiseer hierdie reël nog verder 
deur te bepaal dat eiendomsreg slegs behoue gebly het in die geval van 
makgemaakte diere wat deur een of ander duidelike merk onderskei is. 
Dit is te betwyfel of ons Suid-Afrikaanse howe hierdie standpunt sal aan- 
vaar^® en selfs indien hulle sou, sou die praktiese uitwerking baie gering 
wees aangesien slegs duiwe en bye algemeen in ons reg as makgemaakte 
wilde diere erken word. 

Daar is ook probleme verbonde aan die moontlike invoering van ’n nog 
breër beginsel, naamlik dat die eienaar van wilde diere eienaar bly ook nadat 
hy nie meer beheer oor hulle het nie. Dié wild sou moeilik geïdentifiseer kan 
word waar dit tussen ander wilde diere beland. Dit was waarskynlik die 
grond vir die tradisionele beskouing dat wilde diere wat ontsnap, weer res 
nullius word. Selfs al sou wilde diere gebrandmerk word, sou ’n persoon wat 
hulle buite die grond van die oorspronklike eienaar dood, hom daarop kan 
beroep dat hy nie die merk gesien het nie en gemeen het dat hulle res nullius 
was.^^ Dieselfde geld egter ook tav wilde diere wat makgemaak is en wat 
dus die eiendom van die eienaar bly, selfs al loop hulle van sy grond af. In 
L,e Roex v Smit^^ het die verweerder juis met sukses op die verweer gesteun 
dat hy nie bewus was van die feit dat die volstruis makgemaak was nie. Dit 
sal natuurlik van die omstandighede van elke geval afhang of so ’n verweer 
slaag. A1 beweer die verweerder dat hy eerUk geglo het dat die betrokke 
wilde dier aan niemand behoort het nie, sal hy steeds vir skadevergoeding 
aanspreekUk wees indien sy foutiewe geloof aan sy nalatigheid toe te skryf is. 

’n Verdere beperking wat reeds deur die Romeinse reg op die absolute 
reg van jag gelê is, was dat die eienaar van ’n grondstuk die jag van diere of 


®Grotius De iure belli ac pacis 2 8 3; Van der Keessel Praelectiones 397, 
^Praelectiones 397. Sien ook Van Leeuwen op cit 2 3 7. 
i«Vgl R V Sefula 1924 TPD 609. 


^^So ’n verweer sal ook relevant wees by ’n aanklag van diefstal; vgl R v Sefula 1924 TPD 
609 610-611. 

125 (1864-1867) Searle 327. 


EIENDOM VAN WILDE DIERE 


41 


voëls op sy grond kon verbied.^^ Indien die jagter die verbod van die grond- 
eienaar oortree het, het hy desnieteenstaande eienaar van die opbrengs van sy 
jagtog geword.^^ Die eienaar van die grond kon slegs indien hy van die oor- 
treding op sy grond te hore kom ’n aksie om vergoeding instel. Die Romeins- 
Hollandse skrywers^® het bepaal dat die basis van hierdie aksie die actio 
iniuriarum was: ’n genoegdoeningsaksie waarvolgens slegs ’n nominale be- 
drag vir opsetlike persoonlikheidskrenking geëis kon word. Die feit dat 
hulle hul kon blootlê aan sodanige aksie het sekerhk min jagters verhinder 
om met hul aktiwiteite voort te gaan. Die vroeë Suid-Afrikaanse regspraak^® 
meen dat die aksie van die grondeienaar nie aan die actio iniuriarum nie maar 
aan die Engels-regtelike remedie van “trespass” ontleen is. 

Indien die Suid-Afrikaanse regspraak betreding van grond deur ’n jag- 
ter as “trespass” beskou - wat hoogs te betwyfel val - is die afskrikmiddel vir 
die oortreder groter omdat die hof kon bepaal dat die bedrag skadevergoe- 
ding wat betaal moet word gelykstaande moet wees aan die waarde van die 
diere wat geskiet is. Die moontlikheid dat die eienaar van die grond nooit 
eers kennis van die jagter bekom het nie of dat hy nie die moeite wil doen om 
’n aksie in te stel nie, veral aangesien opset moeilik bewysbaar is, kan egter 
nie uitgesluit word nie. 

Nog ’n manier waarop die vrye reg van jag in die Romeins-Hollandse 
reg^'^ ingeperk is, was om die vereiste van voortdurende fisiese beheer by 
occupatio te verslap. Hiervolgens oefen die persoon wat wilde diere gevang 
het en in ’n kamp of private woud aanhou, genoegsame fisiese beheer daar- 
oor uit om steeds as eienaar beskou te word ten spyte daarvan dat dié diere 
in die kamp of woud vryelik kan beweeg.^® Die basis van hierdie beperking, 
wat vandag nog in die Suid-Afrikaanse reg geld, is dat die eienaar van die 
kamp of private woud beskou word voldoende fisiese beheer oor die wilde 
diere daarin uit te oefen om hom as eienaar van die wilde diere en hul klein- 
tjies te laat geld. 

Die vraag watter mate van omheining in hierdie gevalle vereis word, 
word slegs in die Kaap en SWA dm v ordonnansies gereël.^®Hierdie vraag is ’n 


^®Hierdie algemene verbod het ontwikkel uit ’n bepaling in ’n rescriptum van Antoninus 
Pius ingevolge waarvan voëlvangers verbied is om voëls met voëilym teen die verbod 
van die grondeienaar te vang: Z) 8 3 16. Sien verder Z) 41 1 3 1 ; Z) 41 1 5 3 en 7 2 1 12. 

41 1 3 1 ; Grotius Inkydinge 2 4 5, 9; Voet op cit 41 1 4; Vinnius ad I 2\ 12 nota 2; 
Van Leeuwen op cit2'h%', Rv Marits^ 25 (1908) SC 787. 

^^Voet op cit 41 1 4; Vinnius ad I2 \ 12 nota 3; Van Leeuwen op cit 2 3 8. Die jagter wat 
sonder toestemming op grond oortree, maak hom skuldig aan crimen iniuria. Sien R v 
Schonken 1929 AD 36 45. 

Villiers v Van Zyl 1880 Foord 17; Wright v Ashton 2 Buch AC 240 243; Gosani v 
Kreusch 25 SC 350; Theron v Steenkamp 1929 CPD 434. 

^^Voet 41 1 5; Vinnius ad I2 \ 12 nota 2; Grotius De iure belli ac pacis 2 8 2; Tuldenus ad I 
2 1 12 nota 17. Die woorde wat gebruik word, is vivaria en silvae privatae. 

^®In die spesiale geval waar wild deel van ’n vruggebruik (ususfructus) wat oor ’n plaas ge- 
gee is, uitgemaak het, is die vrye reg van jag ook ingeperk. Wilde diere word in so ’n 
geval as vrugte van die plaas beskou en’npersoon wat sodanige diere skiet of verwyder, 
kan aanspreeklik wees ingevolge ’n skadevergoedingsaksie {actio legis Aquiliae) of straf- 
baar weens diefstal. Afgesien van die feit dat slegs skrale gesag vir hierdie regsposisie 
aangevoer kan word, vind hierdie beperking net toepassing in die geval van vrugge- 
bruik oor spesiale wildplase. Sien Voet op cit 41 1 4 en 7 1 23. 

^®Vgl a 2 ord 26 van 1965 (Kaap) en a 1 ord 31 van 1967 (SWA). Daar word egter niks 


42 


VAN DER MERWE 


feitelike vraag wat deur ons regspraak uitgemaak moet word. In Lamont v 
Hejns^^ is beslis dat ’n vyf-en-’n-half-voet-hoë heining rondom ’n kamp 
van twee honderd en vyftig tot drie honderd morge voldoende is om 
’n trop van honderd en tien blesbokke onder effektiewe beheer te hou. Daar- 
teenoor is in Richter v Du Plooy'^^ beslis dat sewe en vyftig wildebeeste nie 
effektief deur ’n heining rondom ’n plaas van agt honderd morge beheer 
word nie. Dit sal dus van die omstandighede van elke geval afhang of doel- 
treffende beheer uitgeoefen is. Voëls en diere wat onder ’n draadheining kan 
deurgrawe, sal bv kwalik doeltreffend deur ’n heining beheer kan word. 

Selfs waar ’n grondeienaar sy plaas voldoende omhein het om wilde 
diere binne te hou, en hy dus eienaar van dié diere word, is sy regte steeds 
onderworpe aan die verskillende ordonnansies op natuurbewaring soos 
later duideliker sal blyk. Tog word hom ingevolge sommige van hierdie or- 
donnansies bevoegdhede verleen wat hy nie sou gehad het indien sy grond 
nie voldoende omhein was nie. So mag hy in die Kaap te eniger tyd van die 
jaar beskermde wild en gewone wild wat op sy grond voorkom, jag.^^ 
(Normaalweg mag hy beskermde wild jag slegs indien hy die houer van ’n 
permit is,^® en mag hy gewone wild slegs gedurende die oop seisoen jag.)^^ 
In Transvaal mag hy selfs vrystelling verkry van enigeen of al die beperk- 
ende bepalings van ord 17 van 1967 mbt Íe jag van sodanige soort wild 
as wat deur die administrateur bepaal mag word.^® In SWA mag hy sonder 
lisensie dwarsdeurdie jaar gewone wild op sy grond jag.^® In die OVS en 
Natal is daar geen bepalings wat voorsiening maak vir die geval waar die 
grondeienaar se plaas voldoende omhein is om wilde diere wat daarop aan- 
getref word, binne te hou nie. In hierdie provinsies is die grondeienaar se 
bevoegdhede ingevolge die betrokke ordonnansies dus dieselfde as in die 
geval waar sy plaas nie voldoende omhein is nie. 

Waar die grondeienaar sy plaas in ’n sogenaamde private natuur- 
reservaat omskep - waarvoor vereis word dat dit doeltreffend omhein is - 
word hy ook, ooreenkomstig die beginsels hierbo uiteengesit, eienaar van die 
wilde diere wat op sy grond aangetref word. Ook in dié geval word beper- 


t o V die eiendomsreg oor wilde diere binne die omheinde gebied verklaar nie. ’n Uit- 
sondering is die SWA-Ordonnansie op Natuurbewaring31 van 1967.Volgens a6(5) word 
’n grondeienaar eienaar van enige steenbok wat regmatig {sic) op die grond verkeer waar 
’n plaas van minstens 1 000 hektaar met jakkalsdraad omhein is. Volgens a 7 van die- 
selfde ordonnansie word ’n grondeienaar, waar sy grond voldoende omhein is, eienaar 
van al die wild wat op sy grond aangetref word, maar is hy nie eienaar van spesiaal be- 
skermde wild, beskermde wild en wUde diere wat geen “status” ingevolge die ordonnan- 
sie het nie. Hierdie bepaling wyk dus af van die algemene reël dat die grondeienaar 
eienaar word van alle wilde diere wat hy doeltreffend beheer. 

2«1938 TPD 22. 

^H921 OPD 117. Vgl ook De Villiers v Van ZylVootá (1880) 77 en Wright v Ashton 2 
(1885-1905) Buch AC 240. Hoewel die hof in Richter v Du PJoqy beslis het dat die grond- 
eienaar nie eienaar van die wilde diere op sy grond geword het nie, aangesien hy hulle 
nie doeltreffend beheer het nie, was dit nie nodig vir die hof om hierop in te gaan nie, 
aangesien die betrokke wilde diere van sy grond weggeloop het en op ’n buurman se 
grond geskiet is. 

^^a 14(a)(i) ord 26 van 1965. 

23a 7. 

2% 14(a)(ii). 

2«a 15 ord 17 van 1967. 

2«a 9(1) ord 31 van 1967. 


EIENDOM VAN WILDE DIERE 


43 


kings op sy eiendomsreg deur wetgewing opgelê, maar word sommige toe- 
gewings tog aan die eienaar gemaak. Hy kan bv in Transvaal vrystelling 
verkry van enigeen of al die bepalings van ord 17 van 1967 mbt die jag van 
sodanige wilde dier as wat deur die administrateur bepaal word.^'^ In die 
OVS mag daar met die eienaar se toestemming jag gemaak word op enige 
wilde dier in ’n private natuurreservaat.^® In SWA mag gewone wild en 
ander wilde diere, uitgesonderd spesiaal beskermde en beskermde wild, son- 
der Hsensie gejag word.^® Aan die ander kant benodig die eienaar ’n permit 
vir die jag van enige wilde dier in ’n private natuurreservaat in die Kaap^® en 
in Transvaal®^ en vir die jag van beskermde wild in ’n private natuurlewe- 
reservaat in Natal.®^ 

Bostaande beperkings op die vrye reg van jag was slegs daarop gerig om 
die eiendomsreg ten aansien van wilde diere meestal tot voordeel van die 
grondeienaar uit te brei. Die feit dat iemand eienaar van ’n wilde dier ge- 
word het, is egter geen waarborg dat wilde diere in die algemeen teen uit- 
roeiing beskerm word nie. Namate aangevoel is dat wilde diere ook om este- 
tiese en ekologiese redes beskerm moet word, het verdere maatreëls nood- 
wendig geword om wilde diere doeltreífend te beskerm. Hierdie maatreëls 
verteenwoordig die omvattendste beperking op die vrye reg van jag. 

Onder invloed van Germaansregtehke beginsels is voorskrifte in die 
Romeins-Hollandse reg aanvaar wat die vrye reg van jag op ’n breë front 
ingeperk en die beskerming van wilde diere bevorder het. Volgens die Ger- 
maanse reg het die leenmanne of vasale ’n ooreenkoms met die leenhere ge- 
sluit ingevolge waarvan die onderdane hul vrye reg van jag aan die leenhere 
oorgedra het in ruil vir die beskerming en beskutting wat die leenheer hulle 
bied. Sodanige beperking van die reg op jag as die privilegie van ’n groepie 
uitverkorenes het die gevolg gehad dat algehele uitroeung van wilde diere 
voorkom is en dat die leenmanne rustig kon arbei sonder om deur die 
avontuur van jag weggelok te word.®^ 

Hierdie Germaansregtelike beginsel het in talle gewoonteregsreëls en 
plaaslike statute van die Nederlandse provinsies neerslag gevind. Baie van 
hierdie reëls het nog behoue gebly na die resepsie van die Romeinse reg.^^ 
Die reg van jag wat in Germaanse tye aan die leenhere toegekom het, kom 
nou die owerheid toe. Die owerheid maak die beskerming van wild sy taak en 
talle voorskrifte wat die vrye reg van jag selfs vir geprivilegeerdes beperk, 
word uitgevaardig. Die voorskrifte bevat bepalings oor byvoorbeeld watter 
persone mag jag, watter diere gejag mag word, op watter plekke gejag mag 
word en watter tye van die jaar gejag mag word. So word byvoorbeeld be- 


13(l)(a)(ii). 

^®a 36(3) ord 8 van 1969. Eienaardig genoeg word niks mbt die eienaar self bepaal nie. 
^®a 43(1) ord 31 van 1967. 

®"a 63B ord 26 van 1965. 

3ia 13(l)(a)(i) ord 17 van 1967. 

4(1) ord 52 van 1971. 

®®Sien Vinnius ad I 2 \ 13 nota 4 in fine. 

®*Sien Voet op cit 41 1 6; Grotius Inleydinge 2 4 5 ev; Vinnius «^/7 2 1 13; Van Leeuwen 
op cit 2 3 9-11 ; Van der Linden Institutes of the Law of Hollandl 2 1 nota a; Groenewegen 
De Legibus Abrogatis ad I 2 \ 12; Merula Van de Wildernisse 3 3 1; Van der Keessel 
Praelectiones 2 4 5 ev. 


44 


VAN DER MERWE 


paal dat slegs baronne een hert of een wildevark per jaar mag dood, dat hase 
en patryse nie in wippe gevang mag word nie en dat werknemers nie sonder 
toesig mag jag nie.®® Die belangrikste maatreël wat ter beskerming van wilde 
diere getref is, was egter die aanstelhng van ’n koninklike wildbewaarder of 
houtvester wat algemene toesig oor die jag van wilde diere moes hou, die 
uitdunning van groot troppe moes magtig en vir die rustige voortplanting 
van wilde diere moes sorg. As uitvloeisel van hierdie toestand geld die regs- 
reëls dat indien ’n wilde dier in stryd met die wetsvoorskrifte gedood is, die 
wilde dier nie die eiendom van die jagter word nie maar aan die houtvester 
oorhandig moet word.®® Hierdie voorskrifte wat wild tot ’n groot mate be- 
skerm het, het nie lank in die provinsie Holland gegeld nie. Deur die 
Placaat van Jagt is die reg van jag van die grondeienaar in 1795 in ere herstel 
en is alle organisasies van die houtvester en reëls mbt houtvestery af- 
geskaf.^’ 

Die gemeenregtehke posisie dat wilde diere as res nullius beskou word, en 
die reëls wat met eiendomsverkryging van wilde diere saamhang, is basies 
in die Suid-Afrikaanse reg oorgeneem. Die Romeins-Hollandse statutêre 
regsreëls ter beskerming van wilde diere, soos die instelling van hout- 
vestery, het egter nooit hier ’n rol gespeel nie. Die wetgewer in Suid-Afrika 
moes dus ingryp om wilde diere te beskerm aangesien die feit dat hulle in 
beginsel as res nullius beskou word, hul sonder enige beskerming sou laat. 

Skaars vier jaar nadat hy aan die Kaap geland het, het Van Riebeeck 
reeds beperkings op jag ingestel.^® Verdere beperkings het daarna gereeld in 
die Kaap gevolg.®^ Na die stigting van Transvaal, Natal en die OVS is 
wetgewing waardeur jag beheer word en wilde diere beskerm word ook in 
dié gebiede gepromulgeer.^® In die Grondwet van die Republiek van SA 32 
van 1961 a 84(l)(j) word vis- en wildbeskerming aan die provinsiale rade op- 
gedra; gevolghk vind ons die belangrikste bepalings mbt die beskerming 
van wilde diere in die onderskeie provinsiale ordonnansies.^^ Daar is ook 
enkele wette soos die Wet op Nasionale Parke 42 van 1962, die Boswet 72 
van 1968 en die Wet op die Beskerming van Seevoëls en Robbe 46 van 1973 
en sommige munisipale verordeninge wat gerig is op die beskerming van 
wilde diere. Die belangrikste van Nerdie bepalings is egter gemik op die 
beskerming van wilde diere in spesifieke gebiede soos nasionale parke, 
natuurreservate en wildernisgebiede. 

Ingevolge die verskillende provinsiale ordonnansies word verskeie 
beperkings op jag gelê, soos verbiedinge op jag sonder ’n lisensie, op jag 
met sekere wapens, op jag op sekere plekke, op jag op sekere tye, op ge- 


®®Sien Voet op cit 41 1 6. 

®®Grotius Inleydinge 2 4 5; Voet op cit 41 1 7 en Groenewegen op cit 2 1 12. Sien egter 
Vinnius ad I 2 \ \2 wat op Covarruvias en Gudelinus steun vir sy standpunt dat die 
jagter eienaar van die dier word. 

®’Sien Van der Keessel Praelectiones 395 ev. 

®®Plakkaat van 1 Januarie 1657. 

®®Vgl Rabie VI CILSA (1973) 146-7. 

^®Rabie op cit 147-9. 

^Grd 17 van 1967 (Tvl); ord 26 van 1965 (Kaap); ord 8 van 1969 (OVS); ord 35 van 1947 
(Natal); ord 9 van 1955 (Natal); ord 10 van 1955 (Natal); ord 11 van 1955 (Natal); ord 
13 van 1956 (Natal); ord 19 van 1958 (Natal); ord 32 van 1968 (Natal); ord 52 van 1971 
(Natal); ord 20 van 1972 (Natal) en ord 31 van 1967 (SWA). 


EIENDOM VAN WILDE DIERE 


45 


vangehouding van, vervoer van, besit van en handeldrywe in wilde diere.'*^ 

Hierdie beperkings geld egter slegs in ’n beperkte mate tov die grond- 
eienaar. A1 is hy normaalweg nie eienaar van die wilde diere op sy grond nie 
het die grondeienaar - en ’n groot groep persone wat bloot op grond van hul 
verwantskap met hom ook tot die bevoorregte klas behoort - ingevolge 
Suid-Afrikaanse wetgewing verreikende bevoegdhede tav hierdie diere: 
Hy hoef nie, soos ander, ’n jaglisensie te hê om gewone wild^^ wat op sy 
grond voorkom in die oop seisoen te jag nie.'^^ Hy mag gewone wild onder 
sekere omstandighede selfs in die toe seisoen jag.^® Ander persone wat op die 
eienaar se grond wil jag, het sy toestemming nodig.'*® Die grondeienaar het 
besonder wye bevoegdhede waar wilde diere op sy grond skade aanrig.^’ 
Hy mag in besit wees van en gebruik maak van sekere jagwapens en -metodes 
wat vir ander persone verbode is.^® Hy mag sonder permit vleis van wild wat 
wettiglik op sy grond gejag is, verkoop.^® Die grondeienaar kan vergoed 
word vir beskermde wild wat deur die Afdeling Natuurbewaring op sy 
grond gevang is.®° Waar die grondeienaar wel ’n permit benodig mbt jag 
van wilde diere word ditóf kosteloosaan homuitgereik óf is dit goedkoper 
as vir ander persone,®^ en in SWA kan hy ’n deel kry van die lisensiegeld 
wat betaal word deur persone wat op sy grond jag.®^ Die grondeienaar se 
bevoegdhede mbt toepassing van ordonnansies op natuurbewaring is 
feitlik soos dié van ’n natuurbewaringsbeampte.®^ Waar die grondeienaar 
self skuldig bevind word aan onwettige jag in Transvaal of van enige mis- 
daad ingevolge die OVS-Ordonnansie op Natuurbewaring, word hy gevry- 
waar van die voorskrifte mbt beslaglegging op sy voertuie en wapens waar 
die misdaad op sy grond gepleeg is.®^ 

Die ordonnansie bevat wel strafbepalings vir gevalle van oortreding 
van die voorskrifte, maar bepaal niks oor die eiendomsreg oor wilde diere 


^Wgl Rabie op cit 162 ev. 

^®Wilde diere word, soos hierbo verduidelik, ingevolge die verskillende ordonnansies op 
natuurbewaring verdeel in beskermde wild en gewone wild (in Transvaal en die OVS) 
of in spesiaal beskermde wild, beskermde wild en gewone wild (in die Kaap, Natal en 
SWA). 

^*a 10(l)(a) en (b) ord 17 van 1967 (Tvl), a 14(a)(ii) ord 26 van 1965 (Kaap), a 5(a) en (b) 
ord 8 van 1969 (OVS), a 6(3) ord 11 van 1955 (Natal) en a 9(1) ord M van 1967 (SWA). 
^®a 9(1) ord 17 van 1967 (Tvl), a 14(a)(i) ord 26 van 1965 (Kaap) en a 9(1) en 11(1) ord 31 
van 1967 (SWA). Hierdie bevoegdheid kom hom ook toe waar hy wilde diere wat skade 
op sy grond veroorsaak, jag. Vgl vn 47 hieronder. 

^«a 10(l)(c)(ii), 13(l)(b), 30 en 30A ord 17 van 1967 (Tvl), a 18 en 36(3) ord 8 van 1969 
(OVS) en a 15(l)(b), 24(3) en 63B ord 26 van 1965 (Kaap). 

^’a 12 ord 17 van 1967 (Tvl), a 2(3) en 4 ord 8 van 1969 (OVS), a 23(3) ord 26 van 1965 
(Kaap) en a 6(5), 11(1), 13, 22 en 29 ord 31 van 1967 (SWA). 

^®a 17(l)(i), 18(l)(i) en 19(1) ord 17 van 1967 (Tvl), a 8(i), 9(i) en 10 ord 8 van 1969 
(OVS), a 18(3) ord 11 van 1955 (Natal), a 21(i) ord 26 van 1965 (Kaap) en a 16(l)(c)(ii) 
en 17(4) ord 31 van 1967 (SWA). 

^»a 20 ord 17 van 1967 (Tvl), a 11 ord 8 van 1969 (OVS) a 19(2) ord 11 van 1955 (Natal) 
en a 19(2)(a) ord 26 van 1965 (Kaap). In SWA benodig hy die toestemming van die 
administrateur : a 30 ord 31 van 1967. 

®»a 6(l)(b) ord 17 van 1967 (Tvl). 

®Wgl bv a 5(3) en 6(3) ord 31 van 1967 (SWA). 

8(5) en (6) ord 31 van 1967 (SWA). 

®®a 104 ord 17 van 1967 (Tvl), a 39(5) ord 8 van 1969 (OVS) en a 2 (omskrywing van 
“natuurbewaringsbeampte”) ord 26 van 1965 (Kaap). 

107(4) ord 17 van 1967 (Tvl) en a 41(3) ord 8 van 1969 (OVS). 


46 


VAN DER MERWE 


nie. Wilde diere wat ooreenkomstig die voorskrifte van die ordonnansies ge- 
vang of gedood is, word volgens die beginsels van occupatio die eiendom van 
die jagter. 

Die vraag ontstaan egter of iemand wat ’n wilde dier in stryd met die 
bepalings van die ordonnansies vang of dood, ook eienaar van die dier word. 
In Dunn v Bonyer^^ is beslis dat iemand wat strydig met die bepalings 
van ord 2 van 1912 (Natal) jag, nie eienaar van die betrokke wilde dier word 
nie. Die hof steun op Grotius, Groenewegen en Voet se stelling dat wilde 
diere wat strydig met regsvoorskrifte gevang word, aan die houtvester oor- 
handig moet word en beslis dat die jagter nie eienaar word van wilde diere 
wat hy so vang of dood nie. Die teenoorgestelde standpunt word egter 
obiter in R V Mafohla^^ gehuldig. Vanuit ’n Romeinsregtelike standpunt be- 
oordeel, lyk dit, met respek, of die hof in Dunn v Bowyer die laakbaarheid van 
die onwettige jag projekteer op die vraag of die jagter wat in stryd met regs- 
voorskrifte jag, eienaar word van die wilde dier wat so gejag is; hoewel die 
jagter strafbaar is ingevolge die ordonnansie, behoort dit nie die feit dat hy 
deur occupatio eienaar van die dier geword het, te aífekteer nie. 

Wat die verskillende ordonnansies op natuurbewaring betref, word niks 
uitdruklik bepaal tav die eiendomsreg van wilde diere wat strydig met die 
voorskrifte van die ordonnansies gevang of gedood is nie. Die ordonnansies 
bevat wel bepalings dat dié diere verbeurd verklaar kan of moet word,®^ 
wat daarop kan dui dat die oortreder eienaar van die dier geword het. Die 
feit dat die ordonnansies uitgebreide bevoegdhede aan departemente van na- 
tuurbewaring in die verskillende provinsies opdra, herinner mens egter aan 
die instelling van houtvestery en impliseer dat die stelling van Grotius, 
Groenewegen en Voet mutatis mutandis ook op die Suid-Afrikaanse ordon- 
nansies toegepas sou kan word. Die beslissing in Dunn v Bowyer sou in die 
lig van so ’n uitleg korrek wees. 

Daar bestaan dus botsende standpunte in ons reg oor die vraag of die 
oortreder eienaar word van die wilde dier wat hy in stryd met regsvoorskrifte 
vang of dood. 

SLOTSOM 

Indien die bevoegdhede van die grondeienaar, die jagter en die staat (as 
verteenwoordiger van die algemene publiek) in oënskou geneem word, blyk 
dit dat aanvanklik slegs die belange van die jagter in ag geneem is en dat sy 
bevoegdhede gaandeweg ingeperk is deur aan die grondeienaar al hoe meer 
bevoegdhede te verleen ten koste van die jagter. Eers in ’n later stadium het 
die belange van die staat in die beskerming van wilde diere na vore gekom en 
die belangebotsing wat reeds bestaan het, verdiep. Die vraag is nou of die 
huidige regsposisie mbt bevoegdhede wat oor wilde diere in ons reg, 
verleen word genoegsame waarborg bied vir hul beskerming. 


651926 NPD 516. 

661958 2 SA 373 (SR) 374. Sien ook Maasdorp Institutes of South African Laiv, The Laiv 
of Things 29; Lee and Honoré The South African Laiv of Property, Family Relations and 

StiCCBSSlOtl 14 

6^a 107(1) ord 17 van 1967 (Tvl), a 85(3) ord 26 van 1965 (Kaap), a 41(l)(a)(i) ord 8 van 
1969 (OVS), a 27(l)(a) ord 11 van 1955 (Natal), a 23(1) ord 10 van 1955 (Natal) en a 75(1) 
ord 31 van 1967 (SWA). 


EIENDOM VAN WILDE DIERE 


47 


Die feit dat wilde diere as res nullius beskou word en gevolglik deur 
occupatio in eiendom verkry kan word, hou die volgende nadele vir hul be- 
skerming in : 

Eerstens kan geen gemeenregtelike misdade soos diefstal en saakbe- 
skadiging dien as afskrikking vir jagters nie.®® Tweedens word wilde diere 
wat eenmaal in eiendom verkry is, weer res nullius sodra hulle nie meer doel- 
treífend beheer word nie (behalwe in gevalle van makgemaakte wilde 
diere). Dit beteken dat ’n eienaar van wilde diere wat van ’n doeltreífend 
omheinde stuk grond onsnap, sy eiendomsreg oor hulle verloor. Hy kan 
nie die tradisionele privaatregtelike remedies soos die rei vindicatio, besits- 
interdikte of die actio legis Aquiliae instel om sy eiendom te beskerm nie.®® 
Derdens is die obiter-standpunt in R v Mafohla - wat deur ons handboek- 
skrywers aanvaar word®“ - naamlik dat die jagter wat in stryd met die voor- 
skrifte van die ordonnansies jag, eienaar word van die dier wat hy dood of 
vang, onbevredigend oa omdat dit jagters mag aanspoor om ten spyte van 
die verbiedende wetsbepalings wilde diere te jag. 

In die lig van bogenoemde nadele en van die feit dat toestande vandag 
verskil van dié van die Romeinse tyd toe die beginsel dat wilde diere res 
nullius is, gegeld het, het ’n hersiening van dié beginsel nodig geword. Met 
die grootskaalse uitroehng en gevolglike vermindering van die eens ryke 
erfenis van wilde diere in die wêreld in die algemeen en in Suid-Afrika in die 
besonder, kan die beginsel dat wilde diere steeds as res nullius beskou moet 
word, nie meer aanvaar word nie. Aangesien wilde diere ’n nasionale bate is 
wat deur die staat ten behoewe van die hele gemeenskap bewaar word, be- 
hoort eiendomsreg daaroor in beginsel aan die staat toegesê te word.®^ Aan- 
gesien die eienaar van wilde diere egter aanspreekUk is vir skade wat deur 
hulle veroorsaak is,®^ behoort die staat skadeloos gestel te word teen so- 
danige eise om skadevergoeding. 

Waar individue buitengewone belangstelling en bereidwilligheid toon 
om wilde diere op hul grond te bewaar, soos waar ’n natuurreservaat gestig 
word, behoort die staat eiendomsreg oor sulke diere wat op hul grond aan- 


58Vgl K V Bekker 18 (1904) EDC \2%-, R v Maritz 25 (1908) SC 787, R v Mafohla 1958 
2 SA 373 (SR) en A í' Mnomiya 1970 1 SA 66 (N). Indien ’n persoon egter eiendomsreg 
oor ’n wilde dier verkry het, is diefstal natuurlik wel moontlik; vgl R v Sejula 1924 TPD 
609. 

®®Neem die geval van die eienaar van ’n natuurreservaat wat wilde diere teen groot koste 
aanskaf en waar dié wilde diere dan op een of ander manier deur die wildwerende 
heining ontsnap en deur ’n buurman of ander persoon gevang of gedood word. Selfs 
indien die buurman moontlik sekere bepalings van die relevante ordonnansie op natuur- 
bewaring mag oortree - wat glad nie noodwendig die geval sal wees nie, want ’n eienaar 
het tov wilde diere op sy grond baie wye bevoegdhede - sou dit maar skrale troos aan 
die eienaar van die natuurreservaat bied wat geen skadevergoeding van die buurman sou 
kon verhaal nie. Sou die buurman opsetlik ’n gat in die wildwerende heining gesny het, 
sodat die wild daardeur na sy grond ontsnap en hy hulle dan vang of dood, sou die oor- 
spronklike eienaar moontlik sy skade op grond van die lex Aquilia kan verhaal, maar 
waar die ontsnapping van die diere nie aan enigeen se skuld gewyt kan word nie, sou 
die oorspronklike eienaar geen verhaalsreg hê nie. 

®®Sien n 56. 

®^Dit is bv die geval in Zambië waar die eiendomsreg oor wilde diere gevestig is in die 
President ten behoewe van die Republiek. Vgl art 3(1) wet 57 van 1968. 

®^Ingevolge die edictum de feris en die actio legis Aquiliae. 


48 


VAN DER MERWE 


wesig is, aan hulle oor te dra. Eiendomsreg behoort nie verloor te word in- 
dien van dié diere uit die reservaat ontsnap nie. Eiendomsreg behoort egter 
slegs ingevolge ’n permit, wat deur die staat uitgereik word, verkry te kan 
word. In hierdie permit kan dan die voorwaardes uiteengesit word waaraan 
voldoen moet word ten einde te verseker dat die wilde diere doeltreffend en 
bevredigend beheer en bewaar sal word. Waar die permithouer versuim om 
aan die voorwaardes van die permit te voldoen, behoort die permit herroep 
te kan word, met die gevolg dat die staat weer eienaar van die betrokke 
wilde dier word. ’n Persoon wat ’n wilde dier wettiglik ingevolge ’n jag- 
lisensie dood of vang, behoort dan ook ingevolge die voorgestelde beginsel 
eienaar van dié wilde dier te word. Dieselfde sal geld tov iemand wat ’n 
wilde dier ingevolge ’n permit in gevangenskap hou. Die bestaande wette- 
regtelike beskermingsmaatreëls tov jag sal natuurlik steeds geld; dit is ’n 
bekende verskynsel dat ’n eienaar se bevoegdhede deur wetgewing beperk 
kan word. 

Om die grondeienaar tegemoet te kom, kan die staat aan hom vrugge- 
bruik oor wilde diere op sy grond verleen. Dit impliseer dat die grondeienaar 
wel wilde diere wat in groot getalle aanteel, mag xiitdun en dat hy eienaar 
van sodanige diere word, maar dat hy altyd sorg moet dra dat die aantal 
wilde diere op sy grond min of meer konstant bly.®^ 

Imphkasies van die feit dat wilde diere nie meer as res nullius beskou 
sou word nie is oa die volgende: Waar ’n wilde dier gedood, gewond of 
gevang word deur ’n ander persoon, sou die eienaar, sy dit die staat of ’n 
individu, die rei vindicatio kan gebruik om die betrokke dier terug te kry en 
skadevergoeding van die jagter kan verhaal; verder sou die jagter hom 
skuldig maak aan diefstal, saakbeskadiging en oortreding van die verskil- 
lende ordonnansies op natuurbewaring. Die verweer van onkunde van die 
feit dat ’n besondere wilde dier aan iemand in eiendom behoort, wat maklik 
kan slaag - soos hierbo uiteengesit - en wat wildbewaring maklik kan ver- 
ydel, sal dan nie meer kan opgaan nie aangesien wilde diere altyd aan iemand, 
sy dit die staat of ’n individu, in eiendom sal behoort. In beginsel kan aan- 
vaar word dat die feit dat ’n wilde dier nie meer as ’n res nullius beskou word 
nie, maar aan iemand behoort, bevorderlik sal wees vir sy beskerming aan- 
gesien ’n eienaar meer belang het om sy eie saak te beskerm as om hom oor ’n 
res nullius te bekommer. Eiendomsverkryging deur ’n permitstelsel liewer 
as deur voldoening aan die reëls van occupatio behoort insgelyks groter 
belofte te bied vir die beskerming van wilde diere. □ 


«Wgl n 18. 


Onredelikheid as selfstandige 

administratiefregtelike 

hersieningsgrond 

Johann van Aswegen 

Universiteit van Suid-Afrika 


SUMMARY 

Whereas it has been held in the majority of cases on the subject that the unreason- 
ableness of an administrative action may serve only as proof of the existence of some other 
ground for judicial review, it is indicated that there is authority for the view that un- 
reasonableness per se is such a ground. The test to be applied in determining whether an 
action is voidable on this ground is : 

(a) does the enabling act authorise unreasonableness, and, if not, 

(b) is the prejudice suffered by the subject unreasonable, in terms of the “reasonable man” 
test? 

As the administration may act to the prejudice of the subjects, it has, although not 
authorised by statute law, a prerogative of prejudice. This prerogative is, however, limited 
and the scope thereof is determined by common law. Unreasonableness is therefore a 
legal concept of administrative law which serves to outline the scope of the administra- 
tion’s powers. 

INLEIDING 

Regsoewereiniteit, die hoeksteen van die moderne regstaat, impliseer 
’n ondergeskiktheid aan die reg van nie alleen die onderdaan nie maar ook 
die owerheid.i Administratiewe organe, in besonder, is hiervolgens aller- 
mins bevoegd tot willekeurige optrede; hulle werksaamhede word streng 
omlyn deur die administratiefreg. Indien ’n orgaan die perke van sy magte, 
of bevoegdhede oorskry of sy plig versuim, kan ’n geregshof die versteurde 
regsewewig herstel,^ wat inhou dat wetmatigheid hier dus nie bloot morali- 


^“En aan het recht is ook de overheid gebonden; zelfs in die mate dat zij geen enkel 
bindend bevel mag uitvaardigen dat niet steunt op het recht, maw op generlei wijze 
in de bijzondere belangen der burgers ingrijpen dan krachtens het recht (beginsel van 
de rechtsstaaty^ . Van Apeldoorn LJ Inleiding tot de Studie van het Nederlandse Recht, 16e 
uitgawe 1966 145; vgl verwysings na Van Dal, Bóthlingk, Lievens, Marcic, Huber, 
Denning en Hale op cit 145 3e par. 

^Wiechers M Die Legaliteitsbeginsel in die Administratiefreg Mededelings van die Universi- 
teit van Suid-Afrika 1969. “Kontrolering van die legaliteit van ’n administratiewe hande- 
ling geskied hoofsaaklik op drie wyses, naamlik (1) parlementêre kontrole (2) interne 
administratiewe kontrole en (3) judisiële kontrole” - Wiechers op cit 10. Mbt judisiële 
kontrole van administratiewe handelinge is daar geen gemeenregtelike reg tot appél 
nie (beslis in Du Toit v Ackerman 1962 2 SA 581 (A)). Indien daar ’n statutêre appél 
bestaan, moet die applikant van daardie prosedure gebruik maak. Rose-Innes LA 
Judicial Review of Administrative Tribunals in South Africa 1963 76 en 32 et seq. Ander 
remedies is die interdik (,Gool v Minister of Justice 1955 2 SA 682 (K)), man- 


50 


VAN ASWEGEN 


teit beteken nie maar wel regsgebondenheid, en meer bepaald ordening 
deur statuut- sowel as gemene reg.® 

Die vraag is egter of onredelikheid as ’n direkte of newewerkende 
resultaat van ’n administratiewe handeling buite die sfeer van die reg onder 
moraliteit tuisgebring moet word, of is dit ’n bousteen van administratief- 
regtelike wetmatigheid? Om hierdie vraag uit te maak, sal daar gepoog word 
om algemene beginsels van die regspraak te abstraheer en bestaande, maar 
onomskryfde, begrippe regsteoreties te verklaar, 

POSITIEWE REG 

Daar heers ’n groot mate van onsekerheid in die positiewe reg of 
onredelikheid selfstandig die grondslag van ’n hersieningsaansoek kan 
wees. In die meerderheid van die beslissings word aanvaar dat onredelik- 
heid slegs kan dien as bewys van die bestaan van een of ander erkende her- 
sieningsgrond. ^ 

Regter Stratford som hierdie standpunt bondig op in Union Government 
V Union Steel Corporation SA Ltd'P 

“There is no authority I know of, and none has been cited, for the proposition that a 
court of law will interfere with the exercise of a discretion on the mere ground of 
its unreasonableness. It is true the word is often used in the cases on the subject, 
but nowhere has it been held that unreasonableness is sufficient ground for inter- 
ference. Emphasis is always laid upon the necessity of the unreasonableness being 
so gross that something else can be inferred from it either that it is inexplicable 
except on the assumption of mala fides or ulterior motive . . . or that it amounts to 
proof that the person on whom the discretion is conferred has not applied his mind 
to the matter.”® 

Terwyl daar eers gepoog is om ’n bepaalde hersieningsgrond van die 
feite af te lei, word later volstaan deur slegs kollektief na ’n aantal gronde 
te verwys, sonder om die grondslag van die betrokke hersieningsaansoek 
uit te sonder.'^ Verder word daar beklemtoon dat slegs ’n skreiende (“gross” 


damtis, verklaring van regte ingevolge art 19(l)(c) van wet 59/1959, en gemeenregtelike 
hersiening. Die howe het ’n inherente hersieningsbevoegdheid van alle administratiewe 
handelinge (Rose-Innes op cit 56), tensy dit uitdruklik of by noodsaaklike wetsduiding 
deur ’n parlementswet uitgesluit is - Levy Township Co v Lorentz 1969 2 450 (A). Ivm 
ondergeskikte wetgewing vide R v Carelse 1943 CPD 242. Die onderskeiding tussen 
administratiewe en kwasi-judisiële handelinge behoef dus geen bespreking nie. 
®Wiechers op cit 13 en 14. 

‘^Vide bespreking infra', volledigheidsonthalwe word die gronde waarop die hooggeregs- 
hof sy inherente jurisdiksiemag uitoefen, weergegee, naamlik ultra vires, versuim om aan- 
dag aan die saak te bestee, verontagsaming van wetsvoorskrifte, bedrog, mala fides, 
korrupsie, ongeoorloofde doel, nie-nakoming van die reëls van natuurlike regverdig- 
heid en ’n verkeerde interpretasie van feite: Rose-Innes op cit 55. 

«1928 AD 220. 

«op bl 236-237 van die verslag. ‘Tt must be unreasonableness of such a nature that the 
inference can be drawn on a balance of probabilities that the tribunal acted mala fide 
or arbitrarily” - r Vieyra in Hilloivits^^ v Germiston Town Council 1962 3 SA 335 337. 
Sien Union Steel Corporation {South Africa) Ltd 1928 AD 220 237 ; Minister of Posts and 
Telegraphs v Rasool 1934 AD 167; Sinovich v Hercules Municipal Council 1946 AD 783 
(uitsprake van regters Watermeyer, Tindall en Feetham); Pretorius v Direkteur van 
Onderwys (OVS) 1963 3 SA 287 (O). 

’“ . . . die diskresie so onredelik uitgeoefen moes gewees het dat die afleiding gemaak kan 
word dat die Administrateur ma/a fide of uit hoofde van bedekte of onbehoorlike beweeg- 
redes gehandel het of dat hy nie sy aandag hoegenaamd daarop toegespits het of hoege- 
naamd ’n diskresie uitgeoefen het nie” - Pretorius v Direkteur van Onderwys supra 291. 


ADMINISTRATIEFREGTELIKE HERSIENINGSGROND 


51 


of “manifest”) onredelikheid judisiële inmenging regverdig; die vraag of 
die onredelikheid skreiend is, al dan nie, word op grond van ’n “waarde- 
oordeel” uitgemaak.® 

In sommige beslissings is daar ’n neiging na die erkenning van on- 
redelikheid as selfstandige hersieningsgrond te bespeur, veral waar die hof 
voor die problematiese situasie te staan kom dat ’n ander hersieningsgrond 
weens teenstrydige getuienis nie veronderstel kan word nie, terwyl die 
hof die onredelike resultaat steeds wil vernietig.® 

Indien die hof hom slegs sal inmeng indien, na sy mening, die onrede- 
likheid so skreiend is dat dit hersiening regverdig, is dit mi maar ’n ander 
wyse om te verklaar dat onredelikheid die grondslag van die hersiening 
vorm. Die implikasie is dus dat onredelikheid in effek as hersieningsgrond 
aanvaar word, alhoewel die remediëring van die gewraakte gevolge onder 
die dekmantel van ander hersieningsgronde geskied.^® 

Onredelikheid en nadeel 
Wat is onredelikheid} 

Lord Russell poog om hierdie vraag te beantwoord in Kruse v Johnson'K^ 

“I do not mean to say that there may be cases in which it would be the duty of the 
Court to condemn Bye-Laws made under such authority as these were made, as 
invalid because unreasonable. But unreasonable in what sense? If for instance, they 
were found to be partial and unequal in their operation between different classes; 
if they were manifestly unjust; if they disclosed bad faith; if they involve such op- 
pressive or gratuitous interference with the rights of those subjects to them as could 
find no justification in the minds of reasonable men, the Court might well say 
‘Parliament never intended to give authority to make such rules; they are un- 
reasonable and ultra vires’ But it is in this sense only, as I conceive, that the question 
of unreasonableness can properly be regarded.”^^ 

Hierdie voorbeelde^® van “onredelikheid” bevat een gemeenskaplike 
kenmerk naamlik nadeel^^ Daar kan mi nie sprake van “onredelikheid” 
wees indien die onderdaan nie op een of ander wyse deur die administrasie 
se optrede benadeel is nie, maw die onderdaan se posisie moet swakker 
wees as die hipotetiese posisie waarin hy sou verkeer het indien die admini- 
stratiewe handeling nie verrig was nie. 

Nadeel bestaan hier uit enige vermoëns- of persoonlikheidsnadeel 
hoe gering ook al, in die wydste betekenis, bv die inperking van ’n vryheid. 


Wanderbijl Health Committee v Wilson 1950 1 SA 447(A) 460. 

^Vide Feinstein v Baleta 1930 AD 319; Montagu Liquor Licensing Board v Idelson 1957 1 SA 
262 (A); Bhihjee v Dundee Rural Licensing Board 1960 2 SA 244 (N); Livestock and Meat 
Industries Control Board v Garda 1961 1 SA 342 (A); Krog v Dranklisensieraad vir Gebied 
42 1961 3 SA 415 (A); Dimitri v Liquor Licensing Board Area No 43 1963 3 SA 1 (W); 
regter Schreiner se uitspraak in Sinovich v Hercules Municipal Council supra enSv Variawa 
1968 1 SA 711 (T). 

^“Henning PJ van R, Vonnisbespreking 1968 THRHR 192. 

1H898 AllER 105. 

^^op bl 99 van die verslag. 

^^“These examples of what is unreasonable are presumably not intended to be a complete 
enumeration, there may be other examples” aldus regter De Villiers in Minister of Posts 
and Telegraphs v Rasool supra 180. 

^^Die voorbeeld nl mala fides is mi ongelukkig omrede die gesindheid van ’n amptenaar 
nie noodwendig tot ’n onredelike resultaat aanleiding sal gee nie. 


52 


VAN ASWEGEN 


wegval van ’n voordeel, die blote feit dat ’n onderdaan moet verhuis, om 
’n lisensie aansoek moet doen, moeite moet doen, koste moet aangaan ens 
ens. Nadeel kan verder slegs by ó\e.gevolge van die handeling ter sprake kom. 
Terwyl dit algemene spraakgebruik is om van ’n “nadelige handeling of 
optrede” te praat, beteken dit bloot dat die handeling die nadeel veroorsaak. 
Onredelikheid is dus nadeel met ’n bepaalde hoedanigheid. Na analogie 
van die “redelike man”-toets as sorgvuldigheidsmaatstaf by die bepaling 
van nalatigheid kan onredelikheid in casu omskryf word as ’n maatstaf 
waaraan die nadeel getoets word. 

Prerogatief en wetmatigheid 

Ons howe is dit eens dat slegs ’n skreiende onredelikheid hersiening 
regverdig.i® Die feit dat ’n graadverskil getrek word, hou twee besonder 
belangrike beginsels in. 

Eerstens beteken dit dat die administrasie ’n onredelike gevolg kan 
teweegbring sonder dat ’n geregshof hom sal inmeng. Aangesien judisiële 
hersiening in casu gegrond is op die verbreking van administratiefregtelike 
wetmatigheid, hou dit in dat die betrokke optrede inderdaad regmatig is 
en dat die administrasie in die lig van die nadeel-begrip regmatiglik ’n 
onderdaan kan benadeel solank die nadeel nie die betrokke graad oorskry 
nie. In eífek erken ons howe dus die bestaan van ’n administratiefregtelike 
prerogatief tot benadeling. 

Tweedens is dit duidelik dat waar onredelikheid inderdaad skreiend 
is ons howe hulle sal inmeng. Dit beteken dat waar die administrasie die 
betrokke graad oorskry, die optrede ’n verbreking van die administratief- 
regtelike wetmatigheid inhou. Hierdie prerogatief tot benadeling word dus 
streng deur die administratiefreg begrens; daar is nie sprake van wille- 
keurige optrede nie. 

Hierdie konstruksie hou die voordele in dat die administrasie enersyds 
nie in sy ordeningsfunksie gekortwiek word nie en dat andersyds die begin- 
sel bevestig word dat die onderdaan regsbeskerming geniet, in die ongelyke 
verhouding waarin hy teenoor die administrasie staan, teen willekeurige 
administratiewe optrede. 

Begrensing van administratiewe optrede 

Die bevoegdhede, pligte en magte van ’n administratiewe orgaan word 
primêr deur ’n magtigende wet omskryf. Die administrasie moet binne die 
raamwerk van hierdie begrensing handel en ’n handehng wat hierdie 
grense oorskry, is ongemagtig en ultra vires. 

Daar bestaan egter ’n regsvermoede dat die wetgewer nie ’n onredelike 
resultaat beoog nie.^® Hierdie vermoede is onweerlegbaar alhoewel dit deur 
’n parlementswet uitgesluit kan word. Dit is mi slegs die prosesregtelike 
benaming van ’n materiële regsreël.^'^ Die parlement mag as soewereine 
wetgewer in stryd met hierdie reël handel maar waar die reël nie uitdruklik 


isvgl gewysdes in note 7 en 10. 

^®Steyn op cit 101 et seq\ TIT. et seq. 
i’Schmidt CWH Die Bewysreg 1972 103-4 437. 


ADMINISTRATIEFREGTELIKE HERSIENINGSGROND 


53 


of by noodwendige wetsduiding uitgesluit is nie, is enige orgaan wat sy be- 
voegdhede ingevolge die wet verkry het uiteraard aan hierdie reël gebonde. 
Indien die orgaan nou ’n onredelike resultaat bewerkstellig, handel hy in 
stryd met die gemene reg. 

Die raamwerk waarbinne die administrasie mag handel, word dus be- 
paal deur wetgewing sowel as die gemene reg, wat gesamentlik admini- 
stratiefregtelike wetmatigheid daarstel. Die prima yizaV-grense van die ad- 
ministrasie se bevoegdhede in terme van algemene magtigende wetgewing 
is maw nie noodwendig die werklike grense nie. Die werklike grense kan 
eers bepaal word indien die magtigende wet in die lig van die gemene reg 
geïnterpreteer word en mag dan heelwat enger wees. 

Daar word hiervolgens voorgehou dat ’n administratiewe handeling 
“onregmatig” is indien die resultaat daarvan onredehk is en die magtigende 
wet so ’n onredelikheid nie veroorloof nie.^® Regter Stratford se stelling^® 
dat daar geen gesag bestaan vir judisiële inmenging op grond van onrede- 
likheid nie, gaan mi dus met respek nie op nie. 

Toets vir onredelikheid 

Aangesien die gemeenregtelike reël teen onredelikheid slegs geld 
indien dit nie deur ’n parlementswet uitgesluit is nie, behoort die eerste 
vraag te wees of die magtigende wet onredelike optrede veroorloof. Indien 
dit blyk dat die magtigende wet wel die onredelikheid veroorloof, is die 
ondersoek afgehandel en bestaan daar geen grond vir hersiening nie.^® 

Volgens die reëls van uitleg sal die “vermoede” teen onredelikheid nie 
geld indien dit uitdruklik of by noodmndige wetsduiding deur die wet uitgesluit 
is nie. Daar word betwyfel of enige parlement ooit so ’n uitdruklike be- 
paling in ’n wet sal vervat. Om te bepaal of ’n wet by noodwendige wets- 
duiding onredehkheid veroorloof, is “noodsaaklikheid” mi ’n goeie maat- 
staf; maw is die betrokke handeling met onredelike gevolge noodsaaklik 
om die doel van die wet te bereik? Sou ’n hof bevind dat dit wel noodsaakhk 
is, is die “vermoede” uitgesluit en die onredelikheid veroorloof.^^ 


^®Die begrip ultra vires word hier verray omrede dit nie altyd gebruik word om ’n afwyking 
van algemene wetmatigheid in die administratiefreg aan te dui nie maar eerder die nie- 
nakoming van ’n wetsvoorskrif. 

^^Union Government v Union Steel Corporation SA Ltd supra 236-237. 

^®“As regards the contention that the by-law is invalid as being unreasonable, if the by- 
law falls within the language of the enabling section, as in my opinion prima facie it does, 
the question of unreasonableness of the by-law does not arise and cannot be adjudicated 
upon by the Court” : Feinstein v Baleta supra 332. 

^^Regter Broome verwys in Boothan v Africa supra na die African Realty Trust-sz.'sk. supra, 
want: “it discusses the principles which govern the enquiry whether a particular per- 
missive statutory power authorises the infringement of private rights” (479). R Innes lê 
dan ook die beginsels neer en sê: “ . . . where the permissive powers conferred are 
expressed in general terms, where there is nothing in the statute to localise their opera- 
tion, and where they do not necessarily involve an interference with private rights, the 
inference would be that the Legislature intended the power to be exercised subject to the 
common law rights of third persons. If, however, the nature of the work authorised is 
such that it may or may not interfere with private rights according to circumstances, 
then the person entrusted with statutory authority is entitled to show that, under the 
circumstances of the case, it is impossible to carry out the work ivithout such interference, in which 
case an inference that an infringement of private rights was sanctioned would be justified. For 


54 


VAN ASWEGEN 


Indien dit eenmaal vasstaan dat die magtigende wet nie die reël teen 
onredelikheid uitsluit nie moet daar verder bepaal word of hierdie gemeen- 
regtelike begrensing oorskry is. Die vraag is hoe bepaal moet word hoever 
hierdie grense strek, 

Daarop moet gelet word dat die administrasie steeds regmatig handel 
indien die onredelikheid nie skreiend is nie. Indien die magtigende wet nie 
onredelikheid veroorloof nie het die administrasie maw nogtans ’n prero- 
gatief tot benadeling en die funksie van die gemene reg is dus om hierdie 
prerogatief te omlyn. 

Oor die bepaling van die graad van onredelikheid, maw of die onrede- 
likheid skreiend is, maak regter Watermeyer die volgende stelling: 

“Obviously in expressing an opinion upon the question whether a decision of the 
Board is “grossly unreasonable” or not the Court is pronouncing a value-judgment 
which must necessarily be an expression of its own opinion upon the point whether 
the unreasonableness of the decision is of such character that it can he called ‘gross’, 
and the soundness of that opinion does not admit of being tested or measured by 
an exact standard.”^^ 

Daar is mi twee leemtes in die hof se benaderingswyse. Eerstens kan 
daar met respek geen regsekerheid bestaan indien ’n hof suiwer op grond 
van ’n waardeoordeel moet beslis nie. ’n Waardeoordeel in casu is gegrond 
op die billikheidsgevoel van die beoordelaar. Aangesien die beoordelaar se 
billikheidsgevoel deur sy persoonlike waardes bepaal word, dien hierdie 
waardes as maatstaf by die beoordeling van die vraag na die graad van die 
onredelikheid. Omrede die persoonlike waardes van een mens na die ander 
verskil, kan meerdere regters uiteenlopende menings huldig oor die graad 
van onredelikheid en dus die hersieningswaardigheid van ’n administra- 
tiewe handeling. Regter Watermeyer {supra) het dus gelyk dat die juistheid 
van so ’n oordeel nie betwis kan word nie. Dat so ’n werkswyse regson- 
sekerheid in die hand moet werk, behoef geen verdere betoog nie. 

’n Tweede leemte in die bogenoemde benaderingswyse is die feit dat 
onredelikheid as sodanig reeds ’n maatstaf is. Onredelikheid is hierbo om- 
skryf as ’n maatstaf waaraan nadeel getoets word. Om te vra na die skreiend- 
heid van onredelikheid is om die hoedanigheid van die nadeel aan ’n verdere 
toets te onderwerp. Administratiewe benadeling is of “regmatig” (redelik) 
of “onregmatig” (onredelik). Dit behoort dus genoegsaam te wees om slegs 
te vra of die nadeel onredelik is. 

Die oplossing vir hierdie probleem is mi opgesluit in die woorde van 
Lord Russell waar hy verklaar dat administratiewe handelinge hersienings- 
waardig is 


othefwise the grant of statutory authority would be nugatory.”: African Realtj Trusi- 
saak supra 173 (my beklemtoning). Hier bevestig die regter die toets van noodsaaklik- 
heid in geval van die erkenning van ’n magtiging by noodwendige wetsduiding. Die 
gemeenregtelike “regte” waarna hy verwys, is dus voorregte ens wat regsbeskerming 
geniet, 

^‘^Vanderbijlpark Health Committee v Wilson supra 460. Hierdie standpunt word deur regter 
Centlivres onderskryf in Montagu Liquor Licensing Board v Idelson supra maar hy kwali- 
fiseer die toets deur die eerste been daarvan ook te noem: “ . . . The answer to this 
question requires thejpronouncement of a value-judgement based upon the principles 
to be extracted from the Act applied to the facts of the case” (270). 


ADMINISTRATIEFREGTELIKE HERSIENINGSGROND 


55 


“ . . . if they involve such oppressive or gratuitous interference with the rights of 
those subject to them as could find no justification in the minds of reasonable men.”^® 

Die resultaat van die administratiewe optrede moet dus gemeet word 
aan ’n objektiewe maatstaf te wete die sosiale adekwans of gemeenskaps- 
opvattings. ’n Belangrike vraag is egter welke opvattings van die gemeen- 
skap hier van belang is. Eerstens is ’n veralgemening mi onvermydelik, 
maw die deursnee-opvattings behoort deurslaggewend te wees, en hiervan 
is die “redelike man” verteenwoordigend. Tweedens moet in aanmerking 
geneem word dat, anders as in die privaatreg, hier nie in beginsel gelyke 
verhoudinge bestaan nie maar dat dit juis kenmerkend is dat die administrasie 
in ’n ongelyke gesagsverhouding teenoor die onderdaan staan. Hieruit volg 
dat die vraag na onredelikheid in die lig van die publiekreg beantwoord moet 
word. 

’n Administratiewe handeling is dus onredelik (en dus hersienings- 
waardig) indien dit nadeel tot gevolg het, welke nadeel volgens die redelike 
man, in terme van wat vir hom publiekregtelik gesproke redelik of onredelik 
is, onredelik is. 

Hierdie toets bepaal slegs die grense van die administrasie se preroga- 
tief tot benadeling. Om te bepaal of ’n administratiewe handeling op grond 
van onredelikheid deur ’n geregshof vernietigbaar is, moet bepaal word 
of 

(a) die magtigende wet die onredelikheid veroorloof, en, indien nie, 

(b) of die administrasie die grense van sy prerogatief tot benadeling oorskry 
het. 

Die redelike man se opvattings impliseer dus die aanvaarding van die ad- 
ministratiefregtelike prerogatief tot benadeling maar dien ook as maatstaf 
waarvolgens die grense daarvan bepaal word. Dit is juis hierdie perke wat 
deur ons howe onder die dekmantel van ander hersieningsgronde gestel 
word. Omrede die toets gekoppel word aan gemeenskapsopvattings op ’n 
gegewe tydstip, behoort dit plooibaar genoeg te wees om in veranderende 
sosiale omstandighede telkens bevredigend te werk. Daar hoef dus nie 
teruggeval te word op geykte voorbeelde van onredelike omstandighede 
nie, deurdat in elke besondere geval nagegaan kan word of ’n handeling 
onredelik is al dan nie in terme van ’n objektiewe toets. 

S tandpmtinname 

As steun vir die standpunt dat onredelikheid ’n selfstandige hersienings- 
grond van administratiewe optrede is, opper Wiechers grondige argumente 
wat kortliks op die volgende neerkom: Eerstens is daar reeds in beslissings 
suiwer op onredelikheid gesteun. Indien onredelikheid geen hersienings- 
grond is nie beteken dit dat die administrasie in daardie gevalle regmatig 
gehandel het en dat die hersiening van die betrokke handelinge op ’n mags- 
oorskryding deur die geregshowe neerkom. 

Tweedens is die toets vir onredelikheid objektief en is dit nie moontlik 
dat subjektiewe faktore by wyse van ’n objektiewe toets bepaal kan word nie. 


^^Kruse v Johnson supra 105 (my beklemtoning). 


56 


VAN ASWEGEN 


Verder hou dit in dat, sou die administrasie bewys dat die gewraakte gesind- 
heid inderdaad ontbreek het, die handeling regmatig geag word ongeag die 
onredelikheid daarvan. So ’n konstruksie is immers in stryd met die grond- 
reël teen onredelikheid. 

Derdens verklaar Wiechers dat die howe huiwerig is om onredelikheid 
as hersieningsgrond te erken omrede hulle geen uitspraak wil maak oor die 
wenslikheid van ’n administratiewe handeling nie. Hierdie argument 
kanselleer hy deur te verklaar dat die howe slegs moet aanvaar dat die ad- 
ministratiewe orgaan algemeen voorkomende gevalle moet dek en nie die 
uitsonderlike geval nie. Die onredelike handeling is die uitsonderingsgeval 
en dus nie veroorloof nie.^^ 

Ons regspraak skyn dan ook in die rigting te beweeg om onredelik- 
heid as hersieningsgrond te hanteer. In S v Variawa^^ is ’n proklamasie 
deur die hof vernietig op grond van onredelikheid omrede van die be- 
skuldigde vereis is om te verhuis terwyl daar nie voldoende alternatiewe 
behuising was nie. 

“That in our view would clearly be such an improper and most unreasonable 
exercise of a discretion as to make his determination and notice invalid.”^® 

In die onlangse Rhodesiese appélhofbeslissing/o/zíj- v Citj of Salisburj^'^ 
het die respondent in sy hoedanigheid as eienaar van twee persele spesiale 
toestemming verkry om ’n petroleum-vulstasie in ’n voorstad op te rig, 
nadat die appellant, ’n inwoner van die gebied, beswaar teen hierdie ver- 
gunning aangeteken het deur aan te toon dat daar op daardie stadium nie ’n 
behoefte aan so ’n vulstasie bestaan het nie. Sy appél na die stadsbeplannings- 
hof word van die hand gewys. In hoëre beroep beslis die appélhof dat die 
vergunning onredehk is en som sy redes soos volg op: 

‘Tt was, in my view, unreasonable for the court to grant special consent for a use 
which was not shown to be needed at the present, either by the public at large or 
by the inhabitants of the suburb itself, without first satisfying itself that a satisfactory 
alternative site for shops could be provided in the suburb if such special consent 
were given. The evidence clearly indicated, and indeed it is a matter of common 
sense, that in future the paramount need of the inhabitants would be for further 
shops and not for a filling station and if there are competing needs it cannot be 
doubted that it is the need for a filling station which must yield. Motorists are mo- 
bile, indeed this is the purpose of possessing a motor car; shoppers frequently are 
not. On the evidence on record there is a grave danger that there is no suitable 
alternative site for shops in the suburb and that, accordingly, the grant of a special 
consent, far from being shown to be justified, may well be prejudicial to the long 
term interests of the inhabitants of the suburb.Theo«»J resting on the respondent to 
show justification was not discharged in the proceedings before the town planning 
court and the decision of the town planning court, which, in important respects, 
was based on a wrong approach to the evidence, was unreasonable. The appeal 
must be allowed with costs”^® 

Die hof projekteer die onredelikheid nie terug op mala fides, ongeoorloofde 
doel of enige ander hersieningsgrond nie maar handhaaf die appél suiwer 
op grond van onredelikheid. 


®®Wiechers, proefskrif 396. 

^^supra', vgl die vonnisbespreking hieroor deur Henning supra. 
2®op bl 716 van die verslag. 

2’1973 1 SA 548 (RA). 

®®op bl 552 van die verslag. 


ADMINISTRATIEFREGTELIKE HERSIENINGSGROND 


57 


Die gevolgtrekking is onvermydelik, nl dat onredelikheid inderdaad 
’n hersieningsgrond vir administratiewe optrede is. Die volgende stap in 
die evolusie van hierdie begrip behoort mi te wees dat ons howe op ’n 
beginselgrondslag oorweeg of ’n administratiewe handeling weens onrede- 
likheid vernietig moet word. Hierdeur kan geregtigheid in die hand gewerk 
word sonder om regsekerheid in te boet. Onredelikheid is dus ’n bousteen 
van administratiefregtelike wetmatigheid, ’n laaste ondervangingsmaat- 
reël waarmee die onderdaan teen willekeurige administratiewe optrede 
beskerm word. □ 


De grondgedachte van ont(_e strafrechtwetgever is geweest dat de verdachte en sfjn raadsman in beginsel 
tegenover de openbare macht een gelijkwaardige positie spuden moeten kunnen innemen. 

Die praktijk bewijst dat vaak het tegendeel het geval is. De verdachte staat veelal hulpeloos tegenover 
een ingewikkeld en machtig staatsapparaat. Zijn enige toeverlaat is i^ijn raadsman. 

Tot op c^ekere hoogte geldt de gesignaleerde hulpeloosheid echter ook voor de advokaat in straft^aken. 

Tegenover het justitiële apparaat, met name natuurlijk tegenover s^ittende en staande magistratuur , 
staat de raadsman vaak enen machteloos. 


Vetdediging in Strafzaken 


Die toepassing van artikel 8 van die 
Strafproseswet in ons reg' 

CE Barnard 

Kantoor van die prokureur-generaal, Kaapstad 


SUMMARY 

According to our courts any prosecutor, and not only the Attorney-General, 
may stop a prosecution ito section 8 of Act 56/1955. The writer submits that this 
interpretation is incorrect and that only an Attorney-General has the right to stop 
a prosecution. 

English law, as the source of this mlk prosequi doctrine, is discussed and an 
indication is given as to who had the right to offer a nolk prosequi and in which 
circumstances this right was exercised. 

Since its introduction to South Africa as section 9 of Ordinance 40/1828 
of the Cape of Good Hope, the nolk prosequi doctrine has become part of every 
criminal law code promulgated. The writer, basing his conclusion on a number of 
rules of interpretation, is convinced that the correct interpretation of section 8 is 
that an Attorney-General is the only person who may stop a prosecution. It is sub- 
mitted that this interpretation, as a matter of legal policy, is sound. The desirability 
of such a right is then expounded. 

Most cases dealing with section 8 are analysed and criticized. Reference are 
made to the material amendment of section 8 during 1959. The writer eventually 
comes to the conclusion that the question whether only an Attorney-General or 
any prosecutor can stop a prosecution is still an open question. It is urged that, 
if the question again falls to be decided, the narrower interpretation is to be pre- 
ferred. 


Ons howe se houding by die toepassing van artikel 8^ van wet 56 
van 1955 is dat nie alleen die prokureur-generaal nie, maar alle aan- 
klaers dle reg het om vervolgings stop te sit. Dit is my respekvolle 
submissie dat hierdie toepassing verkeerd is, en dat die reg om ver- 
volgings stop te sit na pleit, die prokureur-generaal of (weens die 


^Sien oor die algemeen Hiemstra Suid-Afrikaanse Strafproses 15; Swift Lan> of 
Criminal Procedure 2 uitg 39; Ferreira Strafprosesreg in die Landdroshof le uitg 292. 

^Artikel 8 lui soos volg: “8(1) Die prokureur-generaal, of met sy toestemming, 
iemand ingevolge artikel ses aangestel of ingevolge artikel sewe aangewys, kan, 
te eniger tyd voor skuldigbevinding, ’n vervolging stopsit wat van Staatsweë 
binne die regsgebied van die prokureur-generaal begin is. (2) ’n Beskuldigde wat 
op ’n aanklag ten opsigte waarvan die vervolging aldus stopgesit is, gepleit het, 
is ten opsigte van daardie aanklag op vryspraak geregtig.” 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


59 


werking van artikel 5(4) van die wet) die adjunk-prokureur-generaal, 
alleen toekom. Om die artikel beter te verstaan, gaan ek in op sy 
Engelsregtelike agtergrond en op sy toepassing in ons eie reg. 

Die oorsprong van artikel 8 vind ons in die Engelsregtelike leer- 
stuk van nolle prosequi. Volgens Byrne:® “In criminal prosecutions by 
indictment or information, a nolle prosequi to stay proceedings may be 
entered by leave of the Attorney-General at any time before judgment.” 
Die “indictment” en die “information” stem in wese ooreen met ons 
klagstaat of akte van beskuldiging. Volgens die Engelse prosesreg moet 
daar eers ’n “presentment” van die “indictment” geskied. Dit beteken 
blykbaar dat daar ’n formele klag teen die beskuldigde gelê moet word 
wat vatbaar is vir enige proses, insluitende aansoeke om uitstel, om 
borg, om verdere besonderhede, ensomeer. Litis contestatio vind plaas 
sodra die beskuldigde pleit. Die nolle prosequi kan alleenlik aangebied 
word na “presentment”.^ Waar aangebied, staak so ’n nolle prosequi 
onmiddelhk die proses en is die posisie asof die beskuldigde nooit op 
die klagte aangekla is nie, ongeag of die beskuldigde reeds gepleit het. 
Die beskuldigde kan weer aangekla word, maar dan geskied die proses 
van nuuts af.® Die enigste persoon wat ’n nolle prosequi kan aanbied, is 
die Attornej-General of iemand met sy uitdrukhke magtiging.® Die 
rede hoekom dié reg die Attorney-General alleen toekom, vind ons in ’n 
ohiter dictum in die saak van Reg v Allen.'^ Hier antwoord Crompton J 
die applikant se argument deur oa te sê:“ . . . the authorities you refer 
to mean to say that the prosecutor cannot enter a nolle prosequi without 
the Attorney-General for fear of collusion and the compounding of 
felony.” 

Hierdie reg van die Attornej-General oefen hy na goeddunke uit. 
Indien hy dit wenslik ag, kan hy ’n nolle prosequi aanbied sonder om al of 
enige van die belanghebbendes te raadpleeg.® 

Daar is verskeie redes waarom die Attornej-General ’n nolle prosequi 
sou aanbied. In Rv Wjlie, Howe and McGuire^ en The King v Guerchj^^ 


®WJ Byrne A Dictionary of English Law 1923 611. 

^Sien Rex v Wylie, Howe and McGtdre 1919 83 JP 295. 

. . . it is not equivalent to an acquittal and is no bar to a new indictment for the 
same offence.” Byrne aw 611. 

®Sien R V Comptroller General of Patents (1899) 1 QB 909 CA op 914: Smith LJ 
{obiter) “ . . . but the A-G alone has power to enter a nolle prosequi”, en Rex v 
Cranmer 91 ER (1902) 1381 waar op versoek van die aanklaer “Sir Samual Astrey, 
Clerk of the Crown . . . entered a nolle pros. Upon which Mr. Raymond moved the 
King’s Bench that such nolle pros. might not be entered without leave of the 
Attorney-General and of that opinion was the whole Court. And the nolle pros. 
was set aside.” 

’Cox CC Vol IX (1861-1864) 120 121. 

^Reg V Allen supra. 

^Supra. 

1096 ER (1759) 315. 


60 


BARNARD 


is dit “ . . . for reasons of State” gedoen. Wylie, Howe en McGuire was 
drie Australiese soldate wat aangekla is van aanranding met die doel 
om ’n kafeebaas ernstig te beseer. ’n Nolle prosequi is toe aangebied na- 
dat die Australiese militêre hoof kwartier deur die nodige diplomatieke 
kanale daarom gevra het. Guerchy was ’n Franse ambassadeur in die 
Verenigde Koninkryk wat van uitlokking tot moord aangekla is. 
Die wenslikheid van die voortsetting van die vervolging is toe voor die 
Attornej-General beredeneer alvorens met die verhoor begin is. Na- 
mens Guerchy het ene Blackstone gesê “to let it go to trial would serve 
no good purpose, but might have many bad consequences in exasperat- 
ing foreign courts.” Die Attornej-Generalh.ct hier sy diskresie ten gunste 
van ’n nolle prosequi uitgeoefen. Waar ’n onregmatige daad sowel ’n 
delictum privatum as ’n delictum puhlicum uitgemaak het, kon daar dikwels 
nie ’n sameloop van aksies wees nie. Het die klaer reeds met die straf- 
klag begin, kon hy dit staak deur die Attornej-General om ’n nolle 
prosequi te vra, wat toegestaan sou word indien die Attornej-General 
dit wenshk ag.^^ Ook waar “ . . . the accused person cannot be produced 
in Court to plead or stand his trial owing to physical or mental inca- 
pacity which is expected to be permanent”^^ kan die nolle prosequi 
aangebied word. Om redes van “equity . . . and custom of the realm” is 
daar ’n nolle prosequi aangebied in die saak teen Pond.^® Pond, ’n sny- 
dokter, het geweier om diens te aanvaar as “constable”^^ en is aange- 
kla. Die Attornej-General het op versoek van die snydoktersorde ’n 
nolle prosequi aangebied. 

Die Suid-Afrikaanse eweknie van die nolle prosequi-l&tsstuk vind 
ons vir die eerste keer in artikel 9 van ordonnantie 40 van 1828 van de 
Gouverneur van de Kaap de Goede Hoop.^® Dit is onseker of die arti- 
kel plaaslik opgestel is en of die wetgewer ’n ander kode ter leiding 
gebruik het, maar dit is waarskynlik dat die wetgewer hoofsaaklik op 
die Engelse reg van daardie tyd gesteun het met die opstel van boge- 
noemde ordonnantie. As verder in aanmerking geneem word hoeseer 
al in die verlede by die uitleg van hierdie artikel op Engelse beslissings 
gesteun is,^® moet die Engelse reg minstens groot oortuigingswaarde 
hê. Ons vind hierdie artikel vroeër of later terug in al die Suid-Afri- 


“Sien Jones v Clay 126 ER (1798) 853 &sxRv Fielding 97 ER (1759) 537. 

^^Sien Archbold Criminal Pleading, Evidence and Practice 36e uitg 105. 

^^The King v Pond92 ER (1718) 1088. 

^^Blykbaar ’n burgerlike plig soos juriediens wat van tyd tot tyd verrig moes 
■word. 

^^“The Attorney-General has the power at any time before conviction of stopping 
all prosecutions commenced by him,or by the Superintendent of Police, or by the 
Clerks of the Peace, at the public instance; but in the event of the Defendant 
having been previously arraigned upon any charge, he should be entitled to a 
Verdict of Acquittal, in respect of such charge.” 

^“Sien King v Jack Zulu HCG Vol 9 194; JM Ormond ats Rex 27 (1906) NLR 401; 
Kerr v Rex 21 (1907) EDC 324 en ander. 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


61 


kaanse gebiede.^'^ Die strafprosesreg is met wet 31 van 1917 vir die vier 
provinsies gekonsolideer en die nolle prosequi-lcttstak is in artikel 10 
vervat om daarna opgeneem te word as artikel 8 van wet 56 van 1955. 
Hierdie artikel is vir die eerste keer sedert 1828 in 1959^^ materieel ge- 
wysig. Hieroor later meer. 

Artikel 9 van die 1 828-ordonnantie het een belangrike verskil van 
die Engelse reg daargestel. In Engeland kon ’n beskuldigde weer aan- 
gekla word van dieselfde misdaad, ongeag die tydstip waarop die 
nolle prosequi aangebied is, mits dit maar voor skuldigbevinding ge- 
skied. By ons kan die beskuldigde weer aangekla word slegs indien die 
vervolging vóór pleit stopgesit is. Word die vervolging ná pleit stop- 
gesit, is die beskuldigde op ontslag geregtig. Dit lyk ’n regverdige reë- 
ling. Niemand het rede om te kla as ’n klagte teen hom ondersoek word 
nie. Blyk die klagte abortief te wees weens onvoldoende getuienis, 
behoort die staat die vervolging, desnoods tydehk, te kan stopsit tot 
tyd en wyl verdere getuienis gevind is. Sien die staat daarenteen kans 
om ’n klagte te formuleer waarop die beskuldigde homself met die ge- 
paardgaande persoonlike ontwrigting en koste moet voorberei, waar- 
op hy pleit en waaroor getuienis aangebied is, is dit onredelik om van 
hom te verwag om nou met stopsetting steeds in die onsekerheid te 
verkeer dat hy weer vervolg kan word. 

Ingevolge artikel 8 is die gebruik van laerhof-aanklaers om ver- 
volgings sonder magtiging van die prokureur-generaal voor pleit 
stop te sit of terug te trek onregmatig. Die teendeel blyk by die lees 
van artikel 294(3). Die kans op benadeling by so ’n terugtrekking is in 
elk geval so gering dat die huidige gebruik heeltemal aanvaarbaar is.^^ 

Anders is dit gesteld met die verloop van die proses na pleit. Deur 
pleit vind litis contestatio plaas en moet die geskilpunte bereg word.^® 
Die beheer oor die beregting gaan nou vanaf die aanklaer oor in die 
hande van die hof.^^ A1 is die aanklaer onafhankhk ten opsigte van die 
getuies wat hy wil roep of die volgorde waarin hy hulle wil roep, bly hy 
slegs ’n medium ter voorsiening van feite en ’n betoger oor regs- en 
feitevrae. Die hof kan slegs bereg indien daar getuienis aangebied word. 
Word geen getuienis aangebied nie,^^ kan die hof nie bereg nie, maar 


i’S 8 Ordinance 18/1845 Natal; S 258 Act 24/1886 (NTPC) Colony of the Cape of 
Good Hope; s 5 Ordinance 12/1902 Orange River Colony; s 9 Ordinance 1/1903 
Transvaal. 

^®Deur artikel 10 wet 16 van 1959. 

^^lndien artikel 6(a) van die Wetsontwerp op Strafprosesreg No 3328, R2231 van 
10/12/1971 wet word, word die ekwivalent van artikel 8 gewysig om wetlike 
beslag aan hierdie gebruik te gee. Uit artikel 6(a) blyk ook dat die wetgewer die 
botsing tussen artikels 8 en 294(3) wil uitskakel. 

173 van wet 56 van 1955. 

2iSien oa Rex v Komo 1947 2 SA 508 (N) 511. 

^^Hier kan ek terloops opmerk dat weens die hof se uitsluitlike beheer oor die 
beregtingsproses, geen aanklaer op enige stadium ’n pleit kan aanvaar nie. Hy kan 


62 


BARNARD 


is dit sy plig^® om vry te spreek of skuldig te bevind.^^ Sodra getuienis 
dus aangebied word, moet die saak behoorlik uitgepluis en tot vol- 
einding geneem word en is dit primêr die plig van die hof om toe te sien 
dat dit gebeur. A1 wat die behoorlike voltooHng van die proses kan ver- 
hoed, is ’n stopsetting deur die prokureur-generaal ingevolge artikel 8. 

Artikel 8het voor sy wysiging in 1959 voorgeskryf dat “ . . , {d)die 
prokureur-generaal^^ kan te eniger tyd ... ”, ensomeer. Soos reeds gesê, 
is dit my submissie dat die woord prokureur-generaal hierdie persoon 
alleen beteken. In sy wese is artikel 8 ’n spesiale remedie wat inbreuk 
maak op die normale bevoegdheid van die hof, ofte wel die regspraak. 
Die artikel en ook die woord prokureur-generaal moet dus beperkend 
uitgelê word.2® Die gewone betekenis van die woord prokureur-gene- 
raal dui op die persoon alleen en moet dus met daardie betekenis uit- 
gelê word.^’ Die reg wat deur artikel 8 verleen word, is ’n diskresio- 
nêre mag. Waar so ’n reg aan ’n persoon verleen word, mag hy dit nie 
aan ’n ander delegeer nie.^® Daar kan dus nie geredeneer word dat ’n 
gewone aanklaer, omdat hy as verteenwoordiger van die prokureur- 
generaal optree, outomaties beskik oor die regte wat die prokureur- 
generaal aan artikel 8 ontleen nie. Dit is verder ’n weerlegbare ver- 
moede by wetsuitleg dat dieselfde woorde, van dieselfde wet, dieselfde 
betekenis dra,^® Nou is daar bepalings waarvolgens uit die aard van die 


slegs nadat ’n pleit aangebied is, besluit of hy die feitlike stap sal neem om (ver- 
dere) getuienis te lei. Die hof mag (of moet soms) ’n pleit aanvaar maar mag ook 
weier en mag selfs ingevolge artikel 210 van die Strafproseswet getuies herroep 
of verdere getuies roep, mits hy sy diskresie regterlik uitoefen. Sien Swift aw 369 
en Hiemstra aw vir besprekings van hoe die howe die grense van hierdie dis- 
kresie uitgewerk het. (Ek probeer nie aanklaers ontmoedig om die woorde: 
“ek aanvaar die pleit” te gebruik nie. Besef moet word dat hierdie woorde feit- 
like en nie juridiese gevolge het nie.) 

^®Sien a 169(6) van die Strafproseswet. 

^*In die geval waar die beskuldigde onskuldig gepleit het en ontslaan is omdat geen 
getuienis voorgelê is nie behoort hy mi nie geregtig te wees om op ’n nuwe ver- 
volging op dieselfde klag die pleit van autrefois acquit suksesvol te kan aanbied nie. 
Die hof kon nog nie bereg nie maar het slegs die opdrag van artikel 169(6) nage- 
kom. Ek sien nie hoe gesê kan word dat die beskuldigde volgens die meriete van 
die saak vrygespreek is nie. Die houding van ons howe verskil. (Sien S v Mthetwa 
1970 2 SA 310 (N) ea sake daar aangehaal). Word artikel 6(b) van die wets- 
ontwerp (sien voetnoot 19) wet, is die vraag slegs van akademiese belang aan- 
gesien ’n beskuldigde na ’n pleit van onskuldig en voor getuienis aangebied is, 
geag sal word nie te gepleit het nie en nie geregtig sal wees op vryspraak nie. 

^®Ek kursiveer. 

®®Steyn Die Uitleg van Wette 3e uitg 97. 

^’Steyn aw 4. 

^®Steyn aw 206 en sien ook a 10(2) wet 33 van 1957 (Interpretasiewet) : “Wanneer 
’n wet ’n . . . reg verleen . . . aan die bekleër van ’n amp as sodanig, dan kan die . . . 
reg . . . uitgeoefen . . . word deur die dienende bekleër van die amp of deur die 
persoon wat wettiglik as sy plaasvervanger optree, tensy ’n ander bedoeling 
blyk.” 

2*Steyn aw 121. 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


63 


bepaling slegs die prokureur-generaal kan optree, soos artikel 5(3), 
waarvolgens die prokureur-generaal sy werk doen onderworpe aan die 
beheer van die minister. Daar is egter ander bepalings waar die reg tot 
optrede beperk word tot die prokureur-generaal maar waar enige aan- 
klaer die funksie sou kan verrig, soos om volgens artikel 9 die vrystel- 
ling te gelas van iemand wat na ’n tronk, vir verdere ondersoek, vonnis 
of ter strafsitting verwys is. Deurgaans egter, waar die woord proku- 
reur-generaal alleen gebruik word, word die artikels deur howe en 
handboekskr^rwers uitgelê as te beteken dat die prokureur-generaal as 
persoon alleen mag optree. Voorbeelde is die vereiste dat die proku- 
reur-generaal moet weier om te vervolg alvorens ’n private ver- 
volging ingestel mag word,®® die reg om ’n summiere verhoor te 
gelas®^ en heelwat ander bepalings.®^ Daarenteen, waar die wet- 
gewer bedoel het dat enige aanklaer iets mag of moet doen, sê hy 
uitdrukhk so. In artikel 157, wat voorskryf hoe ’n verhoor moet ge- 
skied, word slegs van “aanklaers” gepraat. Volgens artikel 18 mag 
“ . . . die prokureur-generaal of die plaasUke staatsaanklaer” tussen- 
beide tree in ’n private vervolging.®® Waar volgens artikel 168 kennis 
van sekere pleite of eksepsies aan die aanklaer gegee moet word, word 
uitdrukUk gesê dat kennis óf aan die prokureur-generaal, óf sy ver- 
teenwoordiger in die hoërhof, óf die staatsaanklaer in die laerhof ge- 
gee moet word. Belangwekkendis artikel 294(3) wat artikel 8 gedeelteUk 
oorvleuelenmoontUk ex abundanti cautela ingevoegis. Hiervolgens word 
die reg van “ . . . die prokureur-generaal of die staatsaanklaer , handelende 
met sy magtiging of namens hom”,^ bevestig om enige tyd voor pleit ’n 
aanklag terug te trek. Opvallend is dat die basiese verskil tussen arti- 
kels 8 en 294(3) is dat die gevolge by eersgenoemde finaal is, maar by 
laasgenoemde nie. Dit is nie verbasend nie dat die wetgewer bereid was 
om enige aanklaer met artikel 294(3) te vertrou, maar slegs die proku- 
reur-generaal met artikel 8 te vertrou. Nêrens word slegs die woord 
prokureur-generaal gebruik waar die voorgeskrewe optrede op alle 
aanklaers slaan nie. Die enigste uitsondering wat ons howe maak, is 
artikel 8, terwyl daar geen rede hoegenaamd is - wat nog om te sê van 
voldoende rede - om die bovermelde vermoede te weerlê, om die uit- 
sondering te maak nie. Ten slotte kan die bron waaruit artikel 8 ge- 
neem is, die Engelse reg, ook geraadpleeg word,®® en daar word diereg 
baie pertinent net vir cUe prokureur-generaal as persoon voorbehou.®® 


30A 11. 

oiA 152 bis. 

®^Oa vervat in artikels 73, 79, 108 bis, 112, 150, 215 bis, 305. 

®®Anders as by artikel 8 kan hier gesê word dat die plaaslike aanklaer uit eie be- 
weging mag optree, maar dat ’n onsuiwer gebruik van sy diskresie departe- 
mentele optrede tot gevolg kan hê. 

®^Ek kursiveer. 

®®Steyn aw 123. 

®®Sien oor die algemeen hieroor Barrie in 1966 THRHR 272 en D’Oliveira in 1972 
Scintilla Juris 16. 


64 


BARNARD 


Daar word gevoel dat, soos in die Engelse reg, die reg hier deur 
artikel 8 vir die prokureur-generaal voorbehou word “ . . . for fear of 
collusion and the compounding of felony”. Dit is, benewens die strek- 
king van artikel 8, ook wenslik dat slegs die prokureur-generaal oor 
hierdie mag beskik. By wit op swart aanrandings en omgekeerd, ryk 
beskuldigdes teenoor arm klaers, die burgemeester op ’n klag van be- 
stuur onder die invloed van drank, aanrandings deur die polisie terwyl 
hulle in diens is, die invloedryke boer wat met dagga handel dryf en 
ander, sal ’n ongeregverdigde ontslag verstaanbare ontsteltenis en ver- 
lies van vertroue in die regspleging meebring. Dit kan makhk gebeur 
waar ’n aanklaer uit onkunde, ongeduld of druk van buite op so ’n 
wyse optree dat die vervolging onwyslik stopgesit word.®'^ 

Daar word natuurlik nie getwyfel dat die prokureur-generaal oor 
die reg behoort te beskik om vir enige praktiese, regverdige, staats- 
gerieflike, mensHke of ander rede ’n vervolging stop te sit nie. Dit is ’n 
spesiale remedie wat selde gebruik word, maar wanneer dit nodig raak, 
is dit essensieel. Voorbeelde is bo genoem waar die Attornej-General 
in Engeland ’n nolle prosequi sal aanbied. In hoofsaak geld dieselfde 
oorwegings hier. In Rex v Komo^^ word gesê: 

“ . . . it is easy to understand why this power is given to the Attorney-General. 
He has sources of information which are denied the Court, and, to give a 
simple example, he may be convinced by facts within his knowledge which 
cannot be proved in evidence that the accused is not guilty.” 

InS V Ndoifi^ is die vervolging gestop omdat die staat die beskuldigdes 
op ’n meerdere klagte wou aankla. Aan ander voorbeelde kan geredehk 
gedink word. ’n Beskuldigde kan na sluiting van die staatsaak sien dat 
sy posisie hopeloos is en homself dan bereid verklaar om in ruil vir sy 
vryheid volledige inHgting te verskaf oor die spioenasienetwerk, 
smokkelorganisasie of ondermynende organisasie waarby hy betrokke 
was. 

Soos gesê, het die howe hierdie artikel nie uitgelê soos bo aange- 
dui nie. In die eerste gerapporteerde uitspraak oor artikel 9 van ordon- 
nantie 40/1828, The King v Jack Zulup^ in 1901 is Zulu op ’n klag van 
aanranding met die opset om ernstig te beseer, voor die Resident 
Magistrate in Kimberley gebring. ’n Voorlopige ondersoek is gehou en 
Zulu is vir verhoor na die High Court verwys. Hy het verskyn, on- 
skuldig gepleit en is ontslaan toe die Crown Prosecutor die klagstaat 
terugtrek.^^ Hy is herarresteer en deur die Crown Prosecutor volgens wet 
43 van 1885, terugverwys na die Resident Magistrate, waarop hy skuldig 


^’^Sien o a i? í» 1955 3 \25 (E) Scott v Additional Magistrate Pretoria 

1 956 2 SA 655 (T) waar so iets wel gebeur het. 

^^Supra op 511. 

391971 1 SA 668 (A) 671F. 

'^^Supra. 

^^Blykbaar weens die afwesigheid van die staatsgetuies. 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


65 


bevind en gevonnis is. By hersiening is beslis dat die Crown Prosecutor 
die vervolging in die High Court gestop het en Zulu is ontslaan. Die 
uitspraak is, gesien artikel 9 se bepalings, nie heeltemal suiwer nie. 
Tog kan hier met ’n kans op sukses geargumenteer word dat die 
Crown Prosecutor vir die doeleindes van artikel 9 oor dieselfde magte be- 
skik as die Attornej-General. Wet43 van 1885 reël die hou van voor- 
lopige ondersoeke en aangeleenthede wat daaruit voortspruit vir 
Griekwalandwes. Artikel 3 van die wet beklee dan die Crown Prosecutor 
met al die magte wat aan die Attorney-General gegee word om dié wet 
te implementeer. In feite het die Crown Prosecutor die Attorney-General 
geword vir die “plaaslike afdeling” Griekwalandwes met setel in 
Kimberley. Oor die locus standi van die Crown Prosecutor is egter nie 
geargumenteer nie en die hof het ook nie daarna verwys nie. Anders 
was die posisie in Ormond ats Rex,^^ deur regter Dove-Wilson beslis. 
Hier het ’n Clerk of the Peace (’n gewone laerhofaanklaer) vervolging op 
’n aanrandingklagte stopgesit. By ’n later verhoor op dieselfde klagte 
is die beskuldigde skuldig bevind en gevonnis. By appél het ene Bird 
namens die staat betoog dat slegs die Attorney-General ’n vervolging 
mag stopsit. Die argument is verwerp. Die hof het uitgegaan van die 
standpunt dat ’n beskuldigde wat in “jeopardy” was en ontslaan is, nie 
meer vervolg kan word nie. Die houding is verkeerd. Die leerstuk 
autrefois acquit en die bepalings van die onderhawige artikel het niks 
met mekaar te doen nie. Verder sê die hof dat dit algemene praktyk in 
Natal is dat die gewone aanklaers sake kan terugtrek. Dit is geen geldige 
argument nie. Aanklaers wat uit onkunde die reg op ’n verkeerde en 
onwenslike wyse toepas, is nie regskeppers nie. Dit is juis die hof se 
plig om sulke praktyke te verdoem en nie om dit tot regsreëls te ver- 
hef nie. Dan ook motiveer die hof sy beslissing deur te sê dat waar die 
prokureur-generaal voel dat die aanklaers hul diskresie verkeerd uit- 
geoefen het “ . . . the matter may be noticed departmentally, but not 
judicially.” Dit is ’n drogrede. Wette is nog nooit gemaak sodat hulle 
nie-nakoming slegs departementele optrede tot gevolg kan hê nie. 
Dit sou beteken dat indien die registrateur van aktes ’n mondelingse 
koopkontrak van grond registreer, sy optrede, artikel 1 wet 68 van 
1957 se bepaUngs ten spyt, heeltemal regmatig sal wees, maar dat sy 
departementshoof hom daaroor kan uittrap.'*^ Die hof steun op agt 
beshssings, waarvan slegs die besUssing in King v fack Zulu hom in ’n 
mate staaf. In Rex v Kelijana'^ was dit die prokureur-generaal self wat 


'^‘^Supra. 

^^Hiemstra aw 16 se regverdiging vir sy uitleg van artikel 8 is van dieselfde strek- 
king en kan dus nie aanvaar word nie. 

«30 (1909) NLR 437. 


66 


BARNARD 


die vervolging behartig het maar die strydvraag was of sy optrede wel ’n 
staking uitgemaak het al dan nie. Beslis is dat die prokureur-generaal 
nie die vervolging uitdruklik hoef te staak nie. Dit is voldoende as sy 
optrede sy voorneme “ . . . perfectly plain” laat blyk. Aangesien dit 
weer ’n beslissing van regter Dove-Wilson is, moet ons seker aanneem 
dat hy nie “Attorney-General” bedoel nie, maar “the prosecutor”. Die 
reëls onmiddellik bo dié waarna ek bo verwys het, lui egter soos volg : 
“ [sjtopping proceedings required no solemn act in Court on the part of 
the Attorney-General ; he is the sole arhiter'^^ whether he shall go on with 
a case or stop proceedings; in this respect the Court can not control 
him.” ’n Mens twyfel of die hof regtig weet of enige aanklaer of slegs 
die prokureur-generaal ’n vervolging mag stopsit. 

So is ons reg ook hierna toegepas. Onsekerheid met die vasstel van 
watter optrede deur ’n aanklaer ’n stopsetting uitmaak, het gevolg. So is 
in Rex V Sikumha'^^ beslis dat ’n gewone aanklaer wat op die verdediging 
se aansoek om ontslag van die beskuldigde na sluiting van die staat- 
saak, antwoord tot die effek dat hy nie die hof se tyd wil verspil nie en 
nie die aansoek opponeer nie, wel die vervolging stopgesit het. Die- 
selfde het gebeur in Scott v Add Magistrate PtaA Daarenteen het die 
aanklaer in Fatiman v Regina'^^ in wese dieselfde gesê as wat in genoemde 
twee sake gesê is, maar ’n ander hof het beslis dat dit nie ’n stopsetting 
uitmaak nie. Hierdie verwarring duur nog voort. Onopgeloste on- 
sekerhede is die vrae of daar ’n stopsetting kan wees waar die aanklaer 
subjektief nie bedoel het om sy vervolging stop te sit nie, en of aange- 
neem kan word dat ’n aanklaer sy vervolging stopsit waar hy nalaat 
om ’n noodsaaklike getuie te roep. Hierdie vrae het ons howe al pro- 
bleme gegee waarop ek later in meer besonderhede terugkom. 

Soos gesê,^® kry ons in 1959 die heel eerste materiële wysiging 
van artikel 8. Die effek van hierdie wysiging is om die woord “proku- 
reur-generaal” te vervang deur die sinsnede “die prokureur-generaal, 
of met sy toestemming”^^ iemand ingevolge artikel ses aangestel of inge- 
volge artikel sewe aangewys ...” Dit is opvallend dat hierdie wysiging 
aangebring is kort na die beslissings in die Sikumha-, Scott- en Fatiman- 
sake in 1955, -56 en -58, nadat daar lank stilte op hierdie gebied was. 
Aanvaar jy dat die wetgewer geen kragtelose of doellose bepahng wil 
maak nie,®^ kan die gewysigde artikel 8 slegs beteken dat die wetgewer 
nou opnuut vereis en herbevestig dat die prokureur-generaal, en hy 


kursiveer. 

'^^Supra, 

^'’Supra. 

^81958 2 PH H 264. 
^®Sien voetnoot 18. 
®0Ek kursiveer. 
®^Steyn aw 115. 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


67 


alleen, mag besluit om ’n vervolging stop te sit. Enige ander aanklaer 
mag dit doen mits hy vir elke saak waarin hy dit wil doen, die proku- 
reur-generaal se uitdruklike toestemming kry. ’n Mens moet aanvaar 
dat die wysiging gemaak is omdat die wetgewer nie gelukkig was oor 
die wyse waarop artikel 8 in die praktyk toegepas is nie. Was hy tevrede, 
sou hy sekerlik nie die artikel gewysig het nie. Selfs al sou hy die artikel 
wou wysig om dit in lyn te bring met die regspraak, sou die wysiging 
anders gelui het. Ons is nou geregverdig om te verwag dat toekomstige 
uitsprake artikel 8 reg sal uitlê. Dit kom dus as ’n skok as ons regter 
Hiemstrase beslissing in v Van lees.Hier het die aanklaer hard- 

op getwyfel of die staat sy saak op die hoofklagte van roekelose of na- 
latige bestuur bewys het en vra hy ’n skuldigbevinding op die alterna- 
tiewe klagte. Die landdros vind die beskuldigde skuldig op die hoof- 
klagte. By appél beslis die hof dat die aanklaer se optrede nie neerkom 
op ’n volkome duidelike (“perfectly plain”) stopsetting nie en wys 
hy die appél van die hand. In sy uitspraak verwys die hof (heeltemal 
obiter, gesien sy beslissing) na artikel 8, noem dat dit gewysig is, haal dit 
aan en sê dan daarop: 

“Die ou artikel het die mag van stopsetting net aan die Prokureur-generaal 
gegee, maar prakties het die nuwe artikel die posisie nie verander nie omdat 
aanklaers as verteenwoordigers van die Prokureur-generaal optree.” 

Na wat ek reeds gesê het, behoef dit, met respek geen betoog nie dat 
hierdie uitspraak foutief is. In De Lange v The State^^ het die aanklaer sy 
vervolging stopgesit. Op ’n vraag van die landdros of hy die prokureur- 
generaal se magtiging het, antwoord die aanklaer “nee” en die landdros 
ignoreer, tereg, die stopsetting. Die uitspraak, by appél, is ’n weinig ver- 
ward. Daar word nooit verwys na die ratio van die landdros se ignore- 
ring van die aanklaer se uitdrukUke woorde nie. Die hof sê wel dat ’n 
inperking van kruisvra van die verdediging ’n onreëlmatigheid is wat 
soms ’n benadeelde help. Omdat die prokureur onder die indruk was 
dat na die aanklaer se stopsetting, ontslag noodwendig moet volg, het 
hy die staatsgetuies nie verder ondervra nie en ook nie die beskuldigde 
of ander getuies geroep om te getuig nie. Die landdros het hom ook nie 
reggehelp nie. (Ons laat die vraag daar of dit wel die landdros se plig 
was om hom reg te help). Weens hierdie benadeling vind die hof dat 
daar wel ’n terugtrekking was en dat die beskuldigde sy ontslag inge- 
volge artikel 8 moes gekry het. Hierdie benadering is, met respek, 
verkeerd. Dit is óf ’n geldige stopsetting waarop die appellant sy ont- 
slag moes kry, ongeag die benadehng, óf dit is nie. As die hof bevind 
dat dit nie ’n stopsetting was nie, maar dat die hantering van die ver- 
hoor deur die landdros onreëlmatig was omdat hy nie die prokureur 
ingelig het dat hy die stopsetting nie aanvaar nie, dan moet die appél 
weens die benadeling slaag. 


®n964 2 SA 426 (T). 
®n965 2 PH H 213 (T). 


68 


BARNARD 


Suiwerder is regter Corbett se uitspraak 'm S v BopapeS'^ Op ’n 
klagte van “shoplifting” het die aanklaer a quo (beïndruk deur die pro- 
kureur) die hof meegedeel dat die staat nie ’n saak het nie en dat hy nie 
vra vir ’n skuldigbevinding nie. Die beskuldigde word tog skuldig be- 
vind. By appél vind die hof dat die aanklaer se optrede nie op ’n stop- 
setting neerkom nie. Verder sê hy:®^ 

“This conclusion absolves me from considering the other interesting points 
raised during the argument, viz., whether there can be a stopping of the pro- 
secution where the prosecutor subjectively does not intend to do so and whe- 
ther in this case the prosecutor can be said to have had the Attorney-General’s 
consent to stop the prosecution as is required by section 8.” 

Hoe ver die wankonstruksie van artikel 8 gevoer kan word, blyk uit 
die uitspraak in A MullerP^ Vier regsvrae is vir beslissing deur die 
landdros voorbehou, die derde een synde dat waar ’n aanklaer ’n nood- 
saaklike getuie nie roep nie omdat hy nie by die hof is nie, of hy die 
vervolging stopgesit het al dan nie. Die hof se antwoord is: “ . . . ’n 
duidelike ja”, as hy aandui dat hy getuienis gaan voorlê en dit dan nie 
doen nie.®’ Hierdie beslissing is onaanvaarbaar. Waar daar nie genoeg 
getuienis voor die hof is om ’n skuldigbevinding te regverdig nie, 
moet die hof die beskuldigde ontslaan tensy hy sy magte ingevolge 
artikel 210 kan en wil gebniik. Om nou te sê dat die weiering van die 
aanklaer om verdere getuienis te lei ’n stopsetting uitmaak, ontneem 
die hof sy magte ingevolge artikel 210. Die beslissing op hierdie punt is 
ohiter aangesien die antwoord op die eerste vraag ’n antwoord op die 
derde vraag onnodig maak. 

Die vraag of die prokureur-generaal self in elke geval moet be- 
sluit om die vervolging stop te sit, en of die aanklaer namens hom dit 
mag doen sonder uitdruklike toestemming, is nog ’n ope vraag.^® 
Selfs sonder die 1959-wysiging sou ons howe die posisie kon regstel. 
Die 1959-wysiging het egter die beslissings voor daardie tyd kragte- 
loos gemaak op hierdie punt. Van die beslissings na 1959 sê een^® 
dat dit nog ’n ope vraag is. Die uitsprake van die regters in nog twee 
sake®® is obiter. In die vierde saak®^ is die ratio decidendi eerder die nadeel 
deur die beskuldigde gelei omdat sy raadsman, mislei deur die hof, nie 
behoorUk gekruisvra het nie. Niks verhoed enige hof, ook ’n laerhof, 
om reg te beslis nie. 


5n966 1 SA 145 (K). 

550p 149H. 

561971 4 SA 340 (T). 

5’Op 345C. 

56Sien ook Ferreira aw 292 waar uitdruklik gesê word dat dit nog ’n ope vraag 
is. 

2 / Bopape supra. 

66y í» Van Biljon supra cn S v Muller supra. 

^'^De Lange v The State supra. 


ARTIKEL 8 - STRAFPROSESWET 


69 


Word daar verder op die bepalings van artikel 6(c) van die Wets- 
ontwerp vir die Strafreg gelet, sal, indien die artikel wet word, die be- 
doeling van die wetgewer dat slegs die prokureur-generaal mag besluit 
oor ’n staking, nog duideliker blyk.®^ □ 


In de hedendaagse doktrine wordt de opvatting gehuldigd dat het strafrecht uit ^ijn aard 
sanktierecht is en dat het eigenlijke strafrecht sfch alleen besfg dient te houden met de vraag 
onder ivelke omstandigheden en op welke wij^e een strafrechtelijke sanktie opgelegd moet 
worden. Of er een bepaalde wettelijke norm moet bestaan en hoe die moet luiden, s(pu dan 
geen typisch strafrechtelije vraag tfjn. Ik meen, dat det^e opvatting in haar algemeenheid 
slechts ten dele juist is. Wanneer het geen typisch strafrechtelijke vraag t^ou sijn of de ver- 
koop van pornografie strafbaar dient te tfjn, wat is het dan wel ? Toch t^eker geen vraag die 
aan de moraal of de ethiek ter beantwoording moet worden voorgelegd. De ervaring heeft ons 
geleerd dat wetten, die gebaseerd worden op beginselen van de moraal met het doel det^e 
moraal te handhaven, weinig of niets vermochten tegen verandering van de opvattingen op het 
gebied van diet^elfde moraal. 

Mr Tom Schalken, Pornografïe en Strafrecht 


®^Artikel 6 begin soos volg: “’n Prokureur-generaal of iemand wat ’n vervolging 
van Staatsweë waarneem, kan ...” Daarna volg subartikels (a) en (b) en dan 
(c) : “ . . . te eniger tyd nadat ’n beskuldigde gepleit het en nadat getuienis . . . ten 
opsigte van ’n aanklag gelei is, maar voor skuldigbevinding, die vervolging ten 
opsigte van daardie aanklag staak . . . : Met dien verstande dat waar ’n ver- 
volging deur iemand anders as ’n Prokureur-generaal waargeneem word, die 
vervolging nie gestaak word tensy die Prokureur-generaal daartoe ingestem het 
nie.” 


Ontwikkeling in die reg 
en regspleging van die Bantoe 

Oorsig vir 1971 en 1972 

Developments in the law and 
administration of justice of the Bantu 

Survey of 1971 and 1972 

W Bertelsmann R verLoren van Themaat PH Cloete PW du 
Plessis lOHM Mapena H MuUer JA van den Heever 

Universiteit van die Noorde / Universitj of the North 


SUMMARY 

This fifth annual survey of developments in the law and administration of justice 
of the African covers 1971 and 1972. 

The Bantu Homelands Constitution Act 21 of 1971 is discussed in some detail. Some 
aspects of the Act itself are mentioned, such as the powers of legislative assemblies before 
and after the establishment of a “self-governing territory”. In parliament the preamble 
to the bill gave rise to the question whether the ultimate goal is independence or “poss- 
ible” independence. Against the view that self-determination of peoples can only mean 
sovereign independence, most writers and the UN accept that the right of self-determina- 
tion can be implemented in many ways both under constitutional and international law. 
The UN have often proclaimed that all peoples have the right of self-determination. 
However, when a people in a multinational state wants more autonomy, or independence, 
its right of self-determination is in most cases rendered inefFective by (1) the fact that 
international law and the UN give precedence to the rights of the existing state and do 
not recognise a law of secession; (2) the modern tendency to regard as the bearer of the 
right of self-determination not a people in the ethnic sense, but the whole population, 
however heterogeneous, of a country; and (3) the view that the right of self-determination 
can be exercised only once. All these limitations do not apply to the South African con- 
cept of self-determination which forms the basis of the Bantu homelands legislation. 
Whether South African realities fit into this concept, is not a legal question. 

A further section of the survey deals with the implementation of the Act. It was 
applied to six homelands, which attained the first legislative assembly status during this 
period. Three of these homelands also became self-governing territories. The composition 
of the legislative assemblies and the cabinets of the self-governing homelands is analysed 
and compared, particularly as to the ratio between the nominated and elected members 
and the basis for such nomination and election. It is also shown that, with the application 
of the provisions of Act 54 of 1968 to the Eastern Caprivi, there are now three legislative 
counciis in South West Africa. 


BANTOEEIEG 


71 


The eíiect of the Act on the administration of justice is also discussed. The Act 
provides for the possible establishment of a high court in each self-governing territory, 
equal in status to a provincial or local division of the supreme court, and for the estab- 
lishment and transfer of inferior courts to the governments of self-governing homelands. 
There is a new formula dealing with internal conflict of laws. 

In the law of husband and wife, the repeal of special legislation affecting African 
marriages in Natal and Transvaal simultaneous with the promulgation of the new section 
Tlter of the Bantu Administration Act of 1927, requiring the consent of father or guardian 
to the marriage of major African women in these provinces, is discussed. 

Case law for the two years is treated in detail. Not less than fifteen of the sixty-six 
reported cases in the diíTerent divisions of the Bantu appeal court during the two years 
dealt with the maintenance of illegitimate children. As against a number of cases under 
the Maintenance Act of 1963 in which the duty of the natural father for the maintenance 
of such children was stressed, there was also one reported case in which isondlo, compen- 
sation for the up-bringing of children in Bantu law, was successfully claimed by the 
natural father of the children from the head of the family of the woman with whom he 
had been living. 

The survey includes a bibliography. 


I STAATSREG 


Wetgewing 

Bantoetuislande en selfbeskikking 

Onder die wette wat met Suid-Afrika se beleid van afsonderlike ont- 
wikkeling en selfbeskikking vir Bantoevolke te doen het, neem die Grond- 
wet van die Bantoetuislande 21 van 1971 ’n besonder belangrike plek in. 
Op die bepalings van hierdie wet berus die huidige staatkundige struktuur 
van byna al die Bantoegebiede in die Republiek behalwe natuurlik die 
Transkei wie se Grondwet 48 van 1963 as voorbeeld gedien het. 

Wat die inhoud en die staatsregtelike implikasies van die wet betref, 
kan ons na RE Goldblatt se opsomming^ en na F Venter se artikel “Die 
Staatspresident se posisie in die Bantoestaatsreg”^ verwys. Ons oorsig bepaal 
hom derhalwe by enkele aspekte van die wetgewing en van die onder- 
liggende beginsel van selfbeskikking wat in verband daarmee ter sprake 
gekom het. 

Om die ontwikkeling van selfbestuur van Bantoegebiede verder te 
voer, maak wet 21 van 1971 voorsiening vir twee konstitusionele fases 
tussen die instelling van gebiedsowerhede aan die een kant en “moontlike”® 
soewereine onafhanklikheid aan die ander kant. In die eerste stadium word, 
na raadpleging van die gebiedsowerheid, by proklamasie ’n wetgewende 
vergadering ingestel wat met sy uitvoerende raad in die pleE van die gebieds- 
owerheid tree. ^ In die tweede stadium word die gebied, na raadpleging van 
die wetgewende vergadering, eweneens by proklamasie tot ’n “selfregerende 
gebied binne die Republiek” verklaar® - ’n term wat vir die eerste keer in 


^Annual Survey of SA Law 1971 25. 
21972 THRHR 330-351. 


^Vide infra. 

1 en 5 van wet 21 van 1971. (Tensy anders aangedui, word vervolgens steeds na 
artikels van wet 21 van 1971 verwys.) 

®a 26. 


72 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


1963 in verband met die Transkei gebruik is.® Die uitvoerende gesag berus 
dan nie meer by ’n uitvoerende raad nie, maar by ’n kabinet bestaande 
uit ministers.'^ Die gebied kry ’n addisionele amptelike taal of tale® en ’n 
amptelike koerant; ’n hoërhof kan vir hom ingestel word.® Ook tooisels 
soos ’n vlagi® en ’n volkslied^^ maak dit duidelik dat die wetgewer so ’n 
selfregerende gebied as ’n staat-in-wording beskou. 

Die lys van aangeleenthede waaroor ’n wetgewende vergadering wette 
kan maak, is in altwee stadia dieselfde.^^ Dit is grotendeels identies met dié 
wat vir die Transkei geld^^ maar die Staatspresident kan dit met die goed- 
keuring van die senaat en die volksraad uitbrei^^ behalwe tov aangeleent- 
hede wat ingevolge artikel 4 van die wet^® uitgesluit is (militêre eenhede, 
vervaardiging van wapens, buitelandse sake, spoorweë en hawens, ens.) 
Tog bestaan daar ’n betekenisvolle verskil tussen wetgewende bevoegdhede 
voor en na bereiking van die tweede stadium: Eers wanneer selfregering 
toegestaan is, mag ’n wetgewende vergadering se wette ook wette van die 
parlement herroep of wysig.^® 

Een rede waarom die Tuislandegrondwet soveel opspraak verwek het, 
is die feit dat dit die uitvoerende gesag van die Republiek magtig om sonder 
verdere wetgewing van die parlement ingrypende staatsregtelike ver- 
anderings in Suid-Afrika te laat plaasvind. Die proklamasies waarby dit 
geskied, kan wel deur die parlement afgekeur en sodoende ongeldig gemaak 
word, maar wat intussen ingevolge so ’n proklamasie gedoen is, bly geldig.^'^ 
Die alternatief sou gewees het om vir elke tuisland ’n afsonderlike grond- 
wet - tov die twee stadia selfs twee grondwette - en dus in die geheel 
moontlik 16 of 18 wetsontwerpe deur die parlement te loods. Vir dié 
tydrowende prosedure het die regering nie kans gesien nie.^® 

As gevolg daarvan word die grondwetlike bepalinge met betrekking 
tot een van die tuislande nou nie soos in die geval van die Transkei in een 
dokument gevind nie, maar ten dele in wet 21 van 1971 en ten dele in die 
daarvolgens uitgevaardigde proklamasies. Die wet is dus ’n tipiese Rahmen- 
geset:^ of loi cadre. So skryf die wet byvoorbeeld slegs voor dat ’n wetgewende 
vergadering uit burgers van ’n Bantoegebied saamgestel word en dat 


®a 1 van wet 48 van 1963. 

’a 29. 

®’n Verenigde vergadering van senaat en volksraad het die “beskermde” a 108 van die 
grondwet van die Republiek so gewysig dat een of meer Bantoetale ook by proklamasie 
as amptelike taal of tale van ’n selfregerende gebied erken kan word (Wysigingswet 
op die Grondwet 1 van 1971). 

9a 34. 
i®a 27. 
iia 28. 

^^a 3 a 30 en Bylae 1. 

^®Deel B van die Eerste Bylae tot wet 48 van 1963. 

^*Item 33 van Bylae 1 tot wet 21 van 1971. 

^Wgl a 39 van wet 48 van 1963. 
i«a 3(l)(b) en 30(l)(b). 
i’a 37. 

^«Debatte van die Volksraad: Tweede Sessie - Vierde Parlement (vervolgens na verwys 
as Debatte) 480 591 631. 


BANTOEREG 


73 


onder meer voorsiening gemaak kan word vir “die verkiesing by wyse van 
stemming en die aanwysing van die lede van ’n wetgewende vergadering”d® 
Hoeveel lede in die geval van ’n spesifieke tuisland kapteins moet wees en 
hoeveel verkies word, dit lees ons in die betrokke proklamasie. 

lets seldsaams het met die Tuislandegrondwet in die parlement gebeur: 
die grootste meningsverskil is uitgelok deur die aanhef. Dit lui : 

“Nademaal dit wenslik is dat verdere voorsiening gemaak word vir die ontwikke- 

ling van Bantoevolke tot selfbestuur en onafhanklikheid.” 

Aan die begin van die tweedelesingdebat het die Minister van Bantoe- 
administrasie en - ontwikkeling egter van “moontlike onafhanklikheid” 
gepraat.20 Lede van die opposisie het die invoeging van die woord “moont- 
Hk” betekenisvol gevind. Twyfel die regering nou self omtrent die einddoel 
van sy beleid?^^ Na heelwat woordewisseling oor “selfbeskikking”, “moont- 
like onafhankhkheid” en “soewereine onafhanklikheid” het die minister 
verklaar dat dit die doel van die wetgewing is om die pad nog oper te 
maak 

“om die Bantoevolke toe te laat om hulle self al hoe meer uit te leef onder die beginsel 

van selfbeskikking. Soos ons in die aanhef gesê het, kan‘‘‘’‘‘ dit selfs tot onafhanklik- 

heid gaan.”^® 

Oor die moontlike vorme waarin ’n volk se selfbeskikkingsreg ver- 
wesenlik kan word, het daar sedert die begin van die eeu heelwat menings- 
verskil geheers.^^ Volgens een opvatting wat soms in die verlede en meer 
onlangs in verband met dekolonisasie weer aangetref is, kan volle self- 
beskikking slegs soewereine onafhanklikheid beteken.^® 

Aan enige volk vir wie ’n eie onafhanklike staat nie wenslik of prakties 
doenlik is nie, ontsê hierdie alles-of-niks-standpunt die selfbeskikkingsreg. 

Die teenoorgestelde mening wat in die staats- en volkeregtelike litera- 
tuur baie meer steun geniet, beskou onafhanklikheid as net een van talryke 
moonthkhede om aan die beginsel van selfbeskikking te voldoen. Omdat 
selfbeskikking vryheid van keuse beteken, moet ’n volk ook geregtig wees 
om die een of ander status binne ’n bestaande staat te verkies, soos bjrvoor- 
beeld ’n mate van territoriale outonomie of selfregering. ’n Deskundige soos 
Heinz Kloss bespreek twaalf moontlike staats- of volkeregtelike “oplos- 
sings” wat van vrywilHge integrasie tot onafhankHkheid strek en binne 


2 ( 2 ). 

^®Debatte 479. 

2iDebatte 489 623 675. 
kufsivering. 

®®Debatte 1908. 

Kloss (red) Beitráge einem System des Selbstbestimmungsrechts 1970 (vervolgens na 
verwys as Beitrage) 3. 

^®Die verspreiding van hierdie opvatting is grootliks aan Lenin toe te skrywe; vir 
hom was dit ’n wapen ter verbrokkeling van multinasionale kapitalistiese state. Vgl 
H KIoss Grundfragen der Ethnopolitik im 20 Jahrhundert 1969 (vervolgens na verwys 
as KIoss 1969) 494. KIoss se standaardwerk oor die behandeling van etniese vraag- 
stukke in die hele wêreld (tot dusver ongelukkig net in Duits beskikbaar) lyk vir 
my onontbeerlik vir enige navorsing oor die regte van rasse-, taal- en etniese groepe. 


74 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


landse sowel as buitelandse “assosiasie” insluit.^® Ander skrywers kom tot 
soortgelyke gevolgtrekkings,^^ en selfs die Verenigde Volke, vir wie die 
beginsel van selfbeskikking ’n onoplosbare probleem moet bly, neem nou 
teoreties so ’n buigsame houding in. Die “Declaration of Principles of 
International Law concerning Friendly Relations and Cooperation Among 
States in Accordance with the Charter of the United Nations” van 1970^® 
stel ’n wye keuse: 

“The establishment of a sovereign and independent state, the free association or 
integration with an independent state or the emergence into any other political 
status freely determined by a people constitute modes of implementing the right of 
self-determination by that people.” 

Buitendien het die VV in talle resolusies, konvensies en verklarings 
steeds weer bely : 

“All peoples have the right of selfdetermination. By virtue of that right they freely 
determine their political status . . 

Waarom het dit nogtans so dikwels geblyk dat ’n volk wat in ’n multi- 
nasionale staat onderdruk voel - soos byvoorbeeld die Ibo’s in Nigerië - in 
werklikheid geen selfbeskikking geniet nie? 

Eerstens sou so ’n volk, om sy eie staat te kan eis, die reg van sesessie 
gegun moet word, en dié reg word deur die wêreldliggaam (behalwe in 
uitsonderlike gevalle) hoegenaamd nie erken nie. Die huidige volkereg 
gee ’n bestaande staat se reg op soewereiniteit en territoriale integriteit 
nog steeds die voorrang bo die ideaal of heginsel van selfbeskikking®® - en 
daar is maar min state wat vrywillig gedeeltes van hulle grondgebied sou 
afstaan om die ideaal van selfbeskikking te verwesenlik. 

Tweedens is daar die moderne neiging om as die draer of subjek van die 
selfbeskikkingsreg nie meer, soos dit histories en dogmaties eintlik van 
self spreek, die volk in die etniese sin van die woord®^ te erken nie, maar 


^®Kloss 1969 464 ev. 

Rabl Das Selbsíhestimmungsrecht der Volker 1963 (vervolgens na verwys as Rabl 
1963; 2e uitg 1973 hier nog nie beskikbaar nie) 150 ev; G Decker Das Selbstbestim- 
mungsrecht der Nationen 1955 227 ev 269 307; K Rabl (red) Inhalt, Wesen und gegen- 
wdrtige praktische Bedeutung des Selbstbestimmungsrechts der Vólker 1964 (vervolgens na 
verwys as Rabl 1964) 262. 

28Res 2625 (XXV). 

®®Res 1514 (XV); a 1 International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) 
a 1 International Covenant on Civil and Political Rights, ens; vgl a 1(2) en 55 van die 
VV-handves. 

®®Par 5 van res 1514 (XV): “Any attempt aimed at the partial or total disruption of 
the national unity and the territorial integrity of a country is incompatible with the 
purposes and principles of the United Nations.” Ook ’n versoek om outonomie 
binne ’n bestaande staat is ’n huishoudelike aangeleentheid waarmee die VV hulle 
weens a 2(7) van die handves normaalweg nie kan hemoei nie. Vgl “Right of Self- 
Determination” in International Commission of Jurists, “East Pakistan Staff Study” 
The Review 8 1972 (vervolgens na verwys as Review) 42 ev; Kunz in Rabl 1964 132 
143 154 217; Veiter in Beitrdge 141 ev. 

®^Vir die groot kampvegter van die selfbeskikkingsreg, pres Wilson van die VSA, 
was die draer van die reg beslis die etniese eenheid; vgl Ermacora in Rahl 1964 53 
220 ev; Veiter in Beitrdge 132 ev; Kunz in Rabl 1964 225. Selfs by die International 
Commission of Jurists val die klem nog op die etniese element: Review 46 ev. 


BANTOEREG 


75 


liewers ’n hele bevolking, hoe heterogeen ook al, wat binne die grense, 
hoe willekeurig ook al, van een land woon.^^ 

’n Derde faktor is die histories meer begryplike leerstelling dat ’n volk 
sy selfbeskikkingsreg net een keer mag uitoefen. Aan die keuse wat hy 
getref het, bly hy vir ewig gebonde.®® ’n Bevolkingsgroep wat eers later 
sy nasionale identiteit ontwikkel en daarvan bewus word, het dan sy self- 
beskikkingsreg al klaar verbeur - nog voor sy geboorte. 

Oënskynlik is die Suid-Afrikaanse wetgewer se begrip van selfbeskik- 
king vry van al hierdie beperkende leerstellinge en tendense wat die beginsel 
afwater, onvrugbaar maak en verydel. In die besonder sien die Tuislande- 
grondwet die ontvoogding van die Bantoegebiede as ’n geleidelike proses 
waarby die betrokke groepe op grond van hulle selfbeskikkingsreg herhaal- 
delik oor verdere konstitusionele veranderings kan onderhandel. Dit geld 
ook vir daardie stap anderkant selfregering wat slegs in die aanhef van die 
wet voorkom, dws soewereine onafhanklikheid - indien dit begeer word. 

Die feit dat die begrip van selfbeskikking in Suid-Afrika dogmaties so 
veel gesonder lyk as in baie ander lande beteken natuurlik nie noodwendig 
dat die daarop gebaseerde beleid sal opgaan nie. Of en in watter mate die 
Suid-Afrikaanse werklikheid daarby inpas, is ’n vraag waarop die regs- 
wetenskap geen antwoord gee nie. 


BANTU HOMELAND LEGISLATIVE ASSEMBLIES 

AND COUNCILS 

Republic of South Africa 

The process of the gradual granting of powers and responsibilities to 
the Bantu homeland governments other than the Transkei, which was set 
in motion in 1968,^^ was carried a step further in 1971 and 1972. The parlia- 
ment of the Republic of South Africa by adopting a blanket measure, the 
Bantu Homelands Constitution Act 1971 (Act 21 of 1971), empowered the 
government to apply provisions similar to those applied in the Transkei^® 
to other Bantu homelands, and, by means of proclamations under this meas- 
ure, to determine matters which are peculiar to a particular homeland. 

Establishment of legislative assemhlies 

The first stage of this new measure^® provides for the establishment 
of legislative assemblies to replace territorial authorities. Such legislative 
assemblies were created during 1971 and 1972 in respect of the six Bantu 
homelands for which territorial authorities with greater responsibilities 


®Wgl die W se houding tov SWA. - Rabl in Beitrdge 56. Ook die meeste swart Afrika- 
state steun die nuwe opvatting - daarom het die OAE nie die Ibo’s nie, maar die hele 
heterogene bevolking van Nigerië as een subjek van die selfbeskikkingsreg beskou. 

®®Ook hierdie leerstelling is teen die Ibo’s en in soortgelyke gevalle (Soedan!) gebruik. 
“It was on this principle that the claim to independence of the southern states in the 
American Civil War and of Biafra in the Nigerian Civil War was resisted.” Revieiv 
46. Vgl Kloss in Rabl 1964 41. 

^‘^Vide 1968 THRHR 367 et seq. 

®®By virtue of Act 48 of 1963. 

36Act 21 of 1971 Chapter 1. 


76 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


(partially selfgoverning) had already been in existence.®'^ By means of a 
similar proclamation, the Zulu in Natal who had received their territorial 
authority in 1970,®® also attained their legislative assembly status under the 
name of “kwaZulu”. The legislative assemblies were established on the fol- 
lowing dates : 


LEGISLATIVE ASSEMBLY PROCLAMATION DATE 


Tswana 

Ciskeian 

Venda 

Machangana 

Lebowa 

Basotho-Qwaqwa 

KwaZulu 


R 87 
R 118 
R 119 
R 148 
R 156 
R225 
R 70 


30 April 1971 
21 May 1971 
21 May 1971 
25 June 1971 
30 June 1971 


10 October 1971 
30 March 1972 


According to these legislative measures membership of these legislative 
assemblies was to be the same as that of the territorial authorities which they 
replaced; the principles and features that characterise these disestablished 
authorities have been discussed in previous contributions and need not be 
repeated here. An executive council of the legislative assembly continued to 
be responsible for the same departments as the territorial authority; and 
government departments were created for the Zulu for the first time. 

Such legislative assembly has legislative powers over a number of 
specified matters,®® among which mention could be made of the powers to 
make laws on questions relating to succession, births, deaths and marriages ; 
the establishment and administration of and control over inferior courts 
and the administration of justice in respect of the Blacks (Africans), including 
the exercise of civil and criminal jurisdiction in accordance with African 
law.'^® A legislative assembly may be empowered to take over control of 
magistrates’ and Bantu affairs commissioners’ courts within its area of 
jurisdiction.'*^ The power hitherto exercised by the State President of 
dividing and amalgamating existing African tribes and constituting new 
tribes^® will now be exercised by the legislative assembly, as are also the 
powers to legislate on the questions of recognition, appointment and con- 
ditions of service of paramount chiefs, chiefs and headmen - the lastnamed 
powers being subject to the overriding authority of the State President.^® 

Conferment of selfgovernment 

The second stage of the constitutional development^^ provides for the 
declaration, after consultation with a legislative assembly having juris- 
diction, of a Bantu homeland as a selfgoverning territory within the Re- 
public of South Africa. This enhanced status is distinguished by, inter 


^'’Vide 1968 THRHR 367 et seq and 1969 THRHR 383 et seq. 
^^Vide 1970 THRHR 40-1. 

®®Schedule 1 to Act 21 of 1971. 

^®Schedule 1 s 12 23 and 26. 

«Act 21 of 1971 s 14(2). 

42Act 38 of 1927 s 5. 

^®Act 21 of 1971 schedule 1 s 27. 

‘^‘^lbid chapter 2. 


BANTOEREG 


77 


alia, own national flag, national anthem and a cabinet responsible for the 
execution of governmental functions. 

The legislative powers of the selfgoverning legislative assembly will 
be the same as before selfgovernment and will also include the right to 
alter Acts of the Republican parliament in so far as they relate to matters 
within its control and in regard to its citizens. Certain laws of parliament 
and provincial councils will be inapplicable to the selfgoverning Bantu 
homeland in respect of matters under its control. Of importance also is 
the power of the State President to constitute a high court to replace a 
local or provincial division of the supreme court, a Bantu appeal court or 
divorce court having jurisdiction within such selfgoverning territory.^® 

The traditional element in the legislative assemblies 

During the period under review three of the Bantu homelands in re- 
spect of which legislative assemblies had been established were declared 
selfgoverning territories, namely Bophuthatswana (Tswana), Ciskei (Xhosa 
and Southern Sotho) and Lebowa (Northern Sotho) with eííect from 1 June 
1972, 1 August 1972 and 2 October 1972, respectively. The kwaZulu 
legislative assembly was also granted a constitution laying down the compo- 
sition which would apply at some stage at a date to be fixed later.^^ Of 
interest is the composition of these legislative assembhes, which can be 
summarised as follows: 

LEGISLATIVE ASSEMBLY MEMBERSHIP 



Ex officio 1 
nominated 

Elected 

Total 

KwaZulu 

70 

55 

125 

Bophuthatswana 

48 

24 

72 

Ciskeian 

30 

20 

50 

Lebowa 

60 

40 

100 


Here attention will be paid, first to the different methods of appoint- 
ment of the traditional representatives of the African communities in the 
different homelands, and an attempt will be made to give a comparative 
account. The basis for designation of ex officio members or nomination of 
additional members of the legislative assembly in the case of kwaZulu, 
Bophuthatswana and Ciskeian assembhes shows marked resemblance to 
that of the disestablished territorial authorities. In Bophuthatswana and 
kwaZulu the basis of representation in the assembly is still the regional 
authority; in the case of the Ciskei it is the tribal authority. 

Eleven of the Bophuthatswana regional authorities and tribal author- 
ities with powers of regional authorities must be represented each by either 
four chiefs and/or headmen, or chiefs and nominated members; one regional 
authority and one tribal authority must be represented by two members 
and a chief and a nominated member, respectively. 


^^lbid s 27-30 and 34. 

«eProcls R131 R187 R225 of 1972. 
^’Procl R70 of 1972. 

^sprocl R131 s 3(l)(a) and (2). 


78 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


In the Ciskei the paramount chief of the amaRarabe together with 
his personal representative still occupies a place of honour in the legislative 
assembly; the other 29 ex officio members are the chiefs of the tribes in re- 
spect of which tribal authorities have been established. 

In kwaZulu, the paramount chief (the king) personifies the unity of 
the Zulu nation and must stand “aloof from party politics and sectionalism” ; 
therefore, only his personal representative will be a member of the legis- 
lative assembly. In addition, each of the 22 constituent regional authorities 
will be represented by at most three chiefs appointed from among such 
chiefs by the regional authority concerned; where there are less than three 
chiefs, all such chiefs will be appointed, and chairmen of community author- 
ities will be considered to make up the number of representatives, as if 
they were chiefs. The chief or chairman of each of the three tribal authori- 
ties deemed to be regional authorities will be entitled to a seat in the 
assembly. 

The Lebowa constitution shows departure from the Bantu authorities 
system as a basis for designation of ex officio members of the legislative 
assembly; instead it makes use of the electoral divisions, these being the 
territory’s ten constituent districts and two rural areas. A specified number 
of chiefs - ranging from one to fourteen for each division - wiU be desig- 
nated by “the chiefs holding office” in each electoral division to make up 59. 
In addition, chieftainess Modjadji of the Balobedu tribe is entitled to “her 
permanent representative”.®^ This method, however, in spite of the de- 
parture pointed out above, still shows high regard for the traditional insti- 
tution. 

Introduction of the elective principle 

The State President has been empowered, in constituting a legislative 
assembly, to introduce the “elective principle”.®^ There is no doubt that 
the principle was unknown in the indigenous legal systems of the African 
people in Southern Africa, but it has become known to them as a result of 
contact with representatives of the West; they have applied the principle 
in numerous social and economic activities and would like to see it appUed 
in an ever increasing measure to governmental institutions to serve their 
modern needs. This modification and alteration is an adaptation of the 
indigenous system to keep pace with the changes in the ideas and culture 
of the African people. In the Transkei it was a characteristic of the Bunga 
system, and the Bantu authorities system, when it was introduced there, 
just had to take note of that development; it is now a marked feature of that 
territory’s selfgovernment constitution. 

As in the Transkei, the elective principle has been embodied in all the 
selfgovernment institutions dealt with here. KwaZulu, like the Transkei, 
will use the Bantu authorities system as a basis for election : The 22 kwaZulu 
regional authority areas will serve as electoral divisions; there will be 


*®Procl R187 s 3(a) and (b). 
soProd R70 s 2(l)(a) - (c). 
eiProcl R225 s 3(l)(a) - (b) & (2)(a). 
62Act 21 of 1971 s 2(2)(a). 


BANTOEREG 


79 


proportional representation, each division returning at least one repre- 
sentative. 

For the purposes of election, Bophuthatswana, the Ciskei and Lebowa 
will make use of their administrative units. The twelve Bophuthatswana 
districts serve as electoral divisions; each returning two representatives.®^ 
The areas of land which constitute the Ciskei are situated in nine districts 
and these districts have been declared electoral divisions. As in kwaZulu 
each electoral division is entitled to at least one elected member and pro- 
portional representation will be applied.®® The twelve electoral divisions 
of Lebowa - ten districts and two other areas - will each be entitled to 
elect a specified number of representatives, ranging from one to seven 
each. 

Taken as a whole the composition of these four legislative assemblies 
shows striking similarity to that of the disestablished territorial authorities, 
namely the reservation of seats for the traditional leaders in the territories’ 
highest legislative bodies. Further, at this stage in their constitutional 
development the assemblies could not escape the elective principle on the 
same universal basis, enjoyed even by permanently “absentee” citizens. 
Furthermore, the composition resembles that of the Transkei in the pre- 
ponderance of ex officio and nominated members over the elected members. 
This throwing of the traditional leaders - the incumbents of a revered in- 
digenous institution - into the hurly-burly of politics will have the imme- 
diate effects of neutralizing the forces of the modern elite and delaying 
their assumption of pohtical power, but it is bound to have far-reaching 
ultimate consequences upon the institution itself. 

Composition of the cabinetjexecutive council 

An executive council consisting of a chief councillor and five executive 
councillors will be in charge of the kwaZulu government departments 
which are similar to those of the other territorial authorities. The council’s 
composition resembles that of most territorial authorities in that the chief 
councillor must be a chief, and at least two of the five councillors must also 
be chiefs. The legislative assembly has the right to elect suitable persons 
to these positions.®^ 

The Bophuthatswana cabinet has inherited the composition of the 
executive council of the Tswana territorial authority: The chief minister 
must be a chief, and at most three of the five ministers must be chiefs. 
Like the Transkei cabinet since 1971,®® only the chief minister is elected by 
secret ballot by the assembly; the other ministers are appointed by the 
chief minister.®® 

The Ciskei, like the Transkei, has consistently adhered to election to 
cabinet positions on merit only ; its constitution does not embody provisions 


®®Procl R70 s 2(l)(d) 3 & 4. 

6«Procl R131 s 3(l)(b) (2) 3 - 5. 

«sProcl R187 s 3(c) 5 & 6. 
ssprocl R225 s 3(l)(c) (2)(b) 4 & 5. 

5’Procl R70 s 13. 

®®As introduced by the Transkei Constitution Amendment Act 1971. 
®®Procl R131 s 13 and 16. 


80 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


reserving cabinet positions for traditional leaders. In addition, it has aban- 
doned the tribal consideration in the allocation of cabinet seats, which 
characterised the previous constitution. All the six ministers are elected 
by the assembly.®*’ 

The Lebowa legislative assembly, contrary to the territorial authority, 
in appointing the chief minister need not be bound by considerations of 
birth and can use merit as a criterion. However, four chiefs, as in the terri- 
torial authority, must serve on the cabinet so that at most only two com- 
moners can gain seats in the cabinet.®^ 

Thus the composition of the cabinets of Bophuthatswana, the Ciskei 
and Lebowa reveal interesting and varying responses to the same situation. 
On the one hand the assembly is under duty to give the traditional leaders 
the leading and predominant role in the cabinet; on the other hand it has 
been left to the assembly to decide on those chiefs and commoners who 
have the aptitude and disposition for political leadership through training 
and experience and assign to them this important task. Only the Ciskei 
has not bound itself to descent as a criterion for such leadership. 

South West Africa 

The Development of Selfgovernment for Native Nations in South 
West Africa Act 1968 (Act 54 of 1968) was applied to the Eastern Caprivi 
during this period.®^ This territory was granted a legislative council con- 
sisting of 28 members. As with the Ovambo and others there will be equal 
representation for the constituent tribes in the council and the executive. 

Each of the two constituent tribal authorities - the Mafwe and Basubia 
tribal authorities - will have 14 representatives composed of the chief of 
the tribe ex officio and 13 members designated by the tribal authority con- 
cerned.®® 

Provision has also been made for the representation of members of the 
legislative council who are unable to attend any session. The chief of the 
tribe, after consultation with the tribal authority, is entitled to nominate 
a person to attend the council session(s) on his behalf; the tribal authority 
also has power to designate a temporary substitute for any member who 
cannot attend a session(s). Such nomination is for a specified session or 
period.®^ In the latter respect the Eastern Caprivi is unique. 

Governmental functions shall be conducted by an executive council 
consisting of four councillors. The composition of the executive resembles 
that of the Basotho ba Borwa territorial authority: The two chiefs are coun- 
cillors ex officio and each tribal authority must designate one of its 13 re- 
presentatives as councillor along with its chief. However, unlike the Basotho 
ba Borwa territorial authority, the chief councillor need not be a chief: 


«oProcl R187 s 15. 
«iProcl R225 s 13. 
«^Procl R6 of 1972. 
^Hbid s 2. 

^‘^lhid s 3. 


BANTOEREG 


81 


The legislative council is empowered to elect one of the four councillors 
as its chief councillor.®® 

Although the fact that in this case the executive council consists of 
four members its powers and responsibilities cover the same fields as those 
of the executive councils established in the Republic of South Africa where 
the councils have six members except in the case of Basotho ba Borwa.®® 

By the end of 1972, the following three legislative councils had been 
established in South West Africa in accordance with the provisions of Act 
54 of 1968: Ovambo (1968), Kavango (1970) and Eastern Caprivi (1972). 

lOHMM 

II STRAFREG 

Wetgewing 

Gedurende 1971 en 1972 is geen wetgewing gepromulgeer wat op 
Bantoestrafreg betrekking het nie. 

Regspraak 

In die beshssing S v Majo^i^'^ het ons ’n geval waar ’n persoon skuldig 
bevind is aan minagting van die hof gepleeg in die hof van ’n kaptein. 

Die beskuldigde het onmiddellik nadat die kaptein vonnis teen hom 
in ’n siviele saak gegee het, opgestaan en gesê: “You hate me, you want to 
attach my cattle.”®® 

Die kaptein het daarop die beskuldigde skuldig bevind aan minagting 
van die hof en ’n boete van R20 opgelê. 

Omdat die kaptein die bevoegdheid om strafsake te verhoor ingevolge 
artikel 20(1) van wet 38 van 1927 van die staat verkry en artikel 20(2) aan 
die kaptein die bevoegdheid verleen om ’n boete op te lê, beslis die hof 
dat die kaptein ingevolge artikel 20(1) opgetree het en dat dit gevolglik 
binne sy jurisdiksie was om ’n boete van R20 op te lê; artikel 20 van die 
Natalse kode is gevolglik nie van toepassing in die onderhawige saak nie. 

Die feite in die saak S v Mokonto^^ was kortliks die volgende: Die 
beskuldigde het geglo dat twee van sy broers se dood deur die duiwelse 
magte van die oorledene in haar hoedanigheid as ’n heks veroorsaak is. 
Toe die beskuldigde die oorledene met die feit konfronteer dat sy vir sy 
broers se dood verantwoordelik is, het die oorledene vir die beskuldigde 
gesê dat hy nie die son vandag sal sien ondergaan nie, waarop die beskul- 
digde ’n mes neem en haar dood. Die hof bevind dat die beskuldigde se 
geloof in die toorkuns’^*’ nie redelik is nie en dat sy verweer van selfverdedi- 
ging gevolglik nie kan slaag nie. 

JAVDH 


^^lbid s 8 - 10. 

«Trocl R35 of 1972. 

«’DTl 1 SA 794. 

««op 794F. 

«»1971 2 SA 319 (A). 

’®Toorkuns is volgens ons nie deel van Bantoereg nie. 


82 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


III PROSESREG 

Wetgewing 

Die Grondwet van die Bantoetuislande 21 van 1971 bevat verskeie 
belangrike bepalings rakende die regspleging in die Bantoetuislande. 

Artikel 14 bepaal dat die wettiglik saamgestelde howe wat in ’n gebied 
waarvoor ’n wetgewende vergadering ingestel is, op die datum waarop die 
eerste uitvoerende raad vir daardie gebied saamgestel word, bevoeg is om 
straf- of siviele sake van welke aard of omvang ook al te verhoor, bly 
voortbestaan in ooreenstemming met sy bestaande samestelling en juris- 
diksie totdat dit deur die daartoe bevoegde gesag verander of ontbind 
word. 

Die jurisdiksie, bevoegdhede, pligte en werksaamhede van ’n laerhof 
ingestel deur die bevoegde gesag in ’n gebied ingevolge ’n wet deur die 
wetgewende vergadering gemaak, oorskry nie die jurisdiksie ens ten op- 
sigte van die gebied waarvoor dit kragtens die Wet op Landdroshowe’^ 
ingestel is nie, aldus artikel 15. 

Item 12 van Bylae 1 bepaal dat die instel en administrasie van en die 
beheer oor die laerhowe in die Bantoetuislande en die regspraak ten opsigte 
van Bantoes, met inbegrip van die uitoefening van siviele en strafregtelike 
jurisdiksie ooreenkomstig die reg en gehruike wat Bantoestamme en -gemeen- 
skappe toepas, binne die wetgewende bevoegdhede van die wetgewende 
vergaderings ingevolge artikel 3 val. 

Artikel 34 maak voorsiening vir die instel van ’n hoërhof vir ’n self- 
regerende gebied deur die Staatspresident. Die appélafdeling van die hoog- 
geregshof van Suid-Afrika sal dieselfde jurisdiksie hê om appéUe teen be- 
slissings van die hoërhof van ’n selfregerende gebied te verhoor en te beslis 
as wat hy ten opsigte van beslissings van die provinsiale of plaaslike afde- 
lings van die hooggeregshof het.’^ 

Regspraak 

Regter Fannin beklemtoon in die saak S v Ntsele'^^ hoe belangrik dit is 
vir die Bantoesakekommissaris om vas te stel wat presies die klag teen die 
beskuldigde in die kapteinshof was. Die hof bevind dat die klag nooit 
behoorlik omlyn is in die appél na die Bantoesakekommissarishof nie en dat 
die getuienis geen misdaad deur die beskuldigde gepleeg, bewys nie. On- 
gelukkig word nie genoem of alleen gemeenregtelike misdade oorweeg 
is nie. 

S V MngadP^ gaan oor die kriminele jurisdiksie van ’n kapteinshof. 
Die beskuldigde was daarvan aangekla dat hy artikel 2(9) van wet 38 van 
1927 oortree het deurdat hy geweier het om die bevel van ’n kaptein te 
gehoorsaam. Die saak is verhoor deur ’n waarnemende kaptein en ingevolge 
artikel 20(a)(2) mag ’n kaptein slegs so ’n saak verhoor mits hy skriftelike 


’iWet 32 van 1944. 
’n971 2 SA 223 (N). 
’n971 2 SA 220 (N). 
34(3). 


BANTOEREG 


83 


magtiging daattoe van die minister het. In die onderhawige geval het die 
waarnemende voorsittende kaptein geen sodanige magtiging nie en het 
hy gevolghk nie jurisdiksie nie. Die hof bevind egter dat die kaptein inge- 
volge artikel 18(2) van die Natalse kode wel jurisdiksie het, en gevolglik 
word die skuldigbevinding bekragtig, maar omdat die maksimum vonnis 
waarvoor artikel 19(2) van die Natalse kode voorsiening maak R4 is, word 
die boete van R20 na R4 verminder. 

Volgens die saaknommers het ten minste 76 appélsake in 1969 voor 
die Bantoe-appélhowe gedien. Daar is 13 van die suidelike, 8 van die noord- 
oostelike en 3 van die sentrale hof gerapporteer. A1 die vonnisse is in Engels 
gelewer terwyl 3 oorspronklik in die kapteinshof gedien het. 

Verwysings na vorige vonnisse van Bantoe-appélhowe kom veel- 
vuldig voor asook talle verwysings na hooggeregshofvonnisse. 

Soos in die verlede word die meeste verwys na Warner se Digesf^ 
asook redelik baie na Jones and Buckle The Civil Practice of the Magistrates’ 
Courts in South Africa en na Seymour Bantu Law in South Africa (3e uitg). 
Ander bronne waarna onder andere ook verwys is, is Stafford and Franklin 
Principles of Native Law and the Natal Code-, May South African Cases 
and Statutes on Evidence (4e uitg) en Whitfield South African Native Law 
(2e uitg). 

Enkele teregwysings met betrekking tot slordige litigering kom ook 
voor. So verklaar die hof in Bulose v Gumede 

“At the outset I express this court’s displeasure at the hapha^ard and excipiahle 

manner in which plaintiff ’s summons was prepared by his attorney who was either 

unaware of or deemed it unnecessary to comply with the peremptory requirements 

of Rule 35(7) of the Rules for Bantu Affairs Commissioner’s Courts.” 

In Dlamini General Dealer v Ester Mokoroto'^'^ het die Bantoesake- 
kommissaris mero motu die vraag geopper of ’n Bantoevrou locus standi het 
om gedagvaar te word waar geen melding in die dagvaarding gemaak 
word of sy getroud is al dan nie. Die hof a quo het vermoed dat sy wel ge- 
troud is en bevind dus dat die dagvaarding defektief is. Die Bantoe-appélhof 
in navolging van Natalse Landbou-kooperasie Bpk v fordaan 1961 2 SA 583 (W) 
bevind tereg dat dit nie die geval is waar die dagvaarding nie melding maak 
van die feit dat die verweerderes ’n getroude vrou is nie. 

In Elliot Mthethwa v Virginia Ndaha'^^ is ’n dagvaarding uitgereik teen 
die verweerder vir onderhoudvan minderjarige kinders. Die eiseres hetvon- 
nis by verstek teen die verweerder in die Bantoesakekommissarishof vir 
Durban verkry. By appél word beslis dat aangesien die verweerder nie woon- 
agtig, in diens is of besigheid dryf binne die hof a quo se gebied nie, en die 
onwettige kinders nie binne die gebied verwek of gebore is nie, die Bantoe- 
sake-kommissarishof vir Durban nie jurisdiksie oor die aangeleentheid 
het nie. 


’®Sewe keer. 

’n970 2 & 3 BAH 23. 
”1970 4 BAH 73. 
”1970 4 BAH 83. 


84 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


Volgens die saaknommers is ten minste 60 sake in 1970 en 42 gedurende 
1971 by die Bantoe-appëlhowe ingedien. Van die noordoostelike afdeling 
is 8 sake gerapporteer terwyl van die sentrale en suidelike howe respek- 
tiewelik 20 en 13 gerapporteer is. 

Vyf van die vonnisse is dié keer in Afrikaans gelewer en een het sy 
oorsprong in die kapteinshof gehad. 

Verwysings na vorige Bantoe-appélhof- en hooggeregshofbeslissings 
kom heelwat meer voor as in die verlede.’® 

Daar is ses keer verwys na Warner se Digest asook na Seymour se 
Bantu Daw in South Africa en sewe keer na Jones en Buckle The Civil Prac- 
tice of the Magistrates’ Courts in South Africa. Daar word een keer verwys na 
Olivier Privaatreg van die Suid-Afrikaanse Bantoe. Altesaam word daar na 
18 skrywers se werke verwys. 

Siviele prosesuitsprake 

In Mirriam Mefane v Letswego^^ is ’n ongeseëlde dagvaarding deur die 
Bantoesakekommissarishof van die hand gewys en koste de bonis propriis 
teen die eiser se prokureur toegestaan. In hoër beroep bevind die Bantoe- 
appélhof dat die aangeleentheid heeltemal korrek beslis is en verklaar 
verder : 

“It was suprising, to say the least of it, that an attorney who is at fault in a matter, 
should attempt to purge his default by attempting to rely on the mere technicality 
of no substance whatsoever. It is difficult to appreciate how a defaulting attorney 
can expect the indulgence of this court when he, and he alone, is at fault. The proper 
course would have been for the attorney concerned to issue and serve at his own 
personal cost a fresh summons in the matter.” 

Maseko v Mokoburj^^ stel die posisie met betrekking tot die berekening 
van termyne ingevolge reël 1(2) van die Bantoesakekommissarishofreëls 
in ooreenstemming met die besíissing in Grobler v Die Landdros Winburg 
1967 4 SA 423(A). Waar die laaste dag ’n Saterdag is, moet voldoen word aan 
die termynbepaling op die vorige Vrydag. 

In Petsane v MasinyaP’^ word bepaal dat grondige redes vir die tersyde- 
stelling van ’n vonnis ingevolge reëls 77(2) en 77(5) van die Bantoesake- 
kommissarishof nie net aangevoer moet word nie maar ook deur die appel- 
lant bewys moet word. 

Die vraag wanneer ’n dagvaarding ingevolge reël 95 van die Bantoe- 
sakekommissarishof verval, word behandel in Mafokeng v Ramakwa.^^ In 
die onderhawige geval is verdere besonderhede eers 22 maande na kennis- 
gewing verskaf. Die verweerder is in verstrek met sy pleit en by aansoek om 
vonnis by verstek deur die eiser bevind die hof dat die dagvaarding reeds 
verval het. 


^9197 lcppf 

»»1971 1 & 2 BAH 1. 
8H971 1 & 2 BAH 9. 
»H971 3 & 4 BAH 133. 
»»1971 3 & 4 BAH 147. 


BANTOEREG 


85 


In Ramokhoase v Ramokhoase^'^ word beslis dat die Bantoesakekommissaris- 
hof wel jurisdiksie het oor ’n aansoek om kinders aan hulle moeder toe te ver- 
trou waar die vader oorlede is en die kinders tans by die grootouers is. 
Die voorsittende beampte in die hof a quo was van mening dat hierdie ’n 
geval is wat binne die jurisdiksie van die kinderhof val en dat die Bantoe- 
sakekommissarishof nie jurisdiksie het nie. Die Bantoe-appélhof wys tereg 
daarop dat art 10 van die Bantoe-administrasiewet®^ nie jurisdiksie in hierdie 
geval uitsluit nie. 

JAVDH 

PWDP 


IV REGSKONFLIK 

Artikel 34 van die Grondwet van die Bantoetuislande 1971 wat handel 
oor die potensiële instelling van ’n hoërhof vir ’n selfregerende gebied, 
is in groot mate dieselfde as artikel 50 van die Transkeise Grondwet 1963. 
Op die gebied van regskonflik is twee aspekte van belang. 

In die eerste plek artikel 34(2)(b) wat geskoei is op artikel 11(1) van 
die Bantoe-administrasiewet maar verder gaan in sy erkenning van Bantoe- 
reg. Dit bepaal dat “ . . . in alle regsgedinge of verrigtings tussen partye 
waarby Bantoegebruike betrokke is of wat daarop berus, die hof sover 
doenlik die toepaslike Bantoereg toepas wat in verband met die gebruik 
geld ...” met die voorwaarde dat dit nie strydig moet wees met “openbare 
beleid of natuurlike geregtigheid nie”, terwyl uitdruklik bepaal word dat 
lohola en hogadi nie hiermee strydig is nie. Artikel 11(1) het bepaal dat die 
hof sulke regsgedinge “na goedvinde” volgens die toepaslike Bantoereg 
kan beslis maar is verder hoofsaaklik gelykluidend. 

Die artikel in die nuwere wetgewing plaas dus duidelik ’n verpligting 
op die hof om Bantoereg sover doenlik toe te pas ; dit is nie meer diskresionêr 
soos artikel 11(1) nie. Dit is ’n logiese bepaling waar die saak op Bantoe- 
gebruike berus. Moeiliker is dit om te bepaal wanneer by ’n saak Bantoe- 
gebruike betrokke is. In Yako v Beji is die woorde in artikel 11(1) uitgelê: 

“What is intended is that wherever the case is one in which native law could be 

applied on the ground that the issues relate to matters in respect of which native 

custom exists, the discretion arises.”®® 

Moet die hof nou in ’n geval van ’n onregmatige daad wat in beide die 
Suid-Afrikaanse gemene reg en Bantoereg bekend is, sover doenlik Bantoe- 
reg toepas, of het die hof nog die diskresie om te besluit of dit in die be- 
sondere omstandighede wenslik is? Daar bestaan tog ’n duidelike verskil 
tussen “sover doenlik” en “sover wenslik”?®^ 


8^971 3 & 4 BAH 163. 

8®38 van 1927. 

parie Minister of Native Affairs: in re Yako Beyi 1948 1 SA 388 (A) 395. 

8’Ander Afrikastate probeer ook die probleem van binnelandse regskonílik opnuut 
statutêr reël. Interessant is die bespreking, met heelwat voorbeelde van sulke wet- 
gewing, in hoofstuk 4 (107-144) van AN Allot New Essays in African Law Butter- 
worth 1970. 


86 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


Die nuwere wette gee nie leiding in gevalle waar daar botsing is tussen 
verskillende stamregte nie soos wel in artikel 11(2) van die 1927-wet ge- 
doen is. 

Veel sal afhang van die interpretasie en uitbouing van die artikel deur 
die howe en met groot belangstelÍing sal die vonnisse van die hoërhof van 
die Transkei afgewag word om hier leiding te gee. 

Ten tweede brei dit die erkenning van Bantoereg as regsisteem uit 
na alle siviele sake wat ’n hooggeregshof kan verhoor. Dit sluit sake in 
wat voorheen deur die Bantoe-egskeidingshof verhoor is en hierdie hof 
het tot dusver uitsluitlik die gemene reg toegepas. Dit lyk nie of strafsake 
by die bewoording “ . . . alle regsgedinge of verrigtings tussen partye ...” 
ingesluit is nie en strafsake sal dus nog soos voorheen volgens die gemene 
reg beslis word. 

Waar die Bantoe-egskeidingshof nou blykbaar ook Bantoereg “sover 
doenlik” moet toepas, kan interessante vrae opduik. Kan die hof nog oor 
die sorg en bewaring van die kinders beslis sonder enige verwysing na die 
lohola wat betaal is, veral waar die gemeenregtelike huwelik ’n voortsetting 
is van ’n gebruiklike verbinding? Daar is meer sulke vrae. 

RVLVT 

HM 


V FAMILIEREG 

Wetgewing 

Herroeping van huwelikswetgewing in Natal en Transvaal en artikel 22ter van die 
Bantoe-administrasiewet 1927. 

Die Huwelikswet van 1961 het die wette oor die voltrekking van 
huwelike in Suid-Afrika gekonsolideer en in die proses sewe-en-veertig 
wette van voor en na Uniewording geheel of gedeeltelik herroep. Die 
Kaapprovinsie en die Vrystaat het dieselfde huwelikswette vir alle rasse 
gehad maar in Transvaal en Natal het onder meer verskillende wetgewing 
van voor Unie vir die huwelik van die Bantoe gegeld. Hierdie wette is 
nie onmiddellik herroep nie, maar volgens artikel 29(5) van die wet kan 
die Staatspresident dit doen, en dit is nou gedoen deur proklamasie R298 
van 24 November 1972. 

Volgens die Adjunk-minister van Bantoe-administrasie en -ont- 
wikkeling is die verskillende Bantoe-owerhede in Transvaal en Natal ge- 
raadpleeg oor hierdie herroeping,®® en hulle het versoek dat voorsiening 
gemaak word vir die behoud van beperkinge op die huweliksluiting deur 
meerderjarige Bantoevroue. Hiervoor is voorsiening gemaak in artikel 2 van 
wet 23 van 1972, wat artikel 22ter by die Bantoe-administrasiewet byvoeg. 
Dit bepaal dat ’n huweliksbevestiger nie ’n meerderjarige Bantoevrou in Trans- 
vaal of Natal kan trou sonder skriftelike toestemming van haar vader of 
voog nie, wat ’n voog volgens Bantoereg insluit. Voorsiening word gemaak 
vir toestemming deur die Minister van Bantoe-administrasie en -ontwikke- 
ling of deur iemand anders deur hom gemagtig, en vir toestemming deur 


®®Debatte Derde Sessie - Vierde Parlement 2667. 


BANTOEREG 


87 


die hof waar die toestemming deur die vader of voog nie verkry kan word 
nie of op onredelike wyse weerhou word. 

In Natal het artikels 5 en 6 van wet 46 van 1 887 toestemming deur die 
vader of voog tot die huwelik van enige nie-vrygestelde Bantoevrou vereis. 
In Transvaal het artikels 2, 6 en 8 van wet 3 van 1897 en artikel 1 van pro- 
klamasie 6 van 1900, voor voltrekking van ’n huwelik tussen Bantoes van 
elke party vereis dat hy ’n sertifikaat van sy ouers of kaptein of predikant 
van sy kerk voorlê waarin aangetoon word dat daar volgens wet geen 
beswaar teen die voorgenome huwelik bestaan nie. Hierdie bepaling verskil 
dus wel van artikel 22ter\ meer persone kon die sertifikaat ingevolge die 
ou wetgewing gee en daar word nie van toestemming deur die ouer gepraat 
nie, maar die persone moet sertifiseer dat daar geen besware volgens wet 
teen die huwelik is nie, wat dit ook al beteken het. Ook geld die ou artikels 
net so goed vir die man as vir die vrou. 

Die nuwe artikel geld vir alle huwelike van Bantoevroue wat in Trans- 
vaal voltrek word maar nie vir huwelike van Transvaalse Bantoevroue 
buite die Transvaal nie. 

Artikel 22ter het in werking getree en die ou wetgewing is vanaf 
1 November 1972 herroep.®® 

Volgens item 26 van Bylae 1 van die Grondwet van die Bantoetuislande 
1971 word wetgewende en administratiewe bevoegdheid in verband met 
geboortes, sterftes, huwelike en gebruiklike verbindings ten opsigte van 
burgers van die tuislande aan die regerings van die tuislande verleen. Dit 
geld vir beide stadiums van staatsregtelike ontwikkeling wat in die wet 
in die vooruitsig gestel word en beteken dat sodra die tuisland ’n wetge- 
wende vergadering verkry het, hy wetgewende beheer kry oor die ont- 
wikkeling van die Bantoehuwelik en gebruiklike verbinding en belas is 
met die administrasie daarvan. Die toekoms van die huweliksreg van die 
Bantoe lê in sy eie hande.^° 

Volgens artikel 34 van dieselfde wet sal die hoërhof van ’n selfrege- 
rende gebied wanneer dit ingestel is, die Bantoe-egskeidingshof op daardie 
gebied vervang. Enkele moontlike implikasies hiervan word in die gedeelte 
oor regskonflik genoem. 

Die Transkeise wet op die registrasie van gebruiklike verbindings 
3 van 1971 het dieselfde implikasie as artikel 22his van die Bantoeadmini- 
strasiewet 1927, soos ingevoeg deur artikel 10 van wet 46 van 1962. Die 
implikasies hiervan is reeds deur ons bespreek in die “Oorsig van 1968”.®^ 


®®Proklamasie 298 wat die ou wette herroep, is op 24 November 1972 uitgevaardig, 
terwyl artikel THter al op 1 November van krag geword het. Die fout in datum is 
herstel deur artikel 2 van wet 12 van 1973 wat nou ook die ou wette van 1 November 
herroep. 

®®’n Goeie en interessante oorsig van onlangse ontwikkelinge in die huweliksreg in 
ander Afrikastate met ’n bibliografie kan gevind word in HF Morris “Review of 
developments in African marriage law since 1950” in Marriage laws in A.frica, A Philips 
& HF Morris OUP 1971 37-61. Hierdie oorsig gee wel ’n aanduiding van watter 
interessante ontwikkelinge oorweeg kan word. 

®^Na aanleiding van die regulasies wat in 1968 uitgevaardig is, sien 1969 THRHR 363 op 
372-375. Sien ook die volledige bespreking in aanhangsel C bl 373-384, van SM 
Seymour Bantu Law in South Africa 3e uitg 1970. 


88 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


Regspraak 

Die gesinsontwrigting van die Bantoe, veral in die stede, is ’n verskynsel 
wat algemeen erken word.®^ Een van die simptome daarvan is die groot 
getal kinders wat buite ’n erkende gesinsverband gebore word. 

In die reg vind hierdie sosiale verskynsels ook weerklank. Een van die 
belangrikste aspekte wat deur die reg gereël moet word, is die sorg en 
onderhoud van hierdie kinders. In die tradisionele Bantoesamelewing, en 
volgens die tradisionele Bantoereg met sy wye groepstruktuur, is hierdie 
kinders opgeneem in ’n groep, in ’n familie, groot familie en clan wat hulle 
versorg en onderhou en wat dan ook uit hulle dienste, uit die lohola van 
die meisiekinders en op ander wyses voordeel trek. Gewoonlik is dit die 
familie van die moeder maar in sekere omstandighede en by sekere stamme 
kan dit ook die familie van die vader wees. In die stad kan hierdie beveili- 
gende wyer verband van familie en veral groot familie en clan nie meer 
eífektief funksioneer nie.®^ Ander middele moet gevind word om die funksie 
oor te neem. 

Een van die interessantste kenmerke van die vonnisse van die Bantoe- 
appëlhowe van 1970 en 1971 is die vonnisse oor onderhoud van onwettige 
kinders. Vyf van die 24 vonnisse wat gerapporteer is in 1970 en 10 van die 
42 gerapporteerde vonnisse van 1971 handel hoofsaaklik hieroor. Ditis heel- 
wat meer as voorheen; volgens Warner se Digest was daar gedurende die ses 
jaar 1963 tot 1968 nege sake in die Bantoe-appélhowe oor onderhoud;®^ in 
1969 kon ek twee vind.®® In die vonnisse van die twee jaar word die teen- 
stelling tussen die tradisionele en die Westerse benadering oor onderhoud 
ook op verrassende wyse beklemtoon. 

Die eerste saak, Bulose v Gumde,^^ het sy oorsprong in die Bantoesake- 
kommissarishof, Port Shepstone gehad - dus skynbaar in ’n landelik-tradisio- 
nele omgewing. Die eiser het vir twintig jaar of meer met verweerder se 
suster saamgelewe en die sewe kinders wat uit hierdie verhouding gebore is, 
onderhou. Na die dood van die vrou het die verweerder, as familiehoof van 
die vrou, die vyf kinders wat haar oorlewe het van die eiser weggeneem en 
hy is volgens Bantoereg geregtig op hulle voordeel veral op enige lobola wat 
die dogters mag inbring. Die eiser, die natuurlike vader van die kinders, eis 
sewe beeste as isondlo van die verweerder en hierdie eis vir “onderhoud vir 
die grootmaak van kinders”®^ word deur die Bantoe-appélhof toegestaan 
tov die vyf kinders wat die vrou oorlewe het. Die vonnis is direk teen- 
strydig met die Transkeise vonnis van Bingwa v Ndinisa^^ en dit is blykbaar 
die eerste geval waar enige appélhof so ’n eis toegestaan het. Die hof bevind 


®^Vir ’n beskrywing van hierdie ontwrigting sien onder meer JF Holleman “Die Bantoe- 
huwelik op die Kruispad” Tydskríf vir Rasse-aangeleenthede Januarie 1960 82-117 veral 
afdeling III en JJF Durand Swartman stad en toekoms Tafelberg 1970 hoofstuk 3. 

®®Holleman aw 102 Durand aw 30. 

®*HW Warner A. Digest of South African Bantu Civil Case Lam Supplement 1963-1968 
Juta 1970 cases 227-235. 

^^Ngunu^a v Nomuganga 1969 BAH 37(S) (Isondlo); Kumalo v Zungu 1969 BAH 18 
(NO) (Skadevergoeding vir seduksie met swangerskap volgens die gemene reg). 

®«1970 BAH 23 (NO). 

®’NJJ Olivier Die Privaatreg van die Suid-Afrikaanse Bantoe Butterworths 1969 559. 

«81947 BAH (K & O) 64. 


BANTOEREG 


89 


“it is trite Zulu law that there is no civil responsibility on a natural father 
to maintain his illegitimate children” en verder weer: “(it is) another funda- 
mental rvde viz that the father of an illegitimate child . . . cannot be held 
liable for the maintenance of the child and cannot, in accordance with the 
principles of Bantu law, be compelled to contribute towards the child’s 
maintenance.”®® Die hof onderskei die Bingwa-% 2 i 2 Ík. 

(1) omdat in die onderhawige saak duidelike bewys was dat die ver- 
weerder doodtevrede was om die kinders baie jare by die eiser te 
laat bly, en 

(2) omdat die beginsel in die Transkei, dat die natuurlike vader be- 
waring en voogdyskap van onwettige kinders kan verkry deur 
skadevergoeding vir seduksie te betaal, nie in Zoeloereg bestaan 
nie. Daar was bewys dat die eiser in hierdie saak skadevergoeding 
vir seduksie betaal het. 

Die saak is op sigself interessant maar in die besonder so omdat dit 
so ’n duidelike teenstelling vorm met die ander onderhoudsake van 1970 
en 1971 waar die onderhoudsplig van die natuurlike vader volgens gemene 
reg benadruk word. Waar die saak blykbaar res nova was in Zoeloereg mag 
dit wenslik gewees het om die regsgevoel van Zoeloe-assessore ook te 
toets - lewende Zoeloevolksreg word tog nie gedra deur anderrassige 
regters nie. Op die oog af en in beginsel lyk die vonnis egter juis. 

Thorpe, ’n lid van die sentrale Bantoe-appélhof, verklaar dat “a large 
proportion of appeals heard in this court are from orders made by main- 
tenance courts”. In hierdie vonnis, Hlahathi v Nkosi}'^'^ word ’n volledige 
uiteensetting gegee van die besondere funksies van die onderhoudsbeampte 
en die voorsittende beampte in ’n ondersoek ingevolge die Onderhoudswet 
23 van 1963, en die aard van die getuienis wat in so ’n saak benodig word. 
Die meerderheid van die hof bevind dat geen geldige onderhoudsbevel 
ingevolge die wet gegee kan word indien die onderhoudsbeampte by die 
ondersoek afwesig is nie. 

Ander vonnisse handel oor die trefwydte van die regspreuk pater est 
quem nuptiae demonstrantp'^'^ die regsposisie waar die man byslaap erken maar 
vaderskap betwis^®^ en die getuienis wat benodig word ter bevestiging 
van die moeder se getuienis.^®® ’n Vrou wat haar man sonder rede verlaat 
het, is nie geregtig op onderhoud nie^®^ en daar moet bewys word dat die 
persoon wat onderhoud eis nie homself kan onderhou nie en dat die res- 
pondent in staat is om onderhoud te betaal.^°® In Sithole v Gulé^'^^ is beslis 
dat aangesien die Onderhoudswet nie uitdruklik bepaal dat Bantoereg moet 
geld nie, die moeder van buite-egtelike kinders volgens die gemene reg 


®®Beide op 9. Interessant dat die beginsel in die eerste aanhaling tot Zoeloereg beperk 
word, maar die tweede aanhaling tot algemene Bantoereg uitgebrei word. 

1001970 BAH 51 (C) 53. 

^^^Ngcobo V Makhubela 1970 BAH 64 (C). 

'^'^^Dhlamini v Hlope 1971 BAH 74 (NO). 

'^^^Zondi V Sengane 1971 BAH 88 (NO). 

'^^‘^Xaba V Xaba 1971 BAH 127 (C). 

^^^Ngeobo V Dhlamini 1970 BAH 86 -(NO). 
lo^D^l BAH 113 (C). 


90 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


hulle natuurlike voog is. Sy is ook die persoon in wie se sorg hulle volgens 
artikel 4 van die Onderhoudswet is, al is sy woonagtig in Johannesburg 
en die kinders by haar moeder in Swaziland. 

In Sogoni V JacisaS^'^ is beslis dat waar ’n man lohola betaal het vir ’n 
vrou wat nog gemeenregtelik getroud is, hy kan terugvorder indien hy 
hona fide was. Volgens Khumalo v Ntshalintshalï^^^ moet lohola volgens Zoeloe- 
reg terugbetaal word as die gebruiklike verbinding waarvoor dit betaal is 
nie deurgevoer word nie. Dit geld selfs as die man skuld het en ook by ’n 
verlowing om gemeenregtelik te trou. 

In teenstelling met die vonnis van Msomi v Msomi^^^ wat in ons oorsig 
vir 1969 bespreek is,^^® is daar geen twyfel by die regter in Ramokhoase v 
Ramokhoase oor die reg van ’n weduwee uit ’n gemeenregtelike huwelik op 
haar kinders nie: “After the death of the male spouse of a civil marriage, 
the custody, control and education of her children belongs to the mother 
unless a court sees fit to direct otherwise.”^^^ 

Ndekele v Ndekele^^"^ handel oor die regte op die Ngquthu - bees volgens 
Zoeloereg, beide terwyl die vrou lewe en na haar dood. 

Ten laaste ’n vraag wat opgeduik het in ’n eis ingevolge die Motor- 
voertuigassuransiewet 29 van 1942: Wie moet ’n minderjarige Bantoekind 
gebore uit ’n gebruiklike verbinding bystaan in ’n hooggeregshofgeding? 
Die praktiese antwoord in plaas van teoretiese bespiegelinge is dat ’n mens 
die vader laat aanstel as kurator-ad-litemM^ 

VI OPVOLGINGSREG 

Kwatsha v Bantu Affairs Commissioner Alice and KwatshoA-'^ bevestig 
dat dit volgens regulasie 3(3) van die Bantoeboedelregulasies^^® die plig 
van die Bantoesakekommissaris is om alle belanghebbende partye te dag- 
vaar om by ’n ondersoek na ’n boedel teenwoordig te wees. Waar ’n be- 
vinding gemaak is sonder dat ’n moontlike erfgenaam gedagvaar was, is 
die bevinding ter syde gestel en die ondersoek terugverwys. 

RVLVT 


VII VERBINTENISREG 

Ten spyte daarvan dat geslagsdelikte Bantoeverbintenisreg gewoonlik 
oorheers, is dit nie die geval in die gerapporteerde sake van die Bantoe- 
appëlhof gedurende 1970 en 1971 nie. 


lO’DTO BAH 76 (S). 

1081971 BAH 59 (C). 

1001968 BAH 29 (NO). 

1101970 THRHR 398-400. 

'^^^Ramokhoase v Ramokhoase 1971 BAH 163 (C). 

1101971 BAH 70 (NO) 163 (C). 

^^^Simayile v SA Mutual Fire and General Insurance Co Ttd 1972 2 SA 487 (OK). Sien die 
bespreking van AJ Kerr in SALJ 1973 4-11. Sy gevolgtrekking : “Section ll(3)(b) 
of Act 38 of 1927 applies in all cases, irrespective of the identity of the defendant” 
lyk juis, en die aansoek vir aanstelling van die vader as kurator lyk onnodig maar 
veilig. 

1111971 BAH 37 (S). 

iioGK 34 van 1966. 


BANTOEREG 


91 


Twee sake handel oor seduksie - in een word Suid-Afrikaanse reg 
toegepas en in die ander Bantoereg. In Gmlit(a v Ngcet(u^'^^ is by appél RIOO 
skadevergoeding aan die eiseres vir uitgawes met geboorte en R200 vir 
verlies van maagdelikheid toegestaan. 

In Nonganta v Mngen^'^’^ eis die eiser vir die seduksie en swangerskap 
van die persoon onder sy voogdyskap van die verweerder en sy kraalhoof. 
Appél word aangeteken omdat die persoon onder voogdyskap ’n redelike 
tyd laat verloop het voordat sy haar swangerskap bekend gemaak het en 
omdat daar nie voldoende bevestiging van haar getuienis was nie. Die 
Bantoesakekommissarishof staan vyf beeste of hulle waarde van R150 
toe en die appél daarteen word van die hand gewys omdat sy voldoende 
rede gehad het om haar swangerskap te verswyg. 

In Tshaka v NjikwaP-^ dagvaar die eiser (nou respondent) die verweerder 
(nou appellant) vir vyf beeste weens owerspel met en gevolglike swanger- 
skap van sy vrou. Die Bantoesakekommissarishof staan die eis toe. Appél 
word aangeteken omdat die hof nagelaat het om sekere feite te oorweeg, 
onder andere feite en gedrag wat na bewering teenstrydig met Bantoereg 
en -gewoonte is, naamlik owerspel in teenwoordigheid van ’n kind. 
Die appél word egter van die hand gewys. 

Toordery en beskuldiging van toordery gee steeds aanleiding tot vele 
lasteraksies en strafsake. 

\rí S V NdhlovP^^ veroorsaak die geloof in toorkuns vadermoord. 
Hierdie voorval het in Rhodesië plaasgevind waar die reg op toordery on- 
veranderd is sedert 1899 en toordery grootliks toegelaat word. Regter 
Macdonald wys daarop dat die tyd nou ryp is om genoemde wetgewing te 
hersien. 

In Suid-Afrika waar wetgewing in hierdie verband meer onlangs her- 
sien is en strenger toegepas word, het twee lasteraksies nogtans hul oor- 
sprong in beskuldiging van toordery gehad. In Majola v Ngubane^^^ het 
die kapteinshof RIO skadevergoeding toegestaan wat ookby appél gehand- 
haaf is, terwyl in Butheletj v Magwat(cd^^ en in Bhunge v SetjwambB^^ so- 
danige eise nie toegestaan is nie. In die Buthelet(i-S' 2 i' 2 i\. het die kapteinshof 
RIOO skadevergoeding weens laster toegestaan. 

In Mlgengana v DalibangoS’^^ bevind die hof dat 

“as this was a public meeting presumably called to discuss the question of stock 
thefts and means for preventing them and where the defendant was in a position of 
authority and responsible for ensuring the maintenance of law and order in his 
location then there can be no doubt that this was a privileged occasion and that 
therefore speakers would incur no liability unless animus iniuriandi ie malice is 
proved which is not the case here.” 


1161970 BAH 31 (S). 
1111970 BAH 69 (S). 
1161971 BAH 22 (S). 
1161971 1 (RA) 27. 
1201970 BAH 36 (NO), 
1211970 BAH 33 (NO). 
1221971 BAH 100 (S). 
1221970 BAH 43 (S). 


92 


VERLOREN VAN THEMAAT EA 


Die Bantoesakekommissarishof het absolusie van die instansie verleen. 

Twee ernstige aanrandingsake het weerklank in die Bantoe-appélhof 
gevind hoewel geringe skadevergoeding toegestaan is as in ag geneem word 
dat die een eiser buitengewone liggaamlike leed aangedoen is en die ander 
een die gesig van sy oog verloor het.^^^ 

In M^obosche v Tikipeni^'^^ het die verweerder (nou appellant) die eiser 
(nou respondent) betrap terwyl hy owerspel met die verweerder se vrou 
gepleeg het en hom aangerand “by reason of the fact that he caught plain- 
tiff with his, defendant’s, wife and attempted to mark the plaintiff in accord- 
ance with custom.” Die Bantoesakekommissarishof het R500 skadevergoe- 
ding toegestaan en by appél is dit verminder tot RIOO omdat die aanval 
“excessive” was. Die eiser beweer dat hy aangerand is met “ . . . a sword, 
knobstick and sharp instrument . . .” wat “. . . severe wounds and injuries 
on his head and body . . . ten open wounds on the head, a stab above the 
right eyebrow, a stab in the right ear, and numerous wheals on the body 
and legs ...” tot gevolg gehad het. 

In Runga v Kn^atshana^^^ word ’n redelike seldsame uitspraak gegee, 
naamlik ’n vermeerdering van skadevergoeding by appél weens aanranding. 
Die eiser het sy oog verloor in ’n geveg met die verweerder terwyl die 
besering aan die ander oog sodanig is dat die moontlikheid bestaan dat 
hy dié ook sal verloor. Die Bantoesakekommissaris het R200 skadever- 
goeding toegestaan terwyl die eiser R2 000 geëis het. Appél deur die eiser 
is alleen teen die bedrag van die skadevergoeding aangeteken. Die regter 
het R400 skadevergoeding toegestaan. 


VIII SKRYWERS 

“Bantoe-ontwikkeling - wat kan juriste daaraan doen?” deur R verLoren 
van Themaat 1971 THRHR 223-239. 

“Discriminatory statutory provisions and fundamental rights provisions 
of the constitutions of Botswana, Lesotho and Swaziland” deur A Aguda 
1972 J'vdZ/ 299-308. 

“Ontwikkeling i vm die reg en regspleging van die Bantoe - oorsig vir 1970” 
deur W Bertelsmann R verLoren van Themaat PH Cloete PW du Plessis 
lOHM Mapena H Muller en JA vd Heever 1972 THRHR 38-55. 

“The internal conflict between Bantu law and common law” deur RS 
Suttner 1972 THRHR 290-294. 

“Die Staatspresident se posisie in die Bantoestaatsreg” deur F Venter 1972 
THRHR 330-351. 

Studies in African Law deur J Lewin Philadelphia : University of Pennsyl- 
vania Press 1972. 


^^^Sien ook Ngcobo v Mtembu 1971 BAH 62 (NO) en Mhlahlo v Mbuli 1971 BAH 93 (S). 
1251971 BAH 18 (S). 

1261971 bAH 25 (S). 


BANTOEREG 


93 


Botswana: Tswana family law deur AN Allot, Restatement of African Law 
Series vol V, Sweet & Maxwell Londen 1972. 

The Ideas in Barotse furisprudence deur M Gluckman Manchester University 
Press Londen 2e uitg 1972, 

“Bantu Civil Courts in South Africa” deur EJH Yates 1971-2 Speculum 
furis 42-46. 

“The ixhiba and isitfnda house in Bantu law” deur KJ Renene 1971-2 Spe- 
culum furis 47-52. 

“Xhosa and Fingo fines for seduction followed by pregnancy” deur CP 
Noah 1971-2 Speculum furis 53-57. 

Current Legal Developments 1971 CILSA 
Botswana - JJ Ross 89-92 234-236. 

Botswana - E Bertelsmann 365. 

Lesotho - BL O’Leary 92-97 366-370. 

Swaziland - WA Ramsden 113-120 259-272 384-393. 

Transkei - JJ Ross 120-121 273. 

“The structural pattern of African regionalism” deur AMR Ramolefe en 
AJGM Sanders 1971 CILSA 155-192 293-323. 

Current Legal Developments 1972 CILSA 
Lesotho - BL O’Leary 91-94. 

Lesotho - MP Mofokeng 227-229. 

Swaziland - D Cohen 109-116 365-372. 

Transkei - M Home 116 372-373. 

“The structural pattern of African regionalism” deur AMR Ramolefe en 
AJGM Sanders 1972 CILSA 30-55 171-188 299-338. 

“Thembu custom” deur HW Warner Public Servant 21 Ap 1971. 

“Recording of customary law, some problems of method” deur S Roberts 
Botswana Notes Rec 3: 12-21 1971. 

“Tswanavolk naar staatkundige ontwikkeling” deur WJ Wijnberg 1971 
Nieuws Z Afrika 11(3) 8-11. 

“Tswanaland in Transkei’s footsteps” Ap 30 1971 Financial Mail 359-360. 
“Ongelukkige Zoeloeregtelike outoriteite” deur FA de Villiers 1971 Fort 
Hare pap 5(1). 

PHC 

□ 


In Frankrijk oordeelde Ripert al in 1945 dat het juridisch causaliteitsprobleem ‘a peu pres insoluble’ 
moest worden genoemd, welke uitspraak de meeste auteurs in Frankrijk ter harte hebben genomen : 
s^j :(ijn met een wijde boog om het vraagstuk heengegaan. Die Franse rechters evenwel, die (ich laatst- 
genoemde luxe niet kunnen permitteren, proeven de wrange vruchten van de^e dogmatische abstinentie : 
in 1969 ver:(ucht de annotator Prof. Georges Durry dat de causaliteitsvraag in de jurisprudentie 
nog altijd een ‘irritante question’ vormt die al te dikwijls tot divergerende rechterlijke uitspraken 
aanleiding geeft. 


Mr J van Schellen furidische causaliteit 


Aantekeninge 


REGSUBJEKTIWITEIT EN DIE REGSUBJEK 
SE KOMPETENSIES 

By ’n vorige geleentheid het ek ten aansien van Van der Vyver en 
Van Zyl se opvattings oor onder andere wat hulle “pligsbevoegdheid”, 
“selfhandelingsbevoegdheid” en “selfverskyningsbevoegdheid” noem, die 
volgende gesê: 

“Hierdie afwykende beskouings van die skrywers mag meriete hê. Voordat hulle 
egter nie volledig gemotiveerd elders gepubliseer en so aan die kritiese oordeel van 
ander regsgeleerdes blootgestel is nie, behoort hulle nie in ’n leerboek vir eerste- 
jaarstudente opgeneem te word nie” (1972 THRHR 307). 

Intussen het Van der Vyver nou ’n breedvoeriger ontleding van sy mede- 
outeur se perspektiewe ten opsigte van regsubjektiwiteit in die Tjdskrif 
gepubliseer (1973 THRHR266-213) en voel ek my nolens volens genope om 
my beskeie dienste tot toetsing van die nuwe sienswyses aan te bied. 

My taak word enigsins vergemaklik deur die feit dat ek op enkele 
dog belangrike punte na, met Van der Vyver en Van Zyl se opvattings oor 
regsubjektiwiteit en die kompetensies van die regsubjek akkoord kan gaan. 
Veral stem ek in die eerste plek saam dat regsubjektiwiteit nie in terme van 
slegs regsbevoegdheid gedefínieer behoort te word nie. Aan die ander kant 
is dit vir my ’n ope vraag of regsubjektiwiteit hoegenaamd in terme van 
watter kompetensies ook al gedefínieer kan word (vgl Van der V^ryer aw 
273). Regsubjektiwiteit is die hoedanigheid van regsubjek te wees, dit wil 
sê die hoedanigheid van onderworpe aan die reg te wees. Entiteite met regsubjek- 
tiwiteit (of dan regsubjekte) staan in die middepunt van die reg, want dit 
is die verhouding tussen hulle wat deur die reg georden word. ’n Regsorde 
sonder subjekte is ewe ondenkbaar as ’n sport sonder deelnemers wat die 
reëls moet nakom; wat dus onderworpe is aan die reëls. Maar regsreëls 
is nie slegs gerig aan regsubjekte nie maar bestaan ook slegs ter wille van 
regsubjekte. Alle regsreëls het die reëling van die verhouding tussen reg- 
subjekte ten doel. Wanneer die reg byvoorbeeld die mishandeling van 
diere verbied, word dit nie ter wille van die diere gedoen nie, dog ten einde 
mense (as regsubjekte) se onderlinge gedrag teenoor diere te beheer. So 
sê regter Van den Heever m Rv Moato 1947 1 SA 490 (O) op bl 492 (oor ’n 
aanklag van mishandeling van diere): 

“Die oogmerk van die wetgewing was nie om diere tot regsgenote (regsubjekte) 
te verhef nie en hierdie verbod is nie bedoel om aan hulle beskerming te verleen nie. 
Die oogmerk was klaarblyklik om te verbied dat een regsgenoot so ongenadig teen- 
oor diere optree dat hy daardeur die fyner gevoelens en gewaarwordings van sy 
medemense leed aandoen.” 

Hierdie aanhaling belig ’n aspek van regsubjektiwiteit wat nie deur middel 
van die gewone kompetensies (regsbevoegdheid, handelingsbevoegdheid 
ensovoorts) tot uiting gebring kan word nie, naamhk dat elke regsubjek ’n 


REGSUBJEKTIWITEIT 


95 


aandeel het in die gemeenskapshelang wat in aktiewe sin alle regsreëls ten 
grondslag lê en passief die beskermingsvoorwerp van die strafreg vorm 
(Van Apeldoorn Inleiding tot de Studie van het Nederlandse Recht 16e druk 
1966 Zwolle 142-143). 

Hoewel die hoedanighede van ’n regsubjek wat gewoonlik die meeste 
in die oog val dié is wat met sy kompetensies verband hou (dit spreek tot 
’n mens as jy sien hoe die regsubjek kontrakte aangaan, erf, trou, belasting- 
pligtig word, weens ’n misdaad vervolg word, ensovoorts), wil dit nie sê 
dat die wesenskenmerk, die essensie, van regsubjektiwiteit in sommige 
van of in al die kompetensies geleë is nie. Dit is deel van my regsubjektiwi- 
teit as volwasse, getroude, solvente man wat (hopelik) by sy gesonde ver- 
stand is, dat ek regsbevoegdheid het, dat ek die bevoegdheid het om sekere 
regshandehnge aan te gaan (trou kan ek natuurlik nie solank ek nog getroud 
bly nie), dat ek verskyningsbevoegdheid het ensovoorts. Dit wil egter nie 
sê dat iemand wat nie al hierdie bevoegdhede het nie, nie regsubjek kan 
wees nie, of dat daar nie nog kenmerke is wat ek met alle regsubjekte deel 
wat nie as kompetensies uitgedruk kan word nie. 

Van der Vyver en Van Zyl gaan anders te werk. Hulle meen dat die 
essensie van regsubjektiwiteit in regsbevoegdheid, handelingsbevoegdheid 
en verskyningsbevoegdheid geleë is en moet handelingsbevoegdheid en 
verskyningsbevoegdheid dan noodwendig só defínieer dat alle regsubjekte 
daardie bevoegdhede kan hê - vandaar dat hulle tot die slotsom kom dat 
bjrvoorbeeld ’n infans handelingsbevoegdheid en verskyningsbevoegdheid 
het maar nie sogenaamde j’^^handelingsbevoegdheid en rí^verskynings- 
bevoegdheid nie. 

Eerstens wil ek nou kortliks die begrip handelingsbevoegdheid nader 
beskou en daarna op die implikasies van Van der Vyver en Van Zyl se 
opvattings daaroor vir die verteenwoordigingsreg ingaan. 

HandeHngsbevoegdheid is ’n versamelbegrip vir ’n hele aantal ver- 
skiUende kompetensies. Van der Vyver noem in sy artikel as voorbeelde 
die bevoegdheid om ’n testament te maak, die bevoegdheid om ’n huwelik 
te sluit en die bevoegdheid om kontrakte aan te gaan en is dan blykbaar van 
mening dat dit veral (of uitsluitUk?) die laasgenoemde bevoegdheid is wat 
’n wesenskenmerk van regsubjektiwiteit uitmaak (aw 269 en 271-272). 
Daar is natuurlik talle ander kompetensies wat onder handelingsbevoegd- 
heid ressorteer, byvoorbeeld die bevoegdheid om saaklike ooreenkomste 
aan te gaan, om skulddelgende ooreenkomste aan te gaan, om afstand te 
doen van regte, om toe te stem tot benadeling, om eiendomsreg te verkry 
deur occupatio, om te adieer, om as verteenwoordiger van ’n ander op te 
tree ensovoorts. En die feit dat ’n persoon een van die genoemde kompe- 
tensies het, beteken nie dat hy enige van of al die ander kompetensies ook 
moet hê nie. Dit is dikwels selfs nie eens moontlik om ’n eenduidige ant- 
woord te gee op die vraag of ’n persoon ’n enkele een van die genoemde 
kompetensies het nie. ’n Pupillus se bevoegdheid om sonder die bystand 
van sy voog ’n kontrak aan te gaan, hang byvoorbeeld daarvan af of dit ’n 
kontrak is waarvolgens slegs die pupillus onderneem om iets te presteer, 
of ’n kontrak waarvolgens slegs die ander party onderneem om iets te 
presteer en of dit ’n tweesydige of moontlik ’n wederkerige kontrak is. Dit 
hang ook daarvan af watter soort kontrak dit is ; daar bestaan byvoorbeeld 


96 


VAN RENSBURG 


spesiale reëlings ten aansien van versekeringskontrakte en van huweliks- 
voorwaardeskontrakte. Die bevoegdheid om tot benadeling toe te stem, 
hang byvoorbeeld weer daarvan af of dit toestemming tot vermoëns- 
benadeling of tot die aantasting van persoonlikheidsgoed is en in laasge- 
noemde geval is die aard en erns van die benadeling waartoe toegestem word 
ook van kardinale belang (sien Strauss Toestemming tot Benadeling as Verweer 
in die Strafreg en die Deliktereg 1961 Pretoria 86-99). Die kompleksheid van 
die begrip handelingsbevoegdheid blyk ook daaruit dat mense op grond 
van ouderdom alleen in minstens ses groepe verdeel kan word sover dit 
handelingsbevoegdheid aangaan en dan is daar ook nog ander faktore wat 
’n mens se handelingsbevoegdheid bepaal soos sy geslag, sy huwelikstaat, 
sy geestesgesteldheid, sy solvensie, of hy ’n verkwister is of nie ensovoorts. 

Die funksie van die tradisionele handelingsbevoegdheidsbegrip is myns 
insiens dan ook hoofsaaklik negatief in dié sin dat ’n mens maklik kan sê 
wie geen handelingsbevoegdheid het nie {infantes, kranksinniges en bewuste- 
loses) maar nie so maklik die omgekeerde nie. Diegene wat wel handelings- 
bevoegdheid het, het dit in ’n mindere of meerdere mate en dit verg telkens 
’n verdere omskrywing om te sê hoe ver die handelingsbevoegdheid van 
elke persoon werklik strek. Volkome handelingsbevoeg is slegs ’n eng om- 
skrewe groep ongetroude volwassenes (wat natuurlik nie beteken dat hulle 
noodwendig min van getal is nie). 

Hoe staan sake nou volgens Van der Vjver en Van Zyl se terminolo- 
gie? Volgens hulle het alle persone handelingsbevoegdheid maar nie nood- 
wendig selfhandelingsbevoegdheid nie. Maar dek hierdie twee terme nou 
al die moontlikhede ? Hoe is dit b^voorbeeld gesteld met ’n tienjarige se 
bevoegdheid om ’n huwelik te sluit? Volgens Van der Vyver en Van Zyl 
se siening het die tienjarige duidelik nie selfhandelingsbevoegdheid om in 
die huwelik te tree nie maar dan klaarblyklik ook nie handelingsbevoegd- 
heid nie aangesien hy dit ook nie met die bystand van sy ouers of deur middel 
van ’n “orgaan” (in Van der Vyver en Van Zyl se terminologie) kan doen 
nie - of het ek dit nou verkeerd? Met ander woorde die handelingsbevoegd- 
heid wat alle persone dan sou hê, kan reeds beperk wees en dieselfde geld 
natuurlik ook vir selfhandelingsbevoegdheid (vergelyk die pupillus se 
bevoegdheid om kontrakte te sluit). ’n Mens sal dus nóg uit die bewering 
dat ’n besondere persoon handelingsbevoegd is nóg uit die bewering dat hy 
selfhandelingsbevoegd is sonder meer ’n gevolgtrekking kan maak ten 
aansien van sy bevoegdheid om elke moontlike regshandeling te verrig. 
Tot dusver kon ’n mens darem uit die stelling dat ’n persoon handelings- 
onbevoegd is, die gevolgtrekking maak dat hy op sy eie geen regshandelinge 
hoegenaamd kan verrig nie. ’n Reeds ingewikkelde saak word net nog 
veel ingewikkelder gemaak - en dan het party Engelssprekende juriste nog 
nie die verskil tussen regsbevoegdheid en handelingsbevoegdheid gesnap 
nie (vgl Wille’s Principles of South African Taw 6e uitg 1970 Juta 57-59). 
Hoe gaan dié arme mense ooit Van der Vyver en Van Zyl se terminologie 
verstaan? 

(Terloops kan hier ook op die praktiese probleem gewys word van hoe 
’n mens selfhandelingsbevoegdheid in Engels tot uitdrukking gaan bring. 
Handelingsbevoegdheid is in Engels alreeds ’n lompe “capacity to perform 
juristic acts”.) 


REGSUBJEKTIWITEIT 


97 


Die woord selfhandelingsbevoegdheid kan ook in ’n ander opsig 
verwarrend wees. Dit skep die indruk dat dit nie die bevoegdheid insluit 
om as verteenwoordiger namens ’n ander op te tree nie ; met ander woorde 
dat dit slegs gaan om die bevoegdheid om jouself te bind. Volgens ons reg 
kan ’n pupillus ten spyte van die beperktheid van sy handelingsbevoegdheid 
(in die tradisionele sin) nogtans sonder enige bystand geldige kontrakte 
namens ’n prinsipaal sluit. Dit doen hy nie uit hoofde van sy handelings- 
bevoegdheid (in die sin van Van der Vyver en Van Zyl) nie, want ’n infans 
het ook handelingsbevoegdheid (soos hulle die term gebruik) maar kan nie 
as verteenwoordiger van ’n ander optree nie. Om te sê dat hy dit uit hoofde 
van sy beperkte j-f^handelingsbevoegdheid doen, lyk met die eerste oog- 
opslag ook verkeerd, en ’n mens voel amper geneigd om, as selfhandelings- 
bevoegdheid erken word, ook te wil aandring op “vir-’n-ander-handelings- 
bevoegdheid”. As selfhandelingsbevoegdheid egter slegs ’n sinoniem vir 
handelingsbevoegdheid in tradisionele sin is, kan ’n mens jou darem ’n 
voorstelling daarvan maak dat, ten spyte van die klem op die “self”, niks 
meer met “selfhandelingsbevoegdheid” bedoel word nie as die bevoegd- 
heid om onafhanklik (dit wil sê sonder die tussenkoms van ’n verteenwoor- 
diger en sonder die bystand of toestemming van ’n ander) regshandelinge 
aan te gaan - en dit sluit dan sowel regshandelinge vir jouself as regshande- 
linge vir ander in. Diegene van ons wat op die tradisionele dis grootgemaak 
is, sou Van der Vyver en Van Zyl se nuwe terminologie miskien nog 
kan begryp, maar sal ’n mens nou dieselfde van ’n nuwelingregstudent kan 
verwag? 

My uiteensetting van die ingewikkeldheid van die begrip handelings- 
bevoegdheid mag die indruk geskep het dat dit ’n onverwante konglomeraat 
van begrippe is wat daaronder saamgegooi word. Dit is natuurlik nie korrek 
nie. Alle regshandelinge het die gemeenskaplike kenmerk dat die gevolge 
daarvan in die eerste plek deur die ml van die handelende persoon bestem 
word. Volgens die tradisionele beskouing gaan wilsbevoegdheid en han- 
delingsbevoegdheid dan ook hand aan hand. Wie nie wilsbevoeg is nie 
(dit wil sê wie óf nie in staat is om ’n psigiese wil te vorm nie óf van wie 
se wil in psigiese sin die reg nie notisie neem nie) het ook nie handelings- 
bevoegdheid nie. Volgens Van der Vyver en Van Zyl se opvattings daaren- 
teen, kan ’n mens nou ’n persoon kry wat in geen sin van die woord ’n 
wil het nie (iemand wat byvoorbeeld in ’n diepe bewusteloosheid verkeer) 
en wat nogtans handelingsbevoegd is. Dit strook net nie. Moonthk 
sal Van der Vyver en Van Zyl se antwoord hierop wees dat die bewustelose 
wel in juridiese sin ’n wil het vir sover sy kurator of verteenwoordiger se 
wil aan hom toegereken word. Maar gestel nou daar is niemand wat die 
volmag het om namens die bewustelose te handel nie, het hy dan nóg 
handelingsbevoegdheid - ook sonder ’n wil in watter sin ook al? En moet ’n 
mens nie in ooreenstemming met die onderskeid handelingsbevoegdheid/ 
selfhandelingsbevoegdheid nou ook tussen wilsbevoegdheid en selfwils- 
bevoegdheid gaan onderskei nie? Hoe sal die pupillus wat wel ’n wil het 
maar wie se (self)handelingsbevoegdheid weens sy gebrek aan iudicium 
beperk word, in hierdie skema inpas ? 

Dit bring my pas by die ernstigste gebrek in Van der Vyver en Van Zyl 
se standpunt, naamlik hul opvatting dat die verteenwoordigers van persone 


98 


VAN RENSBURG 


wat nie (self)handelingsbevoegdheid het nie, as laasgenoemdes se organe 
beskou moet word. 

Ten aanvang net eers dit: in ons positiewe reg vind die orgaangedagte 
slegs erkenning met betrekking tot regspersone (in enger sin) en dan ook 
net op ’n heel beperkte gebied naamlik ten aansien van 

“(i) diegene wat hul bevoegdhede in ’n bepaalde hoedanigheid, byvoorbeeld qua 
algemene vergadering van lede, direksie of besturende direkteur, oorspronklik uit 
die Wet (hier gaan dit om die Maatskappyewet) of statute verkry, en (ii) diegene aan 
wie die bevoegdhede in (i) behoorlik gedelegeer kan word, en inderdaad gedelegeer 
is, byvoorbeeld ’n besturende direkteur aan wie die direksie sy bevoegdhede inge- 
volge die statute gedelegeer het” (Naudé Die Regsposisie van die Maatskappydirekteur 
1970 Butterworth 42). 

In alle ander gevalle waar persone namens ’n regspersoon optree, geld hulle 
nie as organe nie maar as gewone verteenwoordigers wat deur volmag tot 
optrede gemagtig is. Nou is dit opmerklik dat in die gevalle waar die 
orgaangedagte aanvaar word, die betrokke handelinge as die handelinge 
van die regspersone self beskou word {idem 19-41). Met ander woorde 
persone wat deur organe handel, handel self en daarom moet j’^^andehngs- 
bevoegdheid noodwendig aan hulle toegeskryf word. Op dié patroon sal 
Van der Vyver en Van Zyl se infans wat sogenaamd deur sy orgaan, naamlik 
sy voog, handel, ook selfhandelingsbevoegdheid moet hê, en ’n mens sou 
dan hoogstens ’n onderskeid kon maak tussen persone wat deur middel 
van hul organe in letterlike sin en dié wat deur hul organe in figuurlike sin 
kan handel. 

Maar bied die orgaanteorie in elk geval ’n bevredigende grondslag vir 
ons verteenwoordigingsreg as geheel? Die gedagte wat agter feitlik al die 
verteenwoordigingsteorieë met hul legio skakeringsvorms skuil, is dat in 
beginsel slegs die persoon wat self ’n regshandeling verrig deur die gevolge 
daarvan getref kan word - of dan meer bepaald met betrekking tot kontrakte, 
dat slegs die persoon wat self ’n kontrak sluit deur daardie kontrak gebind 
kan word. (Sien omtrent die hoofteorieë Jauw Lastgeving, Machtiging en 
Volmacht 1938 Brussel 70-84). Met hierdie uitgangspunt word die teoretici 
verplig om deur middel van die een of ander towerformule die gewenste 
maar grondliggend onmoontlike te probeer bewerkstelHg. Vir party ver- 
skaf die fiksie die oplossing. Die werking van die regshandeling word 
deur middel van ’n regsfiksie op die verteenwoordigde betrek “obgleich 
die Handlung, durch welche der Vertrag zu Stande gebracht wird, eine 
fúr ihn fremde ist” (Buchka soos aangehaal deur Jauw op bl 70). Ander, 
soos klaarblyklik ook Van der Vyver en Van Zyl, val terug op die orgaan- 
teorie om die onmoontlike moontlik te maak. 

Eintlik is dit alles ’n onnodige gespartel. Die eenvoudige waarheid is 
dat volgens ons reg (netsoos alle ander moderne regstelsels) dit wel moontlik 
is dat een persoon ’n regshandeling verrig maar die gevolge slegs intree 
vir die persoon namens wie eersgenoemde gehandel het. Soos De Wet en 
Yeats dit stel: “Alhoewel die verteenwoordiger die handelende party is, 
skep hy nie vir hom nie maar vir sy prinsipaal regte en /of verpligtinge met 
die ooreenkoms wat hy sluit” {Kontraktereg en Handelsreg 3e uitg 83). Dat 
dit die verteenwoordiger is wat handel, blyk uit die feit dat dit sj wil is 
wat vir die totstandkoming van die regshandeling die deurslag gee. Die 


REGSUBJEKTIWITEIT 


99 


geldigheid, nietigheid of vernietigbaarheid van die handeling hang in die 
eerste plek af van wat hj wil en doen. Maak hy hom byvoorbeeld by kon- 
traksluiting skuldig aan dwang of wanvoorstelling dan tref dit die ver- 
bintenisse wat vir die prinsipaal uit die kontrak voortvloei. Dat die een 
persoon gebind word deur die regshandeling van ’n ander vloei enersyds 
voort uit die volmag (hetsy ex lege hetsy ex mandatd) en andersyds uit die 
feit dat dit in ooreenstemming is met die bedoeling van die verteenwoordiger 
en moontlike derde persone wat by die handeling betrokke mag wees. 
Dit is na my mening die “moderne siening” (sien 1973 De Jure 90) wat die 
eenvoudige werklikheid korrek weergee. 

Heeltemal so eenvoudig is dit ongelukkig darem ook nie. Die Wet 
op Huurkoop 36 van 1942 bepaal byvoorbeeld dat kontrakte waarop 
dié wet van toepassing is nie geldig is nie tensy hulle “skriftelik aangegaan 
is en onderteken is deur die koper in eie persoon en deur of ten behoewe van alle 
ander partye by die kontrak” (a 4(1); ek kursiveer). Sou dit nou beteken 
dat byvoorbeeld ’n regspersoon nooit as koper ’n geldige huurkoopkontrak 
kan sluit nie aangesien hy nie “in eie persoon” kan handel nie? Dit kon nie 
die bedoeling van die wetgewer gewees het nie en daarom word dit vir die 
wetsuitlêers nodig om hierdie gaping op die een of ander manier te probeer 
oorbrug. Wat ’n geregistreerde maatskappy betref, verskaf a 69(l)(a) van 
die Maatskappywet 61 van 1973 gelukkig die oplossing maar wat nou 
omtrent ander regspersone? ’n Vanselfsprekende uitweg is om terug te val 
op die orgaanteorie en dit is dan ook wat die meeste skrywers doen (sien 
Naudé aw 26-27). Nou mag dit wees dat die orgaanteorie in hierdie be- 
sondere geval ’n bestaansreg het maar dan moet dit nie vir meer aangesien 
word as wat dit werklik is nie, naamlik ’n onvolkome middel om voorsiening 
te maak óf vir ’n casus omissus in die bepaalde wet óf vir ’n foutiewe siening 
deur die wetgewer van die verteenwoordigingsfiguur en die buitejuridiese 
werklikheid. Ook in ander gevalle (byvoorbeeld by die moontlike delik- 
tuele en strafregtelike aanspreeklikheid van regspersone) mag die orgaan- 
teorie ’n rol hê om te vervul. Om egter ter wille van hierdie uitsonderings- 
gevalle die orgaanteorie die grondslag van ons verteenwoordigingsreg te 
maak, is heeltemal ’n ander saak. 

Veral by die verteenwoordiging van ’n mens (of “natuurlike persoon” 
soos op naturalistiese patroon meestal gesê word) het die orgaanteorie 
geen rol om te vervul nie. Dit het byvoorbeeld Dorhout Mees {J^ort Begrip 
van het Nederlands Handelsrecht 3e uitg 1961 263) reeds ingesien. Die rede 
hiervoor is eenvoudig. Die reg kan nie van dag nag of van winter somer of 
van ’n dooie ’n lewendige maak nie. Regsreëls wat op onjuiste opvattings 
oor die buite-juridiese werklikheid gebaseer is, moet noodwendig tot in- 
konsekwensies en onbillikhede lei. Sodanige regsreëls kan in Van der Vyver 
en Van Zyl se eie woorde niks anders as onware reg wees nie (Jnleiding tot die 
Regswetenskap 1972 Butterworth 171-173). Weliswaar is fiksies in die regs- 
Jormulering soms toelaatbaar maar dan het ’n mens, soos Larenz dit stel, 
eintlik met ’n verdeckte Verweisung te doen (Methodenlehre der Rechtswissen- 
schajt 2e uitg 1969 Berlin Heidelberg New York 200). Indien die wetgewer 
byvoorbeeld sou sê dat vir sekere doeleindes die woord “man ”ook “vrou” 
insluit, beteken dit nie dat alle vrouens nou mans of selfs “juridiese” mans 
word nie. Dit beteken slegs dat sekere regsreëls met betrekking tot mans 
ook op vrouens van toepassing gemaak word. In plaas van om al die reëls 


100 


VAN RENSBURG 


met betrekking tot mans afsonderlik vir vrouens te herhaal, of in plaas van 
om die vroulike vorm telkens by die manlike te voeg, word mans en vrouens 
vir die besondere wetgewing eenvoudig gelykgestel. So word onnodige 
duplikasie deur ’n soort “juridiese snelskrif” uitgeskakel, en word die ideaal 
van juridiese skoonheid, deursigtigheid en eenvoudigheid gedien; ’n ideaal 
waaraan alle juridiese vormgewing (of anders gestel: alle regspositivering) 
behoort te voldoen. 

Buite hierdie eng gehied van regsformulering moet die reg hom streng aan die 
feite van die huite-juridiese mrklikheid hou, anders kry mens noodwendig teen- 
strydighede en onbillikhede. Die ou Romeine se geloof, byvoorbeeld, 
dat die marmer in sekere groewe in Asië en Gallië telkens na ontginning 
weer aangegroei het, het reëls tot gevolg gehad wat die vruggebruiker op 
onbillike wyse bó die eienaar bevoordeel het (vgl Voet 7 1 24 en 24 3 7 13). 
(Sien verder oor hierdie aangeleentheid Van Rensburg Juridiese Kousali- 
teit en Aspekte van Aanspreeklikheidshegrensing in die Reg 1970 Pretoria 130-138, 
Larenz tap, Von Jhering Geist des Romischen Rechts bd III 5e druk 1906 
Leipzig 307 en Soeteman Ficties in het RechF 1970 Ars Aequi (bd 19) 
43-53. Die rol wat fiksies by die regsontwikkeling kan speel, laat ek kort- 
heidshalwe buite beskouing.) 

Vir my lyk dit nou vanselfsprekend dat byvoorbeeld die voog nóg 
in letterlike sin nóg in figuurlike sin as orgaan van die infans beskou kan 
word. Die oë, mond, ore ensovoorts van die infans is hy beslis nie. Maar 
’n metaforiese orgaan (soos die Staatspresident ’n orgaan is van die staat 
of miskien selfs ’n direksie ’n orgaan is van ’n maatskappy) is hy ook nie. 
Hoekom hom dan ’n orgaan noem? Dit sal slegs geregverdig wees indien 
’n mens daardeur in ooreenstemming met die vereistes van juridiese ekono- 
mie ’n waarheid tot uiting bring wat anders slegs met ’n groot omhaal van 
woorde kan geskied. In plaas van om volledig uiteen te sit hoe ’n infans 
geraak word deur sy voog se optrede namens hom, verwjs ’n mens dan by 
implikasie eenvoudig na die organe van individue en van regspersone en 
sê dat die voog dieselfde rol teenoor die infans vervul. Uit wat ek reeds 
hierbo gesê het, behoort dit egter duidelik te wees dat so ’n verwysing 
geen groter duidelikheid bring nie : daarvoor is die verskil tussen ’n indiwidu 
se orgaan en ’n voog te groot, en die aanwending van die orgaangedagte 
by die regspersoon te beperk en onseker. Trouens dit is my oortuiging dat 
die bestempeling van die voog as orgaan slegs onsekerheid en verwarring 
kan skep. 

Wat ek omtrent Van der Vyver en Van Zyl se “selfhandelingsbevoegd- 
heid” en die implikasies daarvan gesê het, geld in ’n sekere mate ook vir 
hul “selfverskyningsbevoegdheid”. Oor die prosessuele implikasies van 
laasgenoemde term voel ek my nie bekwaam om iets te sê nie. 

Teen die term “pligsbevoegdheid” het ek nie prinsipiële besware nie. 
Is so ’n term egter nodig? Indien regsbevoegdheid só omskryf word dat 
dit sowel die bevoegdheid om draer van regte as die bevoegdheid om draer 
van verpligtinge te wees, insluit, en indien die twee bevoegdhede altyd 
saamval sodat ’n persoon wat die een het die ander noodwendig ook moet 
hê, lyk dit onnodig en pedant om ook op die erkenning van ’n afsonderlike 
“pligsbevoegdheid” aan te dring. Groter duidelikheid bring dit nie; dit 
lei inteendeel slegs tot verduistering deur ’n vermenigvuldiging van woorde. 


ENRICHMENT LIABILITY 


101 


(Terloops kan hier weer gewys word op die probleem wat Van der 
Vyver en Van Zyl se beskouings vir Engelssprekende regsgeleerdes gaan 
oplewer, “Legal capacity” verwys uitdruklik nóg na regte nóg na ver- 
pligtinge.)* 

Op hulle wat innovasies in die regsterminologie bepleit, rus die bewys- 
las om die noodsaaklikheid van sodanige innovasies aan te toon. Hoeveel 
waardering ek ook al vir Van der Vyver en Van Zyl se sienswyses in ander 
opsigte mag hê, is ek bevrees dat hulle hulle in die huidige geval nie van 
daardie bewyslas gekwyt het nie. My en my jaarlikse span van 1 500 eerste- 
jaarstudente aangaande, ons sal (voorlopig) die tradisionele terminologie 
behou ! 

A D J VAN RENSBURG 
Universiteit van Suid-Afrika 


ENRICHMENT LIABILITY AND THE 

lUS RETENTIONIS 

The purpose of this note is to expose an anomaly which exists in our 
law of enrichment liability. 

The ius retentionis and the part it plays in our enrichment law is deserving 
of attention as references to it run like a thread throughout this field of 
our law for the reason that it is itself, a feature of enrichment liability. In 
all circumstances where our law recognises an enrichment action it also 
(if the impoverished party is in possession of the thing on which expense 
has been expended) recognises a ius retentionis, although it does not recog- 
nise an enrichment action in all cases where it recognises a ius retentionis 
(see eg Brooklyn House Furnishers v Knoett^e and Sons 1970 3 SA 264 (A) 
and Ploughall {Edms) Bpk v Rae 1971 1 SA 887 (T). 

Wille {The Eaw of Mortgage and Pledge in South Africa 2nd edition 1968 
67) defines a ius retentionis as follows : 

“A right of retention, ius retentionis, frequently referred to as a ‘lien’, is a right 
conferred by operation of law on a person who is in possession of the property 
of another person, on which he has expended money or labour, of retaining pos- 
session of the property until he has been duly compensated.” 

Thus as was stated by Bristowe J a right of retention arises 

“from the fact that one man put money or money’s worth into the property of 
another.” 

One of the examples given of the class of person who may enjoy such a 
right is that of artificers “who make or repair articles of a movable nature.” 
It was further stated that these liens depend on the maxim found in 50 17 
206 ie Jure naturae aequum est neminem cum alterius detrimento et injuria fieri 
locupletiorem, which modifies the accessio principle and likewise the principle 
that “(t)hat which is inextricably mingled with a chattel becomes part of 
that chattel.” {United Building Societj v Smookler’s Trustee and Golombick’ s 
Trustee 1906 TS 623 627). 


*Ons vertaal die bevoegdhede wat ’n regsubjek aan sy subjektiewe reg ontleen as 
“powers” (vgl Van der Vyver 1973 THRHR 268). 


102 


NATHAN 


However 

“’n lus retentionis is die reg wat die hesitter (writer’s italics) van ’n saak van iemand 
anders, waaraan hy geld of arbeid bestee het, verkry om die saak in sy besit te 
hou totdat . . . (hy) vergoed is.” - per Botha JA in the Brookljn case (at p 270). 

The ius retentionis is therefore, by its very nature, limited in that it exists 
only where there is possession. 

As in the case of actions based on enrichment, so too with the ius 
retentionis, the types of expenses which may possibly be expended by the 
impoverished party are traditionally classified as necessary, useful or lux- 
urious expenses. In the United Building Societj case (at p 628) Bristowe J 
held that liens for impensae necessariae and impensae utiles are clearly recog- 
nised. The former are called “salvage liens” and the latter “improvement 
liens”. Liens incurred because of a performance rendered in terms of a 
contract are termed “debtor and creditor liens”. Because “debtor and cre- 
ditor liens” are based on contract and not on enrichment (as is the case 
of the former two types of lien) they can exist in respect of impensae volup- 
tuariae, but they are confined to the limits of “contractual privity”. But as 
was stated in the Ploughall case (at p 890F) 

“’n Retensiereg vir verbetering van die saak is ’n saaklike reg en ontstaan nie uit 
ooreenkoms nie.” 

A ius retentionis based on enrichment is thus a real right and as such holds 
good against the whole world, including the owner, whether he assented 
to the improvement or not (see also the United Building Societj case (at p 630), 
whereas a “debtor and creditor lien” being based on contract is enforceable 
against the owner onlj if he was a party to the contract. From this an im- 
portant difference follows: the “debtor and creditor” liens extend to all 
expenses incurred in terms of the contract {ibidp 628) ie to the full contract- 
ual price. Liens based on enrichment, however, are limited to expenses which 
have either maintained or preserved the property, or which have improved 
the property, thereby enhancing its market value (ibid p 630). 

As stated “(t)hese rights of retention attach to the property concerned 
and depend on the creditor being in possession” (Wille op cit p 66), therefore 
there can be no question of both a “debtor and creditor lien” and an en- 
richment lien being utilised in any one instance. 

The requirements necessary to found an enrichment lien are therefore 
as follows: 

(1) Possession of a thing belonging to another. The court will have to be 
satisfied that the impoverished person was in possession “at the date of 
the alleged deprivation ...” and that there was actual possession which 
need not be pro domino, but which must be with the intention of “securing 
some benefit for himself as against the owner.” (per Innes CJ in Scholtt(^ v 
Faifer 1910 AD 243 246). Thus the possessor must show that he had de- 
tentio as well as animus possidendi. (See Ploughall’s case). 

(2) The person asserting the lien must have expended money or labour on 
the thing belonging to the enriched party and the lien holder may only 
exercise this right until he has been compensated “hoogstens tot die mate 
van die eienaar se verryking” (per Botha JA in the Brookljn case at p 270E). 


ENRICHMENT LIABILITY 


103 


Because the enriched party must compensate the impoverished party to 
the extent of his enrichment, all the general requirements for enrichment 
liability must be proved. Briefly they are: 

(i) Enrichmnt: If there is no enrichment there is no lien as the extent of 
the lien is the extent of the enrichment (see Land Bank v Mans 1933 
CPD 19 24 25). 

(ii) Impoverishment : That our courts look for this requirement appears 
clearly from the fact that it is required of the impoverished party that 
he prove the actual amount expended (see eg King’s Hall Motor 
Co V Wickens and McNicol 1931 NLR 43-45). 

(iii) At the expense of: As early as 1885, De Villiers CJ gave as the reason 
for granting a lien, the fact that it “is not right or just that any person 
should be enriched at the expense of another” (in Colonial Government 
V Smith (1885) 4SC 194 199). This has now been reafïirmed by the ap- 
pellate division in the Brooklyn case. 

(iv) Sine causa: In the words of prof JC van der Walt (1966 THRHR 222) 
this requirement is present if “geen verbintenisregtelike verhouding 
tussen die verrykte en die verarmde bestaan het op grond waarvan die 
verrykte aanspraak kon maak op die vermoënsverskuiwing nie.” 

at is not necessary to add anything further except to stress that a “debtor 
Ind creditor” lien has as its basis a contract, and therefore none of the en- 
richment requirements needs to be present - for the latter type of lien there 
is a causa ie the contract. The “debtor and creditor” lien serves as security 
for the duty to perform which arises out of a contractual obligation. The 
position should be the same when it comes to enrichment liens, ie in all 
cases of enrichment where the law recognises a ius retentionis the enrichment 
should give rise to an obligation, and the ius retentionis should merely fulfil 
the function of securing the performance. In our present-day law, however 
it is not in all instances that an obligation will be recognised when the 
enrichment requirements are present and a ius retentionis is recognised as the 
instances will have to resort under one or other of the specific condictiones 
or enrichment actions. 

In the Brooklyn case Botha JA distinguished enrichment actions from 
the ius retentionis as regards the interpretation of the “at the expense of” 
requirement for enrichment liability. Why were these not seen as two sides 
of one picture both sharing the same basis ? 

The question that now arises is - can the holder of an enrichment lien 
institute an action in South African law for the recovery of the amount of 
the enrichment? In other words where the law affbrds real security in re- 
spect of a right, can the bearer of this right actively enforce his right by 
means of an action? In order to answer this question it is necessary to con- 
duct a closer but brief examination (as far as is relevant) of the ius retentionis 
in the hght of its historical development, and in so doing to bring the present 
position clearly to the fore and in this manner to expose an existing and 
untenable anomaly. 

At Roman law the bona fide possessor could enforce payment of com- 
pensation only by means of the exceptio doli which he forfeited if he gave 


104 


NATHAN 


up or lost possession of the land concerned. Roman-Dutch law gave the 
impoverished bona fide possessor of land an action irrespective of whether 
or not he exercised his ius retentionis. Prof De Vos {Verrjkingsaanspreeklikheid 
in die Suid-Afrikaanse Reg 2e uitg 1971 94) states that this was an existing 
right which was logically extended, support being found in the enrichment 
prohibition. 

In South African law the impoverished bona fide possessor of land has 
retained this right of action but, like Roman and Roman-Dutch law, there 
has been no “logical extension” in respect of improvements effected to 
movable property. Therefore the bona fide possessor of movable property 
is in the same position that he was in at Roman law, and he can “enforce” 
his right to compensation only by exercising a ius retentionis ie passively 
by way of a defence to the owner’s rei vindicatio. Why a distinction should 
be drawn between movable and immovable property is neither clear nor 
logical. If historically there was good reason for distinguishing between 
immovable and movable property, the writer can think of no reason which 
justifies this distinction in modern law - in principle there is no need and 
no basis for the distinction. 

In South African law the action of the bona fide possessor has been ex- 
tended to include detentors (see Bellingham v Bloommetje 1874 Buch 36; 
Rubin V Botha 1911 AD 568; and Fletcher and Fletcher v Bulawayo Waterivorks 
1915 AD 636). Detentors, like possessors, have no action for compensation 
in respect of improvements effected to movables but they too may exercise 
a ius retentionis. 

This then is the anomaly which exists in our law, namely possessors 
and detentors of land have both an action and a ius retentionis in respect of 
tangible improvements brought about to land, but possessors and detentors 
of movable property can only exercise a ius retentionis to “enforce” their 
rights to compensation, a right which the law clearly recognises by making 
provision for real security. Thus we have the extraordinary circumstance 
of a valid and acknowledged right untainted by turpitude, but a right which 
the bearer thereof cannot directly enforce on his own initiative in a court 
of law. 

The ius retentionis., the counterpart of all enrichment actions therefore 
covers a wider field than the actions themselves. On the strength of the 
aforegoing one pauses to consider what the outcome of Nortje v Pool 1966 
3 SA 96 (A) would have been if the plaintiff had remained in possession 
of the land in question and had exercised a ius retentionis - he may possibly 
have succeeded, but an action was denied as the “improvements” in question 
were not of a tangible nature although they did relate to land. 

The content of the ius retentionis is merely to retain possession until 
such time as compensation has been paid. It amounts to real security and 
attaches to the property concerned. When possession is lost, it too is lost. 
To say, however, that when possession is lost the right to claim compen- 
sation is also lost is something else and in principle incorrect. What dis- 
appears when possession is lost is the security that possession affords as 
well as the attendant preferential right in the event of the insolvency of the 
enriched party (Wille op cit 193). The consequences of the enrichment it- 


ENRICHMENT LIABILITY 


105 


self gives rise to an obligation and loss of possession cannot extinguish 
this obligation, Thus the security must be clearly distinguished from the 
claim and the two should be seen independently of each other, ie 

(1) a personal right or claim which arises only when all the enrichment re- 
quirements are complied with and which applies only as against the en- 
riched party and which, like any other unsecured debt, will confer no pre- 
ference on insolvency. 

(2) a right to retain the property concerned, conferred by operation of law 
on a creditor under certain circumstances. Its content - to retain the property 
concerned until compensated. Its effect - to afford security for payment. 
This is a real right and operates against all. 

The law sees fit to give certain classes of creditors security under 
certain circumstances and it is illogical to hold that in one such instance only 
the creditor cannot enforce his right. Thus in the case of a pledge if posses- 
sion is lost this would not lead to the extinction of the obligation con- 
cerned. Likewise in the case of a mortgage bond (where security depends 
on registration and not on possession) cancellation of the bond before 
payment of the debt would extinguish the real security, but this would 
not necessarily mean that the debt existing between the parties would 
simultaneously be extinguished. It does, however, mean that the real 
security has been lost. A landlord who loses his hypothec will not also for- 
feit his right to receive rentals due and owing. Furthermore in all these 
instances an action can be instituted for what is owing while the creditor 
retains his security until such time as his claim is satisfied. To hold that 
although the impoverished party may have a ius retentionis, he has no action 
in respect of certain improvements effected to movable property but that 
he does have an action in respect of certain improvements effected to 
immovable property is surely an untenable position. The ius retentionis 
cannot exist in abstract, it must secure something and this something is a 
right to compensation. This right can only flow from an enrichment obli- 
gation, and it is diíflcult to understand why such an obligation is acknow- 
ledged in respect of improvements brought about to immovable property 
and is not acknowledged in respect of improvements brought about to 
movable property. Once a right is recognised we must accept that it can 
be actively enforced at law. 

In the Brooklyn case (at p 270E) Botha JA stated that 

“Dit (the ius retentionis) is bloot ’n verweer teen die eienaar se rei vindicatio, en maak 

op sigself geen eisoorsaak uit nie.” 

It is not merely a defence but the practical utilisation of real security. 

Not only does the anomaly remain but it has now been reinforced. Be- 
cause the nature and content of the ius retentionis was not appreciated (ie 
it was seen as a “defence” and not as security, conferred by operation of 
law) uncertainty has been introduced into our law as regards the inter- 
pretation of one of the requirements which must exist to give rise to enrich- 
ment liability. 

In two recent decisions the Transvaal provincial division in Goum v 
Jester Pools {Ptj) Ltd 1968 3 SA 563 (T); and the appellate division in the 


106 


NATHAN 


Brooklyn case faced with similar facts gave conflicting interpretations of the 
“at the expense of” requirement. In the Gouws case the court was concerned 
with an action in respect of expenses incurred in respect of immovable 
property and in the Brooklyn case the court was concerned with expenses 
incurred in respect of movable property and a ius retentionis. In the former 
case the Transvaal provincial division found that enrichment had not been 
proved but in the latter case the appellate division found that enrichment 
had been proved. Logically the interpretation of the appellate division 
should overrule that of the Transvaal provincial division, but because of 
the dictum of Botha JA quoted above and the fact that the learned judge 
stated (at p 273H) that it was not necessary “om nou daarop (ie the “at the 
expense of” requirement) met betrekking tot ’n verrykingsaksie in te gaan 
nie, aangesien ons nie hier met so ’n aksie te doen het nie, maar met ’n be- 
weerde retensiereg wat bloot as verweer teen die eienaar se rei vindicatio 
opgewerp word”, the decision of the Transvaal provincial division cannot 
be considered to have been overruled. 

Prof De Vos (“Retensieregte weens verryking” THRHR 1970 357) 
criticising the interpretation of the requirement by the appellate division 
states that “(d)ie verwarring wat mens hier aantref kan egter maklik oor- 
waai tot die verrykingsaksie self, aangesien die basiese beginsels wat be- 
trokke is, kwalik van die een geval tot die ander kan verskil.” The basic 
principle is the same ie enrichment and the requirements necessary to 
constitute enrichment cannot differ from one instance based on enrichment 
to another based on enrichment. 

If a future court were to be faced with a matter similar to that of the 
Gouws case it is possible that one of two courses would be open to it : 

Firstly, to follow the interpretation given in the Gouws case holding that 
the interpretation given in the Brooklyn decision is not binding because 
the appellate division interpreted the requirement only as regards a right 
of retention and not as regards an action; or secondly, to hold that the 
interpretation of the appellate division is binding because the “at the ex- 
pense of” requirement is a requirement which must be present to prove 
enrichment liability, and both an action and a right of retention have as 
their basis enrichment, the right of retention being the security affbrded by 
operation of law to secure a right arising because of the enrichment of one 
party at the expense of another. 

It is submitted that the second course is the correct one to follow. 

CARMEN NATHAN 
University of South Africa 


To attempt to draw the line hetiveen the foreseeable and the unforeseeable in the world of everyday 
affairs raises even more difficulties than the determination of where space leaves off and outerspace 
begins. 


Leon Green 


Vonnisse 


S V VALASHIA 1973 3 SA 934 (O); S v NTHEMBU 1973 3 SA 937 (O); 
S V MAAMA 1973 3 SA 938 (O) en S v RADEBE 1973 3 SA 940 (O) 

Strafproses - Opskorting van vonnisse - Voorwaardes 

In vier opeenvolgende beslissings (al vier hersienings van landdros- 
hofbeslissings in die Oranje-Vrystaatse provinsiale afdeling) het die aan- 
geleentheid van die vorm wat opskortingsvoorwaardes moet aanneem, 
ter sprake gekom. 

Die beslissings het almal betrekking op artikel 352(1 )(a) van die Straf- 
proseswet 56 van 1955, wat bepaal dat vonnisse opgeskort en ’n beskuldigde 
vrygestel mag word onderworpe aan sekere voorwaardes (byvoorbeeld 
die goeie gedrag van die beskuldigde). Alhoewel die hof ’n wye diskresie 
het ten aansien van die aard en vorm van die voorwaardes wat hy oplê, 
het ons howe tog met die verloop van jare sekere riglyne neergelê waar- 
aan sulke opskortingsvoorwaardes moet voldoen. Dit is egter so dat daar 
geen eenvormigheid bestaan ten opsigte van die toepassing van hierdie 
beginsels nie en howe verskil heelwat van mekaar wat hierdie aangeleent- 
heid betref. 

\n S V Valashia, die volledigste van die vier beslissings onder bespre- 
king, word die twee basiese beginsels soos reeds 'm Rv Cloete 1950 4 SA 191 
(OD) geformuleer, bevestig en as uitgangspunt aanvaar. In R v Cloete 
word die twee beginsels soos volg deur regter Reynolds geformuleer: 

“. . . it does seem that two principles at least should be observed in the imposition 
of the conditions. The first is that the condition imposed should bear at least some 
relationship to the circumstances of the crime which is being punished by the impo- 
sition of the suspended sentence. It need not be closely related but should be related 
to it in some degree at least, even though slightly related and not divorced from it, 
or remote from it. The second is that the condition be stated with such precision that 
the convicted person may understand the ambit of the condition.” (192). 

In die vier beslissings onder bespreking word hierdie twee begin- 
sels verder uitgebou en gepresiseer sodat daar uit die beslissings baie 
meer duidelikheid volg oor die howe se siening van opskortingsvoor- 
waardes. 

Die eerste beginsel soos gestel deur regter Reynolds word deur 
verskeie praktiese aanbevelings uitgebou; 

(i) Die feit dat sekere misdade in die Bylae van die Strafproseswet saam 
gegroepeer word of dat sekere misdade ’n gemeenskaplike element 
besit (byvoorbeeld oneerlikheid), is nie voldoende om aan die beginsel 
te voldoen nie {S v Valashia 935) ; 


108 


VONNISSE 


(ii) Die omstandighede en die aard van die misdaad waarvoor die be- 
skuldigde gestraf word, moet primêre aandag geniet by die formu- 
lering van die opskortingsvoorwaardes en die voorwaarde 

. . behoort slegs te verwys . . . na misdrywe wat wesenlik verband hou met die 
aard en omstandighede van die misdryf waaraan die beskuldigde skuldig be- 
vind is.” (S V Radebe 940; S v Maama 939). 

(iii) ’n Opskortingsvoorwaarde dien wel as waarskuwing of vermaning 
dat die beskuldigde nie weer die misdaad pleeg waaraan hy skuldig 
bevind is nie 

“. . . maar sodra dit moet dien om ‘misdade’ in die algemeen te voorkom wat 
nie genoem word nie of nie betrekking op die misdaad het waaraan hy skuldig 
bevind is nie, is dit te wyd” {S v Nthembu 92)1). 

Wat die tweede beginsel betref, nl dat die beskuldigde moet verstaan 
wat die voorwaarde behels, tree die volgende riglyne na vore om te help 
by die nakoming daarvan : 

(i) Die voorwaarde moet nie vaag gestel word nie en derhalwe sal ’n 
algemene kategorie van misdade (bv misdade met geweld as element) 
onder normale omstandighede nie voldoende wees nie {S v V'alashia 
935. Sien egter die beslissing m R v Brand 1957 4 SA 318 (T) waarin 
beslis is dat “misdaad wat oneerlikheid behels”, voldoende is. Vgl ook 
J V Kunene 1971 3 SA 810 (W)); 

(ii) Aanvullend by die vereiste moet die beskuldigde weet watter misdade 
by die opskortingsvoorwaarde ingelyf is en is dit dus wenslik om die 
misdade by name te noem in plaas daarvan om bv te verwys na “die 
misdrywe wat genoem word in Groep III van Deel I van die Derde 
Bylae van die Strafproseswet”, of na “enige misdaad wat ’n geoorloofde 
uitspraak op ’n aanklag van (byvoorbeeld) diefstal is.” (Vgl S v Valashia 
935 cn S V Nthembu 937. In teenstelling hiermee sien S v Kunené). 

(iii) Waar die misdade genoem word, moet nie te veel genoem word nie 
al voldoen hulle ook aan die eerste beginsel (S v Valashia 936). 

“Dit is derhalwe altyd ’n heilsame reël om die misdade wat by die opskortings- 
voorwaarde ingesluit word spesifiek te noem of as klas noukeurig te beskryf, 
en waar doenlik ’n kwalifikasie op te lê soos byvoorbeeld sonder die alterna- 
tief van ’n boete of waarvoor die beskuldigde met ’n boete van meer as ’n be- 
paalde bedrag gevonnis word.” (3" v Valashia 936). 

Alhoewel dit uit ons resente regspraak blyk dat daar ’n tendens is om 
vae en veralgemenende opskortingsvoorwaardes te vermy, impliseer dit 
nog geensins ’n eenvormige benadering nie. Hierdie vier uitsprake is te 
verwelkom aangesien dit alleen kan meehelp tot sodanige benadering. 

Tog is dit ironies dat in twee van die beslissings die opskortings- 
voorwaardes so gewysig is om onder andere te lui dat die beskuldigde nie 
. . skuldig bevind word aan ’n soortgelyke misdaad . . .” nie, terwyl die 
gebruik van die begrip “soortgelyke misdaad” in ’n opskortingsvoorwaarde 
in die beslissing van S v Ngcobo 1966 1 SA 605 (N) as te vaag verwerp is! 

SIAS REYNEKE 
Prokureursklerk, Johannesburg 


VONNISSE 


109 


PIETER MARSMAN v FIRMA M ROSSKAMP 1973 CMLR 501 

European community - protection of migrant mrkers - conflict hetween 
community and national law 

The three foundation treaties which established the European Coal 
and Steel Community, the European Atomic Energy Community and the 
European Economic Community together with their annexes and proto- 
cols are primary sources of community law. These treaties are “self exe- 
cuting” treaties which means that upon ratification they immediately became 
law within the member states (see Lasok and Bridge Eaw and Institutions 
of the European Communities 68; Wade “Sovereignty and the European 
Communities” (1972) 88 Eaw Quarterly Review 1; Behr “Directly applicable 
provisions of community law: the development of a community concept” 
(1970) 19 International and Comparative Eaw Quarterly 257; and Trindade 
“Parliamentary sovereignty and the primacy of European community law” 
(1972) 35 Modern Eaw Review 375). 

As could be expected, one of the legal issues with which the community 
court has had to deal concerns whether community law or the municipal 
(national) law of a member state should prevail in the event of a conflict 
between the two. In a series of decisions the court has developed the doc- 
trine of the supremacy of community law. 

In NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming Van Gend en 
Eoos V Nederlandse Administratie der Belastingen 1963 CMLR 105 the court 
declared that the community constituted “a new legal order - for whose 
benefit the states have limited their sovereign rights, albeit within limited 
fields, and the subjects of which comprise not only the member states but 
also their nationals.” The court asserted that community law was addressed 
not only to member states in the fashion of public international law, but 
also to the citizens of the member states in the fashion of a federal law 
(Lasok and Bridge op cit 198). 

The court went further in the Italian case of Flaminio Costa v ENEE 
1964 CMLR 425 and declared that “. . . (The EEC Treaty) . . . has created 
its own legal order . . . having real powers resulting from a limitation of 
competence or of transfer of powers from the states to the community ...” 
The court pointed out that it would be impossible to assert any internal 
text against the law created by the treaty without jeopardising the foun- 
dation of the community itself. 

In similar vein the court held in Internationale Handelsgesellschaft GmbH 
V Einfuhr und Vorratstelle fiir Getreide und Futtermittel 1972 CMLR 255 that 
“. . . no provisions of municipal law, of whatever nature they may be, 
may prevail over community law . . . The validity of a community act or 
its application in a member state remains therefore unimpaired even if it 
is alleged that the basic rights . . . of the national constitution were vio- 
lated ...” 

Marsman v Rosskamp provides a further example of the established 
principle that directly applicable community law prevails over the municipal 
law of member states. 


110 


VONNISSE 


M, a Dutch national resident in Holland, was employed as a metal- 
worker with the defendant, a German firm, whose place of business in 
Germany was about 20 kms from M’s home. As a result of an industrial 
accident M suífered a 60 per cent disability for which he receives disability 
benefits from his German insurers. 

Some eight months after the accident the firm gave notice of termination 
of M’s employment. M appealed against the termination of his employment 
to the German labour tribunal {A.rbeitsgericht) at Rheine on the ground 
that sl4 of the German Serious Injuries Act {Schwerbeschddigtengesett() of 
16 June 1953 permits notice of dismissal to be given only if the principal 
social security department assents thereto. Since this consent was in casu 
lacking, M contended that the termination of his employment was invahd. 

The defendant on the other hand submitted that sl of the Serious 
Injuries Act specifically provides that the special protection afforded by 
sl4 does not apply to non-Germans. Therefore although M, as a gravely 
injured person, had claim to ofïicial accident insurance, he could not rely 
on the provisions of s 14 since he was not resident in the Federal Republic 
of Germany or in West Berlin. 

The labour tribunal was not sure whether sl of the Serious Injuries 
Act conflicted with art 48 of the EEC Treaty and with art 7 of regulation 
1612/68 of 15 October 1968 and approached the European court of justice 
for a decision in the matter. 

Article 48 of the EEC Treaty states 

‘T. Freedom of movement for workers shall be secured within the 
community not later than by the end of the transitional period. 

2. This shall involve the abolition of any discrimination based on 
nationality between workers of member states, as regards em- 
ployment, remuneration and other working conditions.” 

Article 7 of regulation 1612/68 provides that 

“No worker, being a national of a member state, may, in the 
territory of other member states, be treated differently from the 
indigenous workers, for reasons of nationality, in respect of 
conditions of employment and labour, and particularly in respect 
of remuneration, termination of employment and, in the case of 
unemployment, of occupational reintegration or re-employment. In 
each member state he shall benefit from the same social and fiscal 
advantages as indigenous workers.” 

The court pointed out that the freedom of movement of workers is 
essential to the common market and held (at 506) that - 

(i) art 48 of the treaty prescribes the abolition of all discrimination 
based on nationality for workers in respect of employment, re- 
muneration and other labour conditions; 

(ii) the provisions of art 48 are subject only to the reservations ex- 
haustively enumerated in paragraph (3) of the article concerning 
public policy, public safety and public health; 


VONNISSE 


111 


(iii) community social law relies on the principle that each member 
state must by law accord to all nationals of other member states 
employed in its territory the same legal benefits as it accords to 
its own nationals; 

(iv) the prohibition of discrimination provided for by art 48 covers 
the special protection which, for social reasons, the legislature 
of a member state accords to specific categories of workers; and 

(v) art 7 of regulation 1612/68, in making an explicit mention of 
termination of employment amongst the employment and labour 
conditions which must apply equally to indigenous workers and 
to workers of other member states, does no more than ensure the 
correct implementation of art 48. 

M was consequently entitled to rely on the protection which sl4 of 
the Serious Injuries Act afforded German workers. 

PEJ BROOKS 
Umversitj of South Africa 


S V TSHEBELETSANE 1973 4 SA 195 (NK) 

Strafproses - Vonnis - Gevangenisstraf vir korrektiewe opleiding - So ’n vonnis 
alreeds ’n beskuldigde opgelê - heskuldigde weer daarna veroordeel - hoe landdros 

met vonnis kan handel 

Die beskuldigde is deur ’n landdros skuldig bevind aan die diefstal 
van drie koolkoppe. Aangesien die beskuldigde egter ’n vorige veroor- 
deling van gevangenisstraf vir korrektiewe opleiding op sy kerfstok gehad 
het, het hy gekwalifiseer vir gevangenisstraf ter voorkoming van misdaad 
kragtens art 'h'iAquat 2(a) van die Strafproseswet 1955. 

Die landdros het verkeerdelik gemeen dat hy in die omstandighede ’n 
tweede keer gevangenisstraf vir korrektiewe opleiding kon oplê en omdat 
hy van oordeel was dat daar omstandighede kragtens art 335 A van die 
wet is wat die oplegging van ’n ligter straf regverdig, het hy die beskuldigde 
gevonnis tot twee maande gevangenisstraf. 

By hersiening na die Noord-Kaapse afdeling het die waarnemende 
regterpresident heeltemal tereg bevind dat die landdros nie die bevoegd- 
heid gehad het om ’n vonnis van gevangenisstraf ter voorkoming van mis- 
daad op te lê nie. Gevolglik kon die landdros ook geen diskresie uitoefen 
kragtens artikel 335 A nie. 

Die waarnemende regterpresident gaan dan egter voort en fouteer 
self. Hy bevind dat die landdros ’n diskresie gehad het kragtens art 93(2) 
van die Wet op Landdroshowe 1944 om die verrigtinge in ’n voorlopige 
ondersoek te omskep of dat die saak vir verhoor na die hof van ’n streek- 
afdeling verwys moes word indien die staatsaanklaer dit versoek het. 
Aangesien hy egter in die onderhawige geval nie verplig was om ooreen- 
komstig die bepalings van art 93(2) te handel nie, aldus die regter, kon die 
landdros egter kragtens sy gewone jurisdiksie handel. 


112 


VONNISSE 


Regter Van Rhijn skrap dan die vonnis wat kragtens art 335 A opgelê 
is, maar lê weer dieselfde vonnis op wat die landdros kragtens art 93(2) 
sou kon opgelê het. 

Deur hierdie bevinding het die regter dan die anomaliese posisie be- 
vestig waarna Hiemstra Suid-Afrikaanse Strafproses (Butterworths Durban 
1967) op bladsy 424 verwys. ïndien die beskuldigde voor ’n streekhof 
tereggestaan het, sou hierdie howe geen diskresie gehad het nie en sou 
’n vonnis van gevangenisstraf ter voorkoming van misdaad ’n verpligte 
vonnis gewees het (onderhewig aan art 335 A). Die landdros het dan in 
hierdie opsig wyer magte ten opsigte van vonnisoplegging as wat ’n streek- 
hof of hoërhof het. Hierdie anomalie het egter verdwyn. Die oplossing is 
te vinde in art 93bis van die Wet op Landdroshowe 1944. Die landdros 
was gevolglik kragtens hierdie artikel verplig om die bevinding ten opsigte 
van die beskuldigde ter syde te stel sodat die verrigtinge weer van nuuts af 
voor die streekhof kon begin. 

Gelukkig is die beskuldigde nie deur hierdie dwaling benadeel nie - hy 
kan moontlik slegs bevoordeel word. Indien opgetree was kragtens art 
92)bis sou die streekhof, as die beskuldigde weer skuldig bevind sou word, 
hom moes vonnis tot gevangenisstraf ter voorkoming van misdaad. Die 
streekhof kon dan egter, indien die omstandighede kragtens art 335 A be- 
vind sou word, die beskuldigde in die plek daarvan vonnis tot gevangenis- 
straf vir ’n tydperk van hoogstens vyf jaar. 

Indien aan die korrekte prosedure van art 92>bis gevolg gegee was, 
moes die waarnemende regterpresident die skuldigbevinding en vonnis ter 
syde gestel het sodat die verrigtinge van nuuts af voor die betrokke streek- 
afdeling kon begin - S v Jacobs 1972 1 SA 510 (K). 

PM BEKKER 
Universiteit van Pretoria 


BUTTERWORTH-PRYS 

Dií doen die redaksie genoeë om aan te kondig dat die Butterworth-prys vir die beste eerstelingbydrae 
van 1973 gesamentlik toegeken is aan: 

F R MALAN EN C P C VAN DER WALT 

Die Butterwortb-prys - regshoeke ter waarde van R60 - word deur die uitgewers beskikbaar gestel 
aan die outeur wat in die bepaalde kalenderjaar die beste artikel vir publikasie in die Tydskrif aan 
die redakteur stuur. 

Die artikel moet die eersteling wees wat die skrywer vir publikasie in ’n regswetenskplike tydskrif 
aanbied. Dit moet by voorkeur oor ’n onderwerp van Suid-Afrikaanse reg handel. Die manuskrip 
moet getik en in alle opsigte persklaar wees. Die redaksiekomitee behartig die beoordeling aan die 
einde van elke kalenderjaar. Die redaksiekomitee behou hom die vryheid voor om die prys nie toe te ken 
nie indien die artikels wat ontvang is, na sy mening toekenning nie regverdig nie. Verskeie bydraes 
van ’n besondere outeur kan gesamentlik in aanmerking geneem word. 


Die Wet op Deeltitels in die lig van 
ons gemeenregtelike saak- en 
eiendomsbegrip * 

CG van der Merwe 

Universiteit van Suid-Afrika 

I INLEIDING 

Die Wet op Deeltitels, wat op 10 Junie 1971 deur die Suid-Afrikaanse 
wetgewer goedgekeur is en op 31 Maart 1973 in werking getree het, is die 
mees resente wetgewing in die wêreld op die gebied van condominium of 
deeleiendomd Deur die wet word vir die eerste keer in Suid-Afrika die 
moontlikheid geskep dat eiendom van ’n gedeelte van ’n gebou (wat as 
woonstel of sakelokaal kan dien) verkry kan word.^ Sodanige moontlik- 
heid bestaan reeds ’n geruime tyd ingevolge Europese, Anglo-Amerikaanse 
en Suid-Amerikaanse regstelsels.® Hierdie instelling, absoluut nuut in Suid- 
Afrika, gee nie slegs aanleiding tot nuwe sosiologiese en ekonomiese studies 
nie, maar is ook by uitnemendheid vatbaar vir juridiese navorsing. Die 


*Rede gelewer by die formele aanvaarding van ’n professoraat in die privaatreg aan die 
Universiteit van Suid-Afrika op 7 Maart 1974. 

Die skrywer wil van hierdie geleentheid gebruik maak om die Alexander von Humboldt- 
Stifíung te bedank vir geldelike en morele bystand verleen by hierdie navorsingsprojek, 
asook professor F Baur van die Regsfakulteit, Universiteit Tubingen, met wie waarde- 
volle samesprekings oor die onderwerp gevoer is. 

^Mi is “deeleiendom” die mees aanvaarbare Afrikaanse woord vir die instelling van 
condominium mits in gedagte gehou word dat “deeleiendom” eintlik eiendom in ’n 
“eenheid” dws ’n “deel” en sy meegaande aandeel in die grond en die gemeenskaplike 
eiendom beteken. In verband met die vraagstuk van terminologie vergelyk; Cowen 
“The South African Sectional Titles Act in historical perspective: an analysis and 
evaluation” 1973 CILSA 14-17; Bármann Kommentar v^um WEG 1958 80 ev; Versteeg 
“Eigendom van Appartementen” 25 De Naamloze Vennootschap 113 114. 

^Anders as in die geval van die Duitse en Switserse wetgewing wat ’n vroeëre vorm van 
deeleiendom naamlik Stockwerkseigentum geken het, is die instelling van deeleiendom 
heeltemal nuut in Suid-Afrika. 

®Sien Weitnauer-Wirths Wohnungseigentumsgeset^ 1972 vir ’n alfabetiese lys van bestaande 
wetgewing oor condominium. Die vqrige mees resente wetgewing op hierdie gebied is 
die Switserse Bundesgesetv^ iiber die Ánderung des 4. Teils des Zivilgeset^fsuches {Miteigentum 
und Stockwerkseigentum') van 19 Desember 1963. Weitnauer-Wirths verwys nie na die 
Nieu-Suid-Walliese The Conveyancing {Strata Titles') Act 17 van 1961 nie. Laasgenoemde 
wetgewing word as direkte voorganger van die Suid-Afrikaanse wet beskou. Die 
instelling van condominium is natuurlik reeds eeue bekend. Ou regsbronne uit Babilonië, 
Sirië, Egipte, Griekeland en Klein-Asië maak reeds daarvan melding. Sien Bármann 
3 ev; Wenger “ZumWohn- undWirtschaftsrecht in den Papyri” Festschrift Bekker 1907 
73 ev. 


114 


VAN DER MERWE 


doel van hierdie rede is om die dogmatiese struktuur van deeleiendom 
ingevolge die Wet op Deeltitels te ondersoek in die lig van die aanvaarde 
saak- en eiendomsbegrip van die Suid-Afrikaanse reg.^ ® 

In die eerste afdeling sal die vraag behandel word in hoever ’n “een- 
heid” ingevolge die Wet op Deeltitels by ons aanvaarde siening van ’n 
selfstandige saak aangepas kan word. In die tweede afdeling sal nagegaan 
word of die “eiendom” wat ’n deeleienaar ten opsigte van sy deel en die 
gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet verkry, by ons aanvaarde vorme 
van individuele en gemeenskaplike eiendom, veral mede-eiendom, inge- 
orden kan word. Die doel van die laaste afdeling is om die dogmatiese ver- 
band tussen die elemente van ’n “eenheid” ingevolge die wet, naamlik ’n 
“deel” en ’n onverdeelde aandeel in die gemeenskaplike eiendom, vas te 
stel. 

Die indruk mag gewek word dat hierdie ondersoek van suiwer teo- 
retiese aard en belang is. In die loop van die rede sal hopelik duidehk word 
dat ’n konsekwente uitleg van die wet onmoontlik sou wees as geen duide- 
likheid oor die dogmatiese grondslae daarvan bestaan nie. Hierdie onder- 
soek behoort dus ook daartoe by te dra dat die praktiese toepassing van die 
wet vergemaklik word. 

II DIE SAAKBEGRIP 

Die eerste probleem in verband met die Wet op Deeltitels is dat die nuwe 
entiteit wat dit skep oënskynlik nie onder die aanvaarde omskrywing van 
’n saak tuisgebring kan word nie. ’n Saak word gewoonlik omskryf as ’n 
selfstandige deel van die stoflike natuur wat vir die juridiese beskikking 
van die mens vatbaar is en vir hom van nut en waarde is.® Die nuwe entiteit 


*In verband met die dogmatiek van die instelling van deeleiendom sien in die algemeen 
die volgende: Cowen 8 ev 17 ev; Dulckeit Die Verdinglichmg ohligatorischer Rechten 
1951 70 ev; Borner “Das Wohnungseigentum und der Sachbegriff des Burgerlichen 
Rechtes” Festschrift Hans D'ólle 1 201 ev; Huber “Teilung des Eigentums nach schwei- 
zerischem Privatrecht” Abhandlmgen \um schweit^erischen Recht LVII 1 ev; Liver 
“Das Miteigentum als Grundlage des Stockwerkseigentums” Geddchtnisschrift Ludwig 
Marxer 143 ev; Helmers Das Wohnungseigentum im Lichte des Sach- und Eigentumsbe- 
grijfes Gëttingen 1956; Seifert Die Rechtsnatur des Wohnungseigentums Túbingen 1954; 
Wesenberg “Der Inhalt des Wohnungseigentums” 1951 DRZ 123; Hegelau Das 
Wohnungseigentum und die Lehre vom wesentlichen Bestandteil Túbingen 1954; Weitnauer 
“Das Wohnungseigentumsgesetz” 1951 fZ 161; Tierkótter Die rechtliche Charakter 
der Gemeinschaft der Wohnungseigentumer und der Vereinigung ^Rr Begriindung von Wohnungs- 
eigentum Munster 1963; Riedel “Miteigentum und Wohnungseigentum” 1951 fZ 
625; Paulick “Zur Dogmatik des Wohnungseigentums nach dem Wohnungseigen- 
tumsgesetz vom 15. Márz 1951” 1952 AcP 420 ev; Bármann “Zur Dogmatik des 
gemeinen Raumeigentums” 1956 155 AcP 1 ev; Beekhuis “Horizontale Eigendom” 
1940 Correspondentieblad van de Broederschap der Candidaat Notarissen 177 ev en “De 
nieuwe Wet op de Appartementen” 1952 WPNR nr 4230 73 ev; Jansen “Eigendoms- 
verkrijging van verdiepingen en vertrekken” 1940 WPNR nr 3677 270 ev; Spyri- 
dakis Zur Problematik der Sachbestandteile 1966 99-100. 

®Die Wet op Deeltitels sanksioneer verder ’n nuwe, vereenvoudigde vorm van regi- 
strasie van onroerende eiendom. Sien Cowen 13-14. Dit bevat ook verenigingsregte- 
like bepalings ivm die gemeenskap van deeleienaars. Hierdie aspekte val buite die 
omvang van hierdie rede. 

®Bostaande omskrywing van ’n saak is die sogenaamde enger omskrywing van ’n saak 
omdat dit nie onliggaamlike sake (m incorporales) insluit nie. Sien Asser Handleiding 
tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht II Zakenrecht {Beekhuis) Algemeen 


DEELTITELS 


115 


wat geskep word, word ’n “eenheid” {unit') genoem en bestaan uit ’n “deel” 
(section) wat ’n woonstel of sakelokaal kan wees saam met ’n onverdeelde 
aandeel in die grond en gemeenskaplike dele van die gebou soos die voor- 
portaal, gange en bysers.'^ Hierdie nuwe samegestelde saak voldoen wel aan 
die vereiste van stoflikbeid® en bet ongetwyfeld nut en waarde. Die kern- 
vraag is egter of bierdie entiteit voldoende afgesonder is om ’n selfstandige 
voorwerp van juridiese beerskappy te vorm. 

In wese bet ons bier met die probleem van afbakening van onroerende 
sake te doen.® Van buis uit is die af bakening van onroerende sake kunsmatig 
omdat bulle nie ’n selfstandige bestaan voer soos die meeste roerende sake 
nie, maar ’n deel van ’n groter fisiese geheel naamlik die aardbol vorm. Die 
enigste vorm van afbakening van onroerende sake wat tot voor die Wet 
op Deeltitels toegelaat is, was vertikale afbakening ingevolge waarvan grond 
in verskillende vertikale stroke soos ’n plaas of ’n erf opgedeel is. Horison- 
tale of eerder kubieke afbakening soos in geval van die Wet op Deeltitels 
ingevolge waarvan ’n woonstel of ’n sakelokaal in ’n gebou ’n selfstandige 
saak afgesonder van die grond en die res van die gebou vorm, is nooit 
toegelaat nie. Die rede hiervoor is dat die Romeinsregtelike stelreël super- 
ficies solo cedit}^ wat in die Romeins-Hollandse en Suid-Afrikaanse reg oorge- 


Deel 1957 29. Vgl Grotius 2 13, Voet 1 8 11 en Maasdorp Institutes of the South African 
Latv II The Law of Property 1971 1. Maasdorp 1: “The term property {res) is applied 
in law to everything which can be the object of a right, that is, everything with respect 
to which one person may be entitled to a right and another person subject to a duty”. 
Behalwe dat Maasdorp se omskrywing ook onliggaamlike sake insluit, word die ken- 
merk van selfstandigheid en van nut en waarde nie voldoende deur hom beklemtoon 
nie. 

^Sien a 1 onder “eenheid”. 

®Uit a 6(e) blyk dat ’n deel altyd uit stoflike dele van ’n gebou bestaan. Slegs in gevalle 
waar ingeslote lugruimtes as die voorwerp van deeleiendom beskou word, word pro- 
bleme omtrent die liggaamlikheid van ’n deel ondervind. Sien Diester Wohnungs- 
eigentumsgesetz 1952 140 ev; Helmers 26 ev; Beekhuis “De nieuwe wet . . .” 75. Die 
vereiste van stoflikheid is makUker om te bewys in die geval van ’n “deel” as in die 
geval van elektrisiteit. 

*Volgens a 3(2) word ’n “eenheid” vir alle doeleindes geag grond en stedelike vaste 
eiendom te wees. 

10D41 1 7 10; D 43 18 2; Z) 44 7 44 1; D 46 3 98 8; D 9 2 50; Gai 1 73; /2 1 33. 
Vir die mees resente bespreking van hierdie reël sien Schmidlin Die romischen Rechts- 
regeln 1970 87 en Meincke “Superficies solo cedit” 1971 88 SZ 136. Sien verder Bier- 
mann “Superficies solo cedit” 1895 34 fhfb 169; Zaun “Uber das Princip des ein- 
heitlichen Eigenthums an Boden, Gebáude und deren einzelnen Theilen” 43 AcP 
211 ev 300 ev. Hoewel voldoende gesag daarvoor bestaan dat daar uitsonderings op 
die stelreël in voor-klassieke tye bestaan het in die geval van aquaeductus (Kaser “Natur- 
liche Eigentumserwerbsarten im altromischen Recht” 1947 65 SZ 219 239) en die 
plaashuise van kleinboere (Kaser Eigentum und Besitz im dlteren romischen Recht 1943 
28 en Niebuhr Rómische Rechtsgeschichte 399) en hoewel Levy {West-Roman Vulgar 
Eaw I 53 e v) bewys het dat die Westerse Vulgaatreg bepaal het dat waar ’n persoon 
met sy eie materiaal ’n gebou op ’n vreemde se grond met toestemming van laasge- 
noemde opgerig het, die bouer eienaar van sy materiaal gebly het, is die algemene 
opvatting dat die stelreël superficies solo cedit sonder uitsondering in die klassieke 
Romeinse reg geval het. Slegs een teks naamlik Z> 43 3 17 3 7 kan uitgelê word asof 
verskillende persone eienaars van die grond en verdiepings in ’n gebou wat daarop 
opgerig is, kan wees. Die meeste Romaniste meen egter dat hierdie teks anders uitgelê 
moet word. Sien Meincke 162. Om in die praktiese behoefte aan huisvesting te voor- 
sien, is van die regsinstellings habitatio en superficies gebruik gemaak. 


116 


VAN DER MERWE 


neem is, sodanige verdeling verbied. Ingevolge hierdie reël vorm plante of 
geboue wat organies of meganies met die grond verbind is deel van die 
grond. Die grond is die hoofsaak en die geboue of plante daarop die be- 
standdele daarvan. Ingevolge hierdie reël kan ’n gebou of dele van ’n gebou 
nooit ’n afsonderlike saak in juridiese sin vorm nie. 

Die grondslag van die stelreël superficies solo cedit is in die klassieke 
Romeinse reg beïnvloed deur Stoïsynse opvattings aangaande fisieke een- 
hede.^^ Ingevolge hierdie natuurregtelike standpunt, wat ook die Romeinse 
juriste beïnvloed het, het sekere eenhede soos natuurprodukte en sekere 
vaste verbindings wat deur sweising {Jerruminatió) en plant en saai {plantatio 
et satió) ontstaan het, elk slegs één gees of siel gehad en sou dit onbehoorlik 
(dw s teen die reëls van die natuurreg) wees om sodanige eenheid te probeer 
skei of om dit te verbreek.^^ Hierdie opvatting is ook toegepas op ’n ver- 
binding wat deur bebouing (inaedificatio) ontstaan het, soos waar ’n gebou 
op grond opgerig is. Hoewel die eienaar van die boumateriaal nog steeds as 
sogenaamde sluimerende eienaar {dominus dormiens) van die boumateriaal 
beskou is, is die verbinding tussen boumateriaal en die grond as onskeibaar 
beskou solank as die gebou bestaan het.^^ Die boumateriaal het sy eie be- 
staan in die bestaan van die verbinding verloor. 

In die Europese gemene reg en veral die Pandektereg het ’n nuwe 
leer, geskoei op die stelreël superficies solo cedit, ontwikkel wat in die moderne 
Duitse reg bekend staan as die Bestandteilslehre^^ Ingevolge hierdie leer is 
sekere voorwerpe nie selfstandige sake nie maar vorm huUe slegs bestanddele 
van ’n ander saak wat as hoofsaak beskou word. Slegs as bestanddee l van 
die hoofsaak het so ’n voorwerp sowel ekonomiese as juridiese betekenis. 
Toegepas op die onderhawige geval word die grond en gebou wat daarop 
opgerig is volgens die “bestanddeelsleer” as eenheid beskou met die grond 
as hoofsaak en die gebou as wesenlike bestanddeel daarvan. Hoewel die 
Pandektiste vir hul opvatting op Romeinsregtelike tekste steun, toon die 
“bestanddeelsleer” ’n tweeledige verandering van die RomeinsregteUke 
posisie. Ten eerste word die beginsel verwerp dat die eienaar van die 
boumateriaal dominus dormiens van die boumateriaal bly. Deur die oprigting 
van die gebou vind ’n eiendomsverskuiwing vanaf die eienaar van die bou- 
materiaal na die grondeienaar plaas. Ten tweede word die onskeibaarheid 
van ’n fisieke eenheid voortaan nie meer geregverdig aan die hand van die 
Stoïsynse opvatting dat dit onbehoorlik sou wees om so ’n eenheid te skei 


^Góppert tíber einheitUche , s^usammengeset^íe und Gesamtsachen nach romischen Recht 1871 
73; Kreller Romische Rechtsgeschichte 105; Sokolowski Philosophie im Privatrecht 1902 I 
111 ev; Schnorr von Carolsfeld Geschichte der juristischen Person 1909 177 ev; Kaser 
Romische Privatrecht 1971 I 382; Hegelau 65. 

^^Die Romeinsregtelike tekste waarop gesteun word, is die volgende: D 6 1 23 5; 
D 6 1 53 en D 41 1 27 2. 

^^Sien oa L,ex duodecim tahularum 6 7 en Gai 2 73. 

^*Die Pandektiste aanvaar die stelreël superficies solo cedit en die RomeinsregteUke een- 
heidsleer. Sien Windscheid Pandektenrecht 1891 I § 223; Savigny Das Recht des Besitzes 
1865 264. Sien verder Hegelau 105. Die “bestanddeelsleer” wat ook betrekking het 
op die verbinding van roerende sake is vir die eerste keer by name genoem in kommen- 
tare op die Duitse BGB. 


DEELTITELS 


117 


nie, maar aan die hand van die doelmatigheidsoorweging dat dit onekono- 
mies sou wees om sodanige verbinding te verbreekd® 

Toegepas op die verbinding tussen ’n gebou en ’n grondstuk beteken 
die “bestanddeelsleer” dat die gebou altyd as bestanddeel van die grond 
beskou word en dat dit a priori ondoelmatig is om die gebou of dele van die 
gebou as objek van afsonderlike eiendomsregte te beskou omdat sodanige 
standpunt noodwendig tot die onekonomiese verbreking van die verbinding 
tussen die gebou en die grond sou lei. Om hierdie rede is die “bestanddeels- 
leer” die belangrikste struikelblok vir die dogmatiese inordening van die 
bepalings van die Wet op Deeltitels by ons begrip van ’n selfstandige saak. 
De Wet en Tatham^® stel hierdie dilemma soos volg: ‘Tn wese het die wet- 
gewer die onmoontlike probeer bewerkstellig naamlik om ’n ding wat van 
huis uit ondeelbaar is te verdeel.” 

Na my mening is die “bestanddeelsleer” in hierdie vorm te star om in 
moderne lewensbehoeftes te voorsien.^’ Toegepas op die instelling van 
deeleiendom ingevolge die Wet op Deeltitels lei die leer tot soveel onlogiese 
resultate dat dit myns insiens glad nie in hierdie besondere geval toepassing 
behoort te vind nie. Ter stawing van hierdie standpunt kan die volgende 
twee argumente aangevoer word. 

Ten eerste kan daarop gewys word dat in die Suid-Afrikaanse reg reeds 
uitsonderings bestaan op die reël dat ’n gebou altyd deel word van die 
grond waarop dit opgerig is.^® Volgens ons reg word volgens drie toetse 
bepaal of ’n gebou wat met die grond verbind is wel deel van die grond 
vorm, naamlik (i) die aard en doel van die gebou, (ii) die graad van aanheg- 
ting en (iii) die bedoeling waarmee die aanhegting gemaak is.^^ In die Ro- 
meinse en Romeins-Hollandse reg was die aard en doel van die gebou en die 
graad van aanhegting die belangrikste toetse.^® In die Suid-Afrikaanse reg 
is die bedoeUng waarmee die aanhegting gemaak word deurslaggewend 
in gevalle waar die graad van die aanhegting nie rigtinggewend is nie. In 
sodanige gevalle vorm die gebou nie deel van die grond indien dit nie die 
bedoehng van die eienaar van die boumateriaal was nie.^^ ’n Verdere 


^®KrelIer 160; Winscheid §§ 188 en 189; Zaun 215; Savigny 264; Biermann 174; 
Heilborn 38; Cowen 23; Sien verder Hegelau 78. Hierdie besondere behandeling van 
’n gebou spruit heel waarskynlik voort uit die feit dat die oprigting van ’n gebou as ’n 
besondere tegniese prestasie beskou is en dat die woonhuis in een van die elementêrste 
menslike behoeftes voorsien het. (Sien Hegelau 97 ev.) Zaun 217 ev meen dat ’n 
verdere rede waarom nie afsonderlike eiendomsreg aan dele van geboue erken is 
nie, is dat sodanige erkenning ’n skadelike uitwerking op die handel en kredietwese 
kon hê. 

i®“Die Wet op Deeltitels” 1972 De Rebus Procuratoriis 209. 

^^Sien ook Borner 205 ev. 

^®Sien Beekhuis “Horizontale Eigendom” 177 193 ev vir uitsonderings op die stelreël 
wat ingevolge die moderne Nederlandse reg bestaan. 

'^^Olivier V Haarhojf 1906 TS 500; MacDonald Lld v Radin 1915 AD 454. Sien ook CP 
Joubert “Aanhegtings : roerend of onroerend?” 1956 THRHR 235 ev. 

2®Sien oa Voet 41 1 24. 

^^MacDonald Ltd v Radin\ Van Wes(el v van Wes^el’s Trustee 1924 AD 409; Standard Va- 
cuum Refining Co v Durhan City Council 1961 2 SA 699 (A); Caltex Ltd v Director of 
Valuations 1961 1 SA 525 (A). 


118 


VAN DER MERWE 


uitsondering op die stelreël superficies solo cedit geld in gevalle waar ’n hona 
y?í/(?-besitter of ’n huurder geboue op die grond van iemand anders oprig. 
In beginsel word die grondeienaar wel as eienaar van die gebou beskou, 
maar die hona fide-htsitttt of huurder is steeds eienaar van die boumateriaal. 
Aan hulle kom ’n reg van verwydering toe {ius tollendi) solank as hulle die 
grond okkupeer.22 Nog ’n uitsondering geld in die geval waar publieke 
installasies soos spoorlyne of kragtoevoerinstallasies op grond opgerig 
word. Hierdie Lnstallasies, hoewel stewig met die grond verbind, vorm nooit 
deel van die grond nie.^® ’n Laaste uitsondering op die stelreël superficies 
solo cedit wat reeds in die Romeinse reg gegeld het, is die geval waar ’n 
persoon ’n gedeelte van sy gebou oor die grenslyn van sy buurman bou. 
In hierdie geval word uit billikheidsoorwegings bepaal dat hoewel die 
gedeelte van die gebou wat die grens oorskry in werkhkheid die buurman 
toekom, die eienaar van die gebou ook eienaar van hierdie gedeelte word 
en slegs aanspreeklik is om vergoeding te betaal.^^ 

A1 bogenoemde uitsonderings op die stelreël superficies solo cedit kan 
op grond van ekonomiese en doelmatigheidsoorwegings regverdig word. 
Hierdie uitsonderings bewys dat die stelreël en die “bestanddeelsleer” nie 
’n logiese beginsel is wat sonder om enige uitsondering toe te laat, dwingend 
gehandhaaf móét word nie.^® 

Ten tweede is die “bestanddeelsleer”, indien toegepas op die instelling 
van deeleiendom ingevolge die Wet op Deeltitels, vol teenstrydighede. 
Die verbinding tussen gebou en grond word as net so onlosmaaklik as ’n 
fisiese eenheid in Stoïsynse sin beskou, maar die behoud van die eenheid 
word nie op die fisiese gesteldheid van die verbinding nie, dog op ekono- 
miese gronde verdedig. Hiervolgens vind die gebou slegs sy ekonomiese 
doel in die verbinding met die grond en sal die verlening van afsonderlike 
eiendomsregte ten opsigte van die gebou of dele van die gebou a priori tot 
waardevermindering en selfs tot vernietiging van die verbinding van gebou 
en grond bydra. Toegepas op die instelling van deeleiendom ingevolge 
die Wet op Deeltitels, hou hierdie redenasie eenvoudig nie steek nie. Deur 
normale uitoefening van bevoegdhede deur deeleienaars word die eenheid 
van gebou en grond nie vernietig nie, maar inteendeel op ’n meer ekono- 
miese wyse benut.^® Dele van die gebou wat vir die behoud en veiligheid 
van die gebou belangrik is, is die gemeenskaplike eiendom van die woonstel- 


*^Sien oa De Beers Consolidated Mines v London and South African Exploration Co 10 
SC 359 ; Stupart v Cross 22 SC 538. Net soos in die Romeinse reg bly die eienaar van 
die boumateriaal dominus dormiens daarvan en kan hy sy ius tollendi ten opsigte daarvan 
uitoefen. Die grondeienaar word egter eienaar van die gebou. 

^®Die uitsondering op die stelreël is in hierdie geval gebaseer op ter sake wetgewing. 

^^Volgens D %S\1 pr mag die uitbouing nie meer as ’n halwe voet wees nie. Sien ook 
Grotius 2 36 5; Cape Town Municipality v Fletcher and Cartwrights Ltd 1936 CPD 347; 
Naudé V Bredenkamp 1956 2 SA 448 (O) en Scholtens “Encroachment: Damages instead 
of removal?” 1957 74 SALJ 84. 

2®Borner 205; Hurst “ ‘Mit-Sondereigentum’ und ‘abgesondertes Miteigentum’, 
noch ungelóste Probleme des Wohnungseigentumsgesetz?” 1968 DNotZ 131 143 ev; 
Motive zum Bundesgesetc(buch III 143; Wieacker “Sachbegriíf, Sacheinheit und Sach- 
zuordnung” 148 AcP 57 75; Paulick 426. 

*®Hegelau 112 ev. 


DEELTITELS 


119 


eienaars en kan nie deur afsonderlike deeleienaars na geliewe gebruik word 
nie.2’ Die eenheid word ten spyte van die bestaan van afsonderlike eiendom 
ten opsigte van bepaalde dele van die gebou gehandhaaf. 

Soos reeds gestel, is die afbakening van onroerende sake kunsmatig 
omdat hulle nie ’n selfstandige bestaan voer soos die meeste roerende sake^® 
nie, maar ’n deel van ’n groter íisieke geheel naamlik die aardbol vorm. As 
gevolg van die stelreël superficies solo cedit en die verwerking daarvan in die 
“bestanddeelsleer” het die afbakening van grond tot dusver slegs die 
vorm van vertikale verdeling aangeneem.^® Hoewel dit na my mening raad- 
saam is om fisieke eenhede sover as moontlik te behou, behoort die wet- 
gewer myns insiens nie te huiwer om nuwe entiteite te skep wat wenslik, 
doelmatig en ekonomies regverdigbaar is nie.®“ In die lig van hierdie oor- 
weging staan dit die wetgewer vry om dele van die aardoppervlakte of dele 
van ’n gebou af te sonder en sodoende ’n splinternuwe saak af te baken. 
Voor hierdie afbakening was die afgesonderde deel slegs bestanddeel van 
’n groter eenheid; daarna vorm dit ’n selfstandige saak. Kortom, presies 
dieselfde oorwegings wat in die vroeë Romeinse reg daartoe aanleiding 
gegee het dat aparte grondstukke as selfstandige sake afgebaken is, speel 
vandag weer ’n rol om ’n eenheid ingevolge die Wet op Deeltitels as ’n 
selfstandige saak af te baken.®^ 

Om in ekonomiese en sosiale behoeftes in verband met huisvesting te 
voorsien, ignoreer die wetgewer in die Wet op Deeltitels geykte regsdogma- 
tiek en stelreëls en skep hy ’n splinternuwe samegestelde selfstandige saak 
wat nie noodwendig ’n duidelik waarneembare fisieke geheel vorm nie.®^ 
Hierdie saakafbakening is tot ’n groot mate op doelmatigheidsoorwegings 
gebaseer wat myns insiens heeltemal aanvaarbaar is op die gebied van die 
sakereg wat tot ’n groot mate eties indifferent is. 


^^ingevolge a 6(2)(e). Sien ook Hegelau 12. 

^®’n Uitsondering in hierdie geval is ’n swerm bye wat vanaf die Romeinse reg slegs as 
swerm as saak beskou is. 

^®Sien Borner 203 ev. Hy toon aan dat die reg selfs in gevalle van vertikale afbakening 
entiteite geskep het wat nie ooreengestem het met natuurlike beskouings van ’n 
eenheid nie. ’n Voorbeeld hiervan is die geval waar ’n eiland in die middel van ’n 
rivier ontstaan het en die oewerplase agri non limitati was. In plaas daarvan dat die eiland 
as selfstandige saak beskou is, het dit die gemeenskaplike eiendom van die oewer- 
eienaars geword. As grense het die middel van die rivier en loodregte lyne vanaf die 
oewergrensbakens na die middel van die rivier gegeld. Sien / 21 22 ;£> 41 173; 

41 1 29. Vgl ook Gai 2 72. ’n Verdere voorbeeld is dié van aanspoeling by oewer- 
plase wat agri limitati was. In die Romeinse reg het hierdie smal strokie grond nie 
aan die oewereienaars toegeval nie, maar is dit as selfstandige eenheid beskou wat die 
ager limitatus van die rivieroewer geskei het, (Z> 41 1 16) in plaas daarvan dat dit aan 
die oewereienaar deur accessio toegeval het. Onder invloed van die Germaanse reg is 
die stelsel van vertikale verdeling nog verder by ons ingeburger omdat elke aparte 
grondstuk volgens ons registrasiestelsel as afsonderlike eenheid in die grondregister 
opgeteken word. 

®®Sien ook Bórner 211. 

®^Sien Windscheid § 142 ; Grotius De iure belli ac pacis 2 2S: ex agrorum divisione exstitisse 
novi cuiusdam iuris originem\ Z> 50 16 25 1;Z>8461: Plane si divisit fundum regionibus 
et sic partem tradidit pro diviso, potest alterutri servitutem imponere, quia non est pars fundi, 
sed fundus. Vgl Z> 41 2 26 en 43 pr. 

»2Paulick 422 427. 


120 


VAN DER MERWE 


Die samegestelde saak wat die wetgewer skep, bestaan uit ’n deel (wat 
’n woonstel of sakeperseel kan wees) en ’n onverdeelde aandeel in die grond 
en gemeenskaplike dele van die gebou. In die laaste afdeling word die ver- 
band tussen die twee elemente van hierdie nuwe entiteit of eenheid bespreek. 

III DIE EIENDOMSBEGRIP 

A Inleiding 

Die betekenis van die Wet op Deeltitels bestaan nie slegs daarin dat 
’n nuwe selfstandige saak deur die wetgewer geskep word nie, maar ook 
dat hierdeur die moonthkheid geskep word dat afsonderUke eiendomsreg 
oor hierdie eenheid verkry word. Ingevolge die wet verkry die deeleienaar 
eiendom van sy deel terwyl hy gemeenskaplike eiendom ten opsigte van die 
grond en die gemeenskapUke dele van die gebou verkry. 

Ek sal dus nou eerstens vasstel of die “eiendom” wat ’n deeleienaar ten 
aansien van sy deel verkry, egte eiendom is. Daarna sal ek nagaan in hoever 
gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet by ons erkende vorme van 
gemeenskaplike eiendom, in besonder by ons instelling van mede-eiendom 
{co-dominÍMm), ingepas kan word. 

B Eiendom van *n deel 

Die uitgangspunt van die Wet op Deeltitels is dat ’n deeleienaar eie- 
naar^^ is van sy deel, dit wil sê sy woonstel of sakelokaal. In beginsel beteken 
dit dat die deeleienaar volle eienaarsbevoegdhede ten opsigte van die woon- 
stel of sakelokaal verkry. Deur verskeie spesifieke bepaUngs van die wet 
word die gebruiks- en beskikkingsbevoegdhede van die deeleienaar tot 
so ’n groot mate aan bande gelê dat die vraag ontstaan of “eiendom” van 
die deeleienaar werklik eiendom in die ware sin van die woord is. 

Die gebruiksbevoegdhede van die deeleienaar word op die volgende 
maniere beperk: 

Ten eerste moet hy duld dat sy deel enige redelike tyd vir inspeksie en 
maatreëls tot behoud van gemeenskapUke installasies betree word.®^ 

Ten tweede rus daar ’n positiewe plig op die eienaar om sy deel in 
goeie toestand te hou: hy mag dit nie laat verval nie.®® 

Ten derde mag die eienaar nie sy deel op sodanige manier gebruik 
of toelaat dat dit op sodanige manier gebruik word dat die gebruik ’n 
oorlas vir enige bewoner van ’n ander deel inhou nie,®® of dat die goeie 
naam van die gebou geskaad word nie,®’ of dat die versekeringspremie 


®®Die enigste omskr^rwing van “eienaar” is in a 1. Die Suid-Afrikaanse Wet op Deel- 
titels omskryf nie die bevoegdhede van ’n eienaar soos die Duitse Wohnungseigentums- 
gesetv nie. 

3í32(a). 

3632(c). 

3«32(e). 

®^a l(a) van Bylae 2. 


DEELTITELS 


121 


betaalbaar ten opsigte van die gebou deur sodanige gebruik verhoog word 
nie.®® 

Ten vierde mag die deeleienaar geen dier in sy deel aanhou nadat kennis- 
gewing in dier voege deur die trustees aan hom gegee is nie.^® 

Ten vyfde mag die deel nie vir ’n ander doel gebruik word as die doel 
wat uitdrukhk of stilswyend by registrasie voorsien is nie.^® 

Ten slotte kan verdere beperkings op die gebruiksbevoegdhede van die 
deeleienaar deur spesiale besluit van die vergadering van deeleienaars^^ of 
ingevolge voorwaardes mbt die deeleiendom deur die ontwikkelaar op- 
gelê word.'^^ 

Nie slegs die gebruiksbevoegdhede van die deeleienaar nie, maar ook 
sy beskikkingsbevoegdhede word deur die bepalings van die wet aan bande 
gelê. Ten eerste mag ’n deeleienaar sy deel vervreem slegs indien alle skulde 
aan die regspersoon, die liggaam gevorm deur alle deeleienaars, betaal is^® 
en geen interdikte of ander toepaslike kennisgewings op hom bestel is nie.^^ 
Ten tweede moet die deeleienaar die regspersoon dadelik in kennis stel 
van enige vervreemding van die deeleiendom en enige verband op of enige 
ander regshandeling mbt die deeleiendom.^® Ten slotte kan geen deel in 
beginsel vervreem word afsonderlik van die meegaande aandeel in die 
gemeenskaplike eiendom nie.^® 

Bogenoemde beperkings op die vrye gebruiks- en beskikkingsbevoegd- 
hede van die deeleienaar is in stryd met die absolute eiendomsbegrip inge- 
volge waarvan ’n eienaar die mees omvattende bevoegdhede ten opsigte 
van ’n saak het. Uitgaande van hierdie eiendomsbegrip meen De Wet en 
Tatham^'^ dat die deeleienaar nie eiendom nie, maar slegs ’n “newelagtige 
iets” ten opsigte van die deel ingevolge die wetbepalings verkry. Na my 
mening is hierdie standpunt in die lig van die ontwikkeling wat die eien- 
domsbegrip veral in die moderne tyd ondergaan het, nie geldig vir die 
Suid-Afrikaanse reg nie. 

Die eiendomsbegrip van die Suid-Afrikaanse reg is afkomstig uit die 
Romeinsregtelike instelling van dominium. In die klassieke Romeinse reg is 
dominium beskou as die mees omvattende heerskappy oor ’n saak en is domi- 
nium skerp onderskei van iura in re aliena, wat slegs beperkte heerskappy- 
bevoegdhede ten opsigte van ’n saak verskaf het.^® 


l(d) van Bylae 2. 

®®a l(c) van Bylae 2. 

*®a 2 van Bylae 2. Laasgenoemde drie beperkings is opsioneel, aangesien die reëls nie 
noodwendig ten opsigte van elke deeleiendom geld nie. 

«a 27(2)(a)(ii). 

42a 5(3)(f). 

^3a ll(4)(b). 

ll(4)(d). Sien ook a ll(4)(f). 

45a 32(f). 

^®a 12(3). Hierdie bepaling is onderworpe aan a 13 en a 16. 

4 ^ 205 . 

^®Kreller 187; Kaser Rdmisches Privatrecht 1971 I 400 ev; Wieacker Vom romischen Recht 
1961 189 ev. Die vroeëre Romeinse reg het wel sg “gedeelde eiendom” geken in die 
vorm van “sterkere” en “swakkere” besitsregte. Sien Kaser Eigentum und Besit^ 1943 


122 


VAN DER MERWE 


In die 18e eeu word die instelling van dominium deur die voorstanders 
van die natuurregsleer en die Franse Revolusie aangegryp om hul doel- 
stellings te bevorder onder andere om individuele eiendom los te maak van 
alle beperkings wat as gevolg van die leenstelsel daaraan opgelê is.'*® Die 
Romeinse eiendomsbegrip en die liberalistiese ideologie van hierdie tyd 
word op hierdie manier verbind in die nuwe instelling van absolute of 
heilige privaateiendom, ’n instelling wat die omvattendheid van die Romeins- 
regtelike dominium nog verder verskerp. Eiendom word nou die absolute, 
onbeperkte en ondeelbare reg van heerskappy oor ’n saak: ’n heerskappy 
wat vry is van alle beperkings, veral dié van owerheidsweë opgelê.®“ 

Hierdie eiendomsleer is ook deur die Romeins-Hollandse skrywers®^ 
en die Pandektiste®^ oorgeneem. So omskryf Winscheid®® eiendom as 
“seinem Wesen nach unbeschránkt”, terwyl von Savigny eiendom as 
“ausschliessliche oder der Idee nach unbeschránkte Herrschaft”®^ beskou. 
In die lig van hierdie eiendomsbegrip is alle beperkings op eiendom, of dit 
van bureregtelike of publiekregtelike aard is, in botsing met die eiendoms- 
begrip. 

Sosiale veranderings as uitvloeisels van die Industriële Revolusie, die 
opkoms van die arbeidersklasse en die verwoesting wat met die twee wêreld- 
oorloë gepaard gegaan het, het egter nie slegs in Europa nie maar ook in 
Suid-Afrika ’n invloed op die absolute, individualistiese eiendomsbegrip 
uitgeoefen.®® In plaas van die idee van absolute, ongebonde eiendom het 
die gesigspunt begin veld wen dat eiendom gebonde is en in diens van die 
gemeenskap benut moet word.®® Die talryke privaatregtelike en publiek- 
regtelike beperkings wat in die jongste tyd in belang van die gemeenskap 
aan eiendom en veral aan grondeiendom opgelê word, moet dus nie as on- 
verenigbaar met die eiendomsbegrip beskou word nie, maar as omstandig- 
hede wat die omvang en inhoud van eiendom in ’n konkrete geval bepaal. 
Die inhoud van eiendom moet nie meer as ’n onveranderlike, abstrakte ge- 
gewe gesien word nie, maar eerder as ’n dinamiese gegewe wat wissel nie 


1 16. Die “sterkere” besitsregte -word later saamgevat in die instelling van dominium 
terwyl die “swakkere” besitsregte tot iura in re aliena afgewater is. In die vroeë Romeinse 
reg is selfs individuele eiendomsreg tov die ouere serwitute soos die reg van weg 
en die reg van waterleiding erken. Sien Kaser Festschrift Koschaker I 446. 

*®Die Germaanse eiendomsbegrip het eiendom wat funksioneel verdeel was aan ’n 
saak en sy dele toegelaat. Sien Gierke Deutsches Privatrecht II 40. ’n Tipiese voorbeeld 
hiervan is die Germaanse instelling van Stockwerkseigentum. 

®®Sien Wieacker 187 ev; Seifert 88 ev. 

®^Sien oa Voet 6 11; Grotius 2 3 10; Van Leeuwen Censura Forensis 1 2 13 1; Van der 
Linden Regtsgeleerd, Practicaal en Koopmans Handboek 17 1. 

®®Sien Hedemann Fortschritte des Zivilrechts im 19. Jahrhundert 1935 II 108 116; Wieacker 
34 DJZ 1446. 

®3I § 167. 

^*System des heutigen romischen Rechts I 367. Sien ook Dernburg Pandekten I 435 ev. 

®®Helmers 75 ev. 

®®Sien oa a 14 II van die grondwet van die Bundesrepublik Deutschland: Eigentum ver- 
pjlichtet. Sein Gebrauch soll s^ugleich dem Wohle der Allgemeinheit dienen. 


DEELTITELS 


123 


alleen volgens die aard van die eiendomsobjek nie maar ook volgens die 
omvang van die beperkings wat in belang van die gemeenskap aan die 
betrokke eiendom gestel word.®’ 

Slegs in die lig van die voorgaande uiteensetting kan die instelling van 
deeleiendom myns insiens sinvol as egte eiendom beskou word.®® Uit die 
aard van die objek van deeleiendom, naamlik as deel van ’n verganklike ge- 
bou en nie ’n onverganklike deel van die aardbol nie, vloei bepaalde voor-die- 
hand-liggende beperkings op die heerskappybevoegdhede van die deel- 
eienaar.®® Verder vorm elke deeleiendom ’n intieme deel van ’n geïntensivi- 
seerde deeleiendomsgemeenskap met die regspolitieke oogmerk om die 
onderskeie heerskappybevoegdhede van die deeleienaars in gemeenskaplike 
belang te harmonieer. Daarom is deeleiendom ’n pligsgebonde eiendom wat 
in belang van die gemeenskap uitgeoefen word. Uit die intieme verbonden- 
heid van die deeleienaars vloei sekere wederkerige verpligtinge wat uit die 
aard van die saak duikeliker omskryf moet word.®” 

So gesien weerspieël die Wet op Deeltitels vir die eerste maal saamgevat 
in een wet die konkrete stand van ons moderne eiendomsbegrip. Dieselfde 
resultaat blyk wanneer mens die gesamentlike effek van beperkinge wat deur 
verskillende wette of regulasies ten opsigte van ’n bepaalde woongebied 
afgekondig is, beoordeel.®^ Moderne eiendom is dus in meerdere of mindere 
mate pligsgebonde en word ten gunste van ’n groter of kleiner gemeenskap 
uitgeoefen.®^ 

In die lig van die voorgaande is dit nie moeilik om die “beperkings” 
wat ten opsigte van deeleiendom bestaan met die eiendomsbegrip te verenig 
nie. Die beperkings op die gebruiksbevoegdhede van die deeleienaars kan 
aan die hand van die intieme verhouding tussen die deeleienaars verklaar 
word. Die bepaling dat die deeleienaar nie sy deel tot oorlas van ander moet 
gebruik nie en dat hy deur sy gebruik nie die goeie naam van die gebou mag 
skaad of veroorsaak dat die versekeringspremie ten aansien van die ge- 
bou verhoog word nie, weerspieël slegs ’n uitbouing van die bureregtelike 
reël dat ’n grondeienaar nie deur gebruik van sy grond sy buurman onredelik 
mag benadeel nie: sic utere tuo ut alienum non laedas. Die positiewe plig tot 
instandhouding van ’n deel vloei uit die noue argitektoniese samehang van 
die dele. ’n Vervalle deel beïnvloed onmiddellik die waarde en behoud van 


®’Dit kan dalk onder die begrip van “elastisiteit” van eiendom tuisgebring word soos 
Cowen 25 betoog. Gewoonlik dui “elastisiteit van eiendom” egter aan dat eiendom 
weer tot sy volheid kan groei as beperkte saaklike regte ten opsigte daarvan wegval. 
’n Uiters gebonde vorm van eiendom bestaan in Oos-Duitsland waar as gevolg van 
grootskaalse landbou-“hervormings” en onteiening privaat-eiendom byna geheel 
en al negeer word. Byna alle eiendom word as “volkseiendom” beskou wat in belang 
van die volk benut moet word. Sien Helmers 77. 

®®So ook Paulick 422 430; Spyridakis 159; Hegelau 62; Seifert 85 en Helmers 77 86 ev. 

®®Hierdie nuwe soort onroerende saak word nie deur die wetgewer geheel en al gelyk 
gestel met grond nie. Die eiendomsbevoegdhede van ’n deeleienaar word ook hier 
soos in ander gevalle deur die aard van die regsobjek bepaal. 

®®Hegelau 38 50 62; Seifert 99; Helmers 86; Paulick 430; Weitnauer 33; Spyridakis 160; 
Jansen nr 3678, 278. 

®^Sien byvoorbeeld sanitêre en bouregulasies mbt stedelike eiendom. 

®®Sien oa Schulte Eigentum und offentliche Interesse 1970 26 ev. 


124 


VAN DER MERWE 


naburige en gemeenskaplike dele van die gebou.®® Daarom word ’n deel- 
eienaar nie toegelaat om sy deel af te breek of te laat verval nie - ’n plig wat 
nie tov gewone grondeiendom bestaan nie. 

Ook die beperkings ten opsigte van die beskikkingsbevoegdhede van die 
deeleienaar moet as uitvloeisel van die intieme verhouding tussen deel- 
eienaars gesien word. Dit geld veral in geval van die beperking dat ’n deel 
slegs tesame met die onverdeelde aandeel in die gemeenskaplike eiendom 
vervreem mag word. Aangesien die deeleiendomsgemeenskap nadelig 
getref sou word indien ’n deeleienaar sy deeleiendom kon vervreem sonder 
dat gemeenskaplike skulde betaal is, word hy nie toegelaat om sy deel in 
sodanige omstandighede te vervreem nie. Kennisgewing van vervreemding 
aan die regspersoon is ook belangrik aangesien laasgenoemde moet weet 
wie aangespreek moet word vir die betrokke bydraes.®^ 

Mens kom dus tot die gevolgtrekking dat die beperkings wat ten op- 
sigte van deeleiendom bestaan in wese nie verskil van bureregtelike beper- 
kings wat ten opsigte van grondstukke bestaan nie. Die feit dat die beper- 
kings dalk groter skyn te wees, is te verklare aan die hand van die meer 
intieme verhouding tussen deeleienaars wat in die geval van deeleiendom 
bestaan. Hierdie beperkings is immanent aan deeleiendom en doen nie 
afbreuk aan die eiendomskarakter daarvan nie. 

C Gemeenskaplike eiendom 

Die Wet op Deeltitels skep ’n nuwe soort gemeenskaplike eiendom ten 
aansien van die grond en die gemeenskaplike dele van die gebou of geboue 
wat deel van die skema®® vorm. Die doel van die bespreking wat volg, is 
om die gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet noukeurig van mede- 
eiendom te onderskei®® en dan kortliks te wys op die verskil tussen gemeen- 
skaplike eiendom ingevolge die wet en sogenaamde gesamenderhandse of 
trusteiendom en die gemeenskaplike eiendom van ’n vereniging. 

Die gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet verskil wesenlik van die 
Romeinsregtelike mede-eiendom of communio^’^ wat in die Suid-Afrikaanse 
reg aanvaar is. Communio is ’n losse organisasie van mede-eienaars ten opsigte 
van ’n saak wat in mede-eiendom gehou word. Hierdie verbinding van 
mede-eienaars is op ’n individualistiese grondslag gebaseer wat die groots 
moontlike vryhede aan die onderskeie mede-eienaars waarborg. Geen per- 


®®Van Rooyen “Die Wet op Deeltitels” 1972 Responsa Meridiana 158 ev; Silberberg 
“The Problems of Individual Flat Ownership” 1968 Rhod LJ 161 ev. Sien ook Jansen 
WPNR nr 3677 273. 

®*Hoekom dit nodig is dat ’n eienaar kennisgewing aan die regspersoon moet gee van 
beswaring van sy eenheid met ’n verband is onverstaanbaar. Na my mening sal ’n 
geldige verband sonder kennisgewing gevestig kan word aangesien hierdie bepaling 
nie dwingend is nie. Van watter “ander handelinge” ook kennis gegee moet word, is 
ook onduidelik. Sien Van Rooyen 172. 

®®Vir ’n omskrywing van “gemeenskaplike eiendom” sien a 1. Sien verder a 2(b) en 
(c), a 12(1) en a 24(1). 

®®Sien Liver 152 ev; Cowen 12 ev. 

®’Sien Wieacker Vom romischen Recht 1961 198-199; Liver 152-154; Kaser I 410 ev; 
Seifert 33 ev; Helmers 105 ev; Beekhuis “De nieuwe wet . . .” 75 ev. 


DEELTITELS 


125 


manente gemeenskaplike oogmerk word nagestreef nie en die ontbinding 
van die instelling na korte duur is die normale verskynsel. Die gemeen- 
skaplike eiendom ingevolge die wet is daarenteen op universalistiese grond- 
slag gebaseer ingevolge waarvan die regte van die individue ten gunste van 
die gemeenskap ingeperk word en die eiendom deur meerderheidsbesluit 
bestuur word. Gemeenskaplike eiendom dien die gemeenskaplike doel van 
die deeleienaars en is daarop gemik om die verhouding tussen deeleienaars 
so langduring as moontlik te bevestig.®® 

Uit hierdie kernonderskeid volg die volgende konkrete verskille tussen 
mede-eiendom en gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet. 

Eerstens kan enige mede-eienaar te eniger tyd met die actio communi 
dividundo eis dat die gemeenskap ontbind®® word en die gemeenskaplike 
bates proporsioneel onder die mede-eienaars verdeel word. Die mede- 
eienaars kan wel in die Suid-Afrikaanse reg deur ooreenkoms die remedie 
vir ’n sekere tydperk uitsluit.'^'’ Ontbinding van die gemeenskap en verdeling 
van gemeenskaplike bates kan egter nog steeds op grond van ’n goeie rede 
aangevra word asook in die geval waar ’n mede-eienaar insolvent raak. By 
deeleiendom daarenteen kan geen deeleienaar te eniger tyd eensydig ont- 
binding van die gemeenskap en verdeling van gemeenskaplike bates aanvra 
nie. Ontbinding van die gemeenskap vind slegs plaas waar die gebou wat 
in deeleiendom staan vernietig is of geag word vernietig te wees en geen 
pHg tot heropbou van die gebou bestaan nie’^ en in die geval waar die 
deeleienaars eenparig besluit om die gemeenskaplike eiendom in sy geheel 
aan een koper te vervreem.’^ 

Tweedens het die gewone mede-eienaar die groots moontlike heer- 
skappybevoegdhede ten opsigte van sy mede-eiendomsaandeel. Hy kan sy 
aandeel na willekeur vervreem en gebruik en het geen instandhoudingsplig 
ten opsigte daarvan nie.’® By deeleiendom, daarenteen, word die vrye heer- 
skappyregte van die onderskeie deeleienaars ten opsigte van die gemeen- 
skapíike eiendom tot ’n groot mate aan bande gelê. ’n Aandeel in die ge- 
meenskaplike eiendom kan nie vervreem word sonder die eiendom in die 
bygaande deel nie,'^^ en die gemeenskaplike eiendom mag nie op ’n manier 
gebruik word wat die gebruik en genot daarvan deur ander deeleienaars of 
persone wat wettiglik op die perseel is, belemmer'^® of die versekeringspremie 
ten opsigte van die perseel kan verhoog nie.'^® Verder mag ’n deeleienaar 
nie ’n dier op die gemeenskaphke eiendom aanhou na kennisgewing in 


®®Sien Van Rooyen 161. 

®®Ingevolge hierdie delingsaksie kon die regter die eiendom volgens sy diskresie ver- 
deel. In die na-klassieke Romeinse reg het die actio commmi dividundo nie noodwendig 
tot ontbinding van die eiendom gelei nie, maar kon dit volgens Jórs-Kunkel 351 n 9 
ook tot ’n skikking aanleiding gee. 

^<^Hánel V Hánel 1962 3 SA 625 (K). 

’ia 36 en 37. 

13(1). 

’®Sien egter hieronder. 
a 12(3). 

’5a 32(d). 

’®a l(d) van Bylae 2. 


126 


VAN DER MERWE 


dier voege deur die trustees nie’'^ en kan die regspersoon te eniger tyd ver- 
dere beperkings op die gebruik van die gemeenskaplike eiendom 
Die somtotaal van hierdie beperkings geld ook vir regsopvolgers van die 
individuele deeleienaar s . ® 

Derdens het elke mede-eienaar ingevolge commmio ’n vetoreg {ius 
prohibendï) ten opsigte van alle maatreëls van ander mede-eienaars met be- 
trekking tot die gemeenskaphke eiendom. Hy kan ’n mede-eienaar verbied 
om ’n spesifieke handeling uit te voer en in gepaste omstandighede selfs 
’n mede-eienaar dwing om reeds gedane handelinge weer ongedaan te 
maak.®“ Aanvanklik het hierdie vetoreg selfs gegeld ten opsigte van maat- 
reëls wat noodwendig was vir instandhouding van die gemeenskaplike 
eiendom. Die resultaat hiervan was dat die gemeenskap ontbind moes word 
indien nie op instandhoudingsmaatreëls ooreengekom kon word nie. Daar 
bestaan gesag vir die standpunt dat noodwendige herstelwerk in die na- 
klassieke Romeinse reg deur ’n mede-eienaar verrig kon word en dat die 
mede-eienaar wat nie binne vier maande na kennisgewing sy proporsionele 
koste in hierdie verband betaal het nie, sy aandeel ten gunste van die ander 
mede-eienaars moes afgee.®^ Hierdie ontwikkeling in die na-klassieke reg 
is egter nie in die Suid-Afrikaanse reg opgeneem nie. Die vetoreg bestaan 
dus steeds ook tov noodwendige herstel van die gemeenskaplike eiendom. 
By deeleiendom word die gemeenskaplike eiendom deur die regspersoon 
bestuur en is daar nie sprake van ’n vetoreg tov die gemeenskaplike 
eiendom nie.®^ 

Die vierde verskil tussen mede-eiendom en gemeenskaplike eiendom 
ingevolge die Wet op Deeltitels is dat die bestuur en gebruik van mede- 
eiendom aan die willekeur van die individuele lede oorgelaat word terwyl 
’n vaste bestuursliggaam hiervoor in die geval van deeleiendom bestaan. 
Hierdie bestuursliggaam kom van regsweë tot stand,®^ bestaan uit al die 
deeleienaars en is net soos enige ander regspersoon onafhanklik van die 
wisseling van sy lede. Hierdie bestuursliggaam werk op die meerderheids- 
beginsel®^ en reël oa vir die gebruik en instandhouding van die gemeen- 
skaplike eiendom en die insameling van individuele bydraes van die deel- 
eienaars.®® 

Die laaste en dalk belangrikste onderskeid tussen mede-eiendom en 
deeleiendom het betrekking op die onderskeid in die aard van aandeel- 
houding van die onderskeie eienaars. In die geval van mede-eiendom hou 
elke mede-eienaar ’n ideële mede-eiendomsaandeel in die voorwerp van 


l(c) van Bylae 2. 

’®Deur spesiale besluit ingevolge a 27(2)(a)(ii). Sien ook a l(b) van Bylae 2. 

’Oa 27(2)(c). 

^^Sauerman and Another v Schultz 1950 4 SA 455 (O). 

®^Dernburg I § 159; Arangio-Ruiz Istitutioni di diritto romano 1960 230; Kaser II 194. 

Daar word veral gesteun op D 17 2 52 10 en C 8 10 4. 

®^Daar kan wel aansoek by die hof gedoen word om die geldigheid van die besluite te 
toets. 

83a 28(1). 

®^a 23 van Bylae 1. 

«®a 30. 


DEELTITELS 


127 


mede-eiendom wat in abstracto tussen die individuele mede-eienaars verdeel 
word.®® Geen spesifieke fisieke deel van die mede-eiendom word aan ’n 
besondere aandeel verbind nie en geen mede-eienaar is geregtig om enige 
gedeelte van die eiendom vir homself toe te eien nie.®^ By deeleiendom 
daarenteen word die gemeenskaplike eiendom nie bloot ideëel of in abstracto 
verdeel nie. Die aandeel van ’n deel-eienaar aan die gemeenskaplike eiendom 
word gerealiseer of gelokaliseer deur die onlosmaaklike verbinding daarvan 
met deeleiendom op ’n besondere deel van die gebou.®® Die gevolg van die 
realisering van die ideële aandeel in die geval van deeleiendom is oa dat 
’n afsonderlike sertifikaat van deeltitel ten opsigte van elke eenheid (deel 
en die aandeel in die gemeenskaplike eiendom) uitgereik word,®* dat ’n 
eenheid afsonderlik met verband beswaar kan word®® en dat ’n eenheid in 
mede-eiendom besit kan word®^ - alles gevolge wat nie moontlik sou wees 
indien die eiendom bloot in ideële mede-eiendomsaandele gehou is en die 
jdeële aandeel in die gemeenskaplike eiendom nie deur die verbinding met 
’n gelokaliseerde deeleiendom gerealiseer is nie.®^ 

In die lig van genoemde verskille tussen mede-eiendom en gemeen- 
skaplike eiendom ingevolge die Wet op Deeltitels moet mens daarteen 
waarsku dat die gemeenskaplike eiendom nie as ’n vorm van mede-eiendom 
in hierdie geval gesien moet word waarop die beginsels van mede-eiendom 
onkrities toegepas kan word nie. Die aansluiting van deeleiendom by die 
instelling van mede-eiendom word later verder gekritiseer.®® 

Ten slotte kan kortliks op die kernverskille tussen gemeenskaplike 
eiendom ingevolge die wet en gesamenderhandse eiendom®^ en die gemeen- 
skaplike eiendom van ’n vereniging gewys word. 

In die geval van ’n erkende vorm van gesamenderhandse eiendom, 
naamlik trusteiendom, word die trusteiendom in beginsel deur die trustee 
in belang van die begunstigde gehou. Die trusteiendom is egter afgesonder 
en val nie in die individuele vermoëns van die “eienaars” (trustee en be- 
gunstigdes) daarvan soos in die geval van gemeenskaplike eiendom van 
deeleienaars nie. Verder word die vermoë ook nie in aandele ideëel of 
gerealiseer gehou soos in die geval van mede-eiendom of deeleiendom nie. 
Wat gemeenskaplike eiendom van ’n maatskappy betref, word hierdie eien- 
dom net soos gemeenskaplike eiendom ingevolge die wet deur ’n regs- 
persoon bestuur. In die geval van ’n maatskappy kom die regspersoon ge- 
woonlik deur ooreenkoms tot stand terwyl die regspersoon in die ander 
geval ipso iure tot stand kom sodra daar meer as een deeleienaar in ’n skema 
is.®® Die gemeenskapHke vermoë van ’n maatskappy is verder geskei van 


®®Sien Bármann Kommentar 93. 

®’Wille Principles of South African Laiv 208. 
®®Sien Seifert 52 ev. 

®»a 11(9). 

^^ibid. 

»ia 11(8). 

®^Sien Seifert 62. 

®®Sien hieronder. 

®^Sien Liver 154 ev. 

®®a 28(1). 


128 


VAN DER MERWE 


die vermoëns van die afsonderlike lede daarvan wat nie die geval met deel- 
eiendom is nie. In geval van insolvensie van die regspersoon bly die deel- 
eienaars persoonlik aanspreeklik vir die uitstaande skulde.®® 

Die slotsom is dat gemeenskaplike eiendom ingevolge die Wet op Deel- 
titels nie as ’n spesiale vorm van mede-eiendom, gesamenderhandse eiendom 
of gemeenskapiike eiendom van ’n vereniging beskou kan word nie. Dit is 
eerder ’n nuwe vorm van gemeenskaplike eiendom wat deur ’n sintese van 
kenmerke van die bogenoemde drie vorme van gemeenskaplike eiendom 
saamgestel is. Die sogenaamde sjndicat^'^ van die Franse reg kom die naaste 
daaraan. Eerder moet dit egter as ’n besondere vorm van gemeenskaplike 
eiendom beskou word wat spesiaal vir ’n deeleienaarsgemeenskap deur die 
wetgewer ontwerp is.®® 

IV DIE VERBAND TUSSEN EIENDOM VAN ’N 
DEEL EN DIE GEMEENSKAPLIKE EIENDOM 

In die tweede afdeling van hierdie artikel het ons daarop gewys dat die 
Wet op Deeltitels ’n nuwe samegestelde saak skep naamlik ’n eenheid wat 
bestaan uit ’n deel (woonstel of sakelokaal) en ’n onverdeelde aandeel in die 
gemeenskaplike eiendom. In die derde afdeling het ons die aard van deel- 
eiendom en dié van die gemeenskaplike eiendom ontleed. Daar is ook aan- 
getoon dat die deel en die aandeel in die gemeenskaplike eiendom onlos- 
maaklik aan mekaar verbonde is met die gevolg dat eiendom van ’n deel 
ook gemeenskaplike eiendom van ’n onverdeelde aandeel met sig bring. 
Die doel van hierdie afdeling is om vas te stel watter verband tussen deel- 
eiendom van ’n afsonderlike deel van die gebou en die meegaande aandeel 
in die gemeenskaplike eiendom bestaan. Anders gestel, ons wil nagaan hoe 
die twee elemente van ’n eenheid, naamlik ’n deel en ’n aandeel in die ge- 
meenskaplike eiendom, dogmaties met mekaar verbind word. 

Die bestaande stelsels van condominium word gewoonlik ingedeel in 
universalistiese en dualistiese stelsels van deeleiendom.®® Ingevolge die 
universalistiese stelsel word beide elemente van deeleiendom tuisgebring 
onder die instelling van mede-eiendom.^®“ Die grond en geboue wat deel 
van die ontwikkelingskema uitmaak, word geag in die mede-eiendom van 
alle deeleienaars te staan en vir elke individuele deeleienaar word ’n be- 
sondere gebruiks- en genotsreg wat vervreembaar en vererfbaar is, ten 
aansien van ’n afsonderlike deel van die gebou ingeruim.^®^ Ingevolge ’n 


»8De Wet en Tatham 207. Sien a 28(6). 

®’Sien Preyer Das Stockwerkseigentum - Eine rechtsvergleichende Untersuchmg Túbingen 1949 
119; Seifert 51; Jansen 281 ev. 

®®Sien in die algemeen Tierkótter 1 ev. Sien ook Beekhuis “De nieuwe Wet . . .” 87 ev. 

®®Cowen 37. 

looDie Nederlandse Appartementenwet is ’n voorbeeld van wetgewing wat ’n universalis- 
tiese struktuur het. Sien oa Buining “De overgang naar de eigendom van apparte- 
menten” 1952 WPNR nr 4228 51. 

loiVgl die Oostenrykse wetgewing van 8 Julie 1948 {Bundesgeset^blatt nr 149) soos gewysig 
deur die wetgewing van 15 Desember 1950 {Bundesgeset^blatt nr 28 van 1951) en die 
Switserse Bundesgesetc^ iiber die Ánderung des 4. Teils des Zivilgeset^buches {Miteigentum und 
Stockwerkseigentum) van 19 Desember 1963. Sien hieroor Liver 143 ev. Vir kritiek op 


DEELTITELS 


129 


dualistiese stelsel van deeleiendom daarenteen word twee verskillende vorme 
van eiendom naamlik deeleiendom en gemeenskaplike eiendom tot ’n een- 
heid verbind. Aangesien hierdie nuwe eenheid ’n heel besondere entiteit is, 
word gemeen dat hierdie verskillende vorme van eiendom nie onder die 
oorkoepelende begrip mede-eiendom tuisgebring kan word nie. Dit is 
natuurlik voor-die-hand-liggend dat alle stelsels van condominium nie as 
óf universalisties óf dualisties geklassifiseer kan word nie.^®^ Tussen hierdie 
twee groot groeperings bestaan verskillende skakerings van óf die een óf 
die ander afhangende van die eiesoortige bepalings van elke besondere 
wet.i®^ 

Die bepalings van die Wet op Deeltitels is in ooreenstemming met ’n 
dualistiese stelsel van condominium^'^^ Voorstanders van ’n universalistiese 
stelsel meen dat ’n universalistiese stelsel beter by die aanvaarde sake- 
regbeginsels van die Suid-Afrikaanse reg sou ingepas het, veral omdat die 
stelreël superficies solo cedit en die accessio-he.gms,e\. nie tot so ’n groot mate 
deur ’n universalistiese stelsel as deur ’n dualistiese stelsel deurbreek word 
nie.105 my mening besit hierdie standpunt geen oortuigingskrag nie 
aangesien die instellings van die Suid-Afrikaanse sakereg wat hier ter 
sprake kom, geheel en al onvoldoende is om die instelling van woonstel- 
eiendom te akkommodeer. Die Suid-Afrikaanse instelling van mede-eiendom 
wat die grondslag van woonsteleiendom ingevolge ’n universalistiese stelsel 
vorm, is nog steeds op die Romeinsregtelike individualistiese condominium ge- 
baseer en soos reeds in die vorige afdeling aangetoon is, totaal onvanpas om 
sodanige rol te vervul.^°® Die mede-eiendomsbegrip van die Suid-Afrikaanse 
reg het nie ’n soortgelyke ontwikkeling ondergaan as dié van die Duitse^®'^ 
en Nederlandse reg^”® wat dit meer aanvaarbaar as grondslag vir woonstel- 
eiendom sou maak nie. Hiernaas val dit uiters moeilik om die besondere 
heerskappybevoegdhede van ’n deeleienaar ten aansien van sy deel in terme 
van ons aanvaarde numerus clausus van saaklike regte te verklaar. Om hierdie 
bevoegdhede na analogie van die uitgebreide heerskappybevoegdhede van 
’n opstalbewoner {superficiarius) of langtermynhuurder {emphjteusis) as 
eiendom in die Romeinse sin van dominium utilé^^^ te konstrueer, sou onaan- 
vaarbaar wees in die lig van die eenheid van die Suid-Afrikaanse eiendoms- 
begrip en die fundamentele onderskeid tussen eiendom en beperkte saaklike 


’n dualistiese stelsel sien Kischinewsky-Broquisse Statut de la copropriété des immeubles 
et sociétés de construction 1958 165. Die beste voorbeeld van ’n dualistiese stelsel is die 
Franse wetgewing van 28 Julie 1938. 

i®^Sien oa §§ 1117 tot 1139 van die Italiaanse Codice Civile 1942 en a 396 van die Spaanse 
Código Civil. 

i®®Sien oa die Duitse Wohnungseigentumsgesetz- 
i“*Cowen 37 ev. 
i“®Liver 143 184-186. 

i“®Sien hierbo. Hier toon die Suid-Afrikaanse wetgewing ’n ooreenstemming met die 
Franse wet van 28 Julie 1938. Omdat die Code Civil ’n individualistiese mede- 
eiendomsbeginsel soos die Suid-Afrikaanse reg gehandhaaf het, was dit moeilik om 
aanknopingspunte by mede-eiendom te vind. Sien Liver 156. 
i*>’§§ 1008-1011 BGB en §§ 741-758. 

^®®Sien die bepahngs oor die sg “gebonden gemeenschap’\ Sien verder Codice Civile Italiana 
1865 a 673-684 Della communione. 
i®®Sien hierbo. 


130 


VAN DER MERWE 


regte wat in die regspraak gehandhaaf word. Die enigste oplossing wat 
oorbly, is om die wye bevoegdhede van ’n deeleienaar as ’n beperkte saaklike 
reg te konstrueer, Die persoonlike serwituut van bewoning (habitatio) wat 
hier ter sprake kom, is egter aan ’n persoon verbonde en nie vererfbaar of 
vervreembaar nie^^® en verder pas hierdie heerskappyregte van die deel- 
eienaar nie aan by die aanvaarde vorme van servitutes irregulares nie.^^^ 

In die lig van sowel bogenoemde probleme wat ondervind sou word 
om die instelling van woonsteleiendom by ons aanvaarde sakereginstellings 
in te pas as die argumente teen die strenge toepassing van die accessio- 
beginsel in die geval van woonsteleiendom soos in die eerste afdeling uit- 
eengesit,^^^ moet die besluit van die wetgewer om ’n dualistiese stelsel van 
woonsteleiendom in Suid-Afrika in te voer, verwelkom word. Deur die Wet 
op Deeltitels skep die wetgewer in werklikheid ’n heeltemal nuwe kategorie 
onroerende saak, naamlik ’n eenheid, en pas hy daarop die geykte accessio- 
beginsel toe vir sover ’n deel as hoofsaak met die onverdeelde aandeel in 
die grond en gemeenskaplike dele van die gebou as wesenlike bestanddeel 
daarvan onlosmaakUk verbind word. In teenstelling met die accessio-htgmscl 
soos deur die eeue toegepas op ’n verbinding tussen gebou en grond, word 
nie die grond nie, maar ’n afgebakende deel van die gebou, naamlik ’n deel 
(woonstel of sakelokaal) as hoofsaak beskou terwyl die onverdeelde aandeel 
in die grond en die gemeenskaplike dele van die gebou as wesenlike bestand- 
deel van ’n deel beskou word.^^^ 

Hierdie konstruksie van woonsteleiendom is verder uniek in die opsig 
dat een van die twee elemente van ’n eenheid naamlik die grondstuk en die 
gemeenskaplike dele van die gebou nie slegs met een deeleiendom nie, maar 
gelyktydig met meerdere voorwerpe van deeleiendom verbonde is. Die 
naaste analogie aan hierdie konstruksie bied die geval waar twee grond- 
eienaars twee aangrensende grondstukke in individuele eiendom besit en 
mede-eiendom in onverdeelde aandele ten aansien van ’n gemeenskaplike 
grensmuur het.^^® In hierdie geval word die grondstuk in ooreenstemming 
met die aanvaarde accessio-\&&c egter as hoofsaak en die aandeel in die grens- 
muur as wesenlike bestanddeel daarvan beskou. 

Dat die wetgewer met die geykte accessio-Xt&c gebreek het en ’n eenheid 
as ’n nuwe kategorie onroerende sake beskou wat analogies met aparte 
grondstukke behandel moet word, blyk uit die volgende bepalings van die 
Wet op Deeltitels. Ingevolge art 6(2)(d) moet die grense van ’n deel duidelik 
aangedui word op ’n kaart, en ingevolge art 8(2)(d) word ’n aparte sertifikaat 
van geregistreerde titel ten opsigte van elke eenheid uitgereik. Ingevolge 


^^®Maasdorp 175. 

^^Sien oa Willoughby’ s Cons Co Ltd v Copthall’s Stores 1913 AD 281. 

“^Sien in die algemeen Liver 147. 

^^®Sien hierbo. 

ii^Bërner 213 226. 

10 3 19 1. Gemeenskaplike eiendom aan gemeenskaplike mure is volgens Kohler 
Gesammelte Abhandlungen 1883 173 en Windscheid § 169a n 4 as communio pro indiviso 
beskou ten opsigte waarvan geen eienaar na geliewe kon handel nie. Die ontbinding 
en verdeling van hierdie eiendom kon ook nie te eniger tyd aangevra word nie. Sien 
verder Gollnick 157 AcP 460. 


DEELTITELS 


131 


art 2 kan ’n ontwikkelaar met goedkeuring van die plaaslike owerheid 
’n grondstuk en die gebou daarop in verskillende eenhede opdeel, registreer 
en dan die afsonderlike dele vervreem. Volgens art 11(8) kan ’n eenheid ook 
in mede-eiendom besit word. Verder kan ingevolge art ll(l)(c) afsonderlike 
eenhede met afsonderlike verbande beswaar word. Hierdie bevoegdhede 
van ’n deeleienaar is in beginsel slegs moontlik indien ’n eenheid analoog 
aan ’n aparte grondstuk behandel word en nie indien die gebou en grond in 
’n skema as die voorwerp van mede-eiendom van al die deeleienaars beskou 
word nie. 

Teen die konstruksie van ’n eenheid as ’n selfstandige onroerende saak 
met die deel as hoofsaak en die aandeel as wesenlike bestanddeel daarvan 
kan die argument aangevoer word dat ’n aandeel in die grond waardevoller 
is as die deel.^^® Hierdie argument gryp terug na die stelreël superficies solo 
cedit ingevolge waarvan grond altyd belangriker geag is as die gebou wat 
daarop opgerig was. Selfs in die Romeinse reg egter is die standpunt nie 
altyd gehandhaaf dat die bodem belangriker was as die gebou wat daarop 
opgerig was nie. Met die ontwikkeling van die boukuns neem die waarde 
van geboue so toe dat ’n gebou somtyds belangriker beskou is as die grond 
waarop dit opgerig is.^^’ Die waarde-beginsel is in elk geval nie altyd deur- 
slaggewend by ander vorms van accessio nie, soos blyk uit die geval waar 
duur weefstof of goue letters gebruik word om ’n goedkoop kleed te ver- 
sier.^^® In hierdie geval word die eienaar van die kleed eienaar van die eind- 
produk. Dat die meer waardevolle deel van ’n verbinding altyd die hoofsaak 
moet wees, is dus nie ’n onomstootlike beginsel nie. Buitendien kom baie 
gevalle in die praktyk voor waar die waarde van ’n deel meer sal wees as 
die waarde van die onverdeelde aandeel in die grond. 

Nog ’n argument teen hierdie konstruksie is dat dit nie ’n verklaring 
bied vir die regsposisie in die geval waar die gebou vernietig word of geag 
word vernietig te wees en geen heropbou-plig tov die gebou bestaan nie. 
In hierdie geval word die grondstuk weer geag in die mede-eiendom van die 
verskillende mede-eienaars te val. In effek word die aandeel in die grond 
wat slegs ’n wesenlike bestanddeel van ’n deel was, dus nou weer die hoof- 
saak.i^® Die argument hierteen is dat mens in hierdie geval geen samegestelde 
saak meer het nie en dat hierdie bepaling slegs ’n billikheidsreëling bied 
indien sodanige situasie ontstaan. Dat dit slegs ’n billikheidsreëling is en 
niks met die konstruksie van die nuwe onroerende saak te doen het nie, 
blyk uit art 36(2) ingevolge waarvan die hof verdere billike reëlings kan 
tref in geval van vernietiging van die gebou. 

Die slotsom waartoe ek dus kom, is dat deeleiendom sonder ’n funda- 
mentele breuk in ons sakeregstelsel ingevoeg kan word indien ’n mens die 
voorwerp van deeleiendom naamlik ’n eenheid as selfstandige onroerende 
saak beskou met die deel as hoofsaak en die aandeel in die gemeenskaplike 


^^®Sien oa Weitnauer 1951 JZ 161 163. Vgl Borner 226. 

“■^Dit blyk oa uit Z) 8 2 20 2: area est pars aedificii en D 41 3 13: aedes ex duabus rebus 
constant ex solo et superficie. 

“8/ 2 1 26. 

^^®Beekhuis “Horizontale eigendom . . .” 177 236 ev; Baur Sachenrecht 1973 255; Weit- 
hauer-Wirths 34. 


132 


VAN DER MERWE 


eiendom as wesenlike bestanddeel daarvan. Indien mens daarenteen mede- 
eiendom op die voorgrond stel, kan mens nóg die verbinding tussen gemeen- 
skaplike eiendom en deeleiendom in die bestaande sakeregkategorieë inorden 
nóg individuele bepalings van die Wet op Deeltitels dogmaties verklaar 
en loop ’n mens gevaar om uit die dogmatiek van mede-eiendom valse 
gevolgtrekkings vir die praktyk van woonsteleiendom te trek.^^® □ 


Cuius est solum, eius est usque ad coelum et usque ad inferos. 

Das mrtschaftliche Bedurfnis, den Menschen auch unter stddtischen Verhdltnissen um Eigentum an 
einer Wohnung verhelfen und sie aus dem Stand des nomadisierenden Mieters herausi^ifiihren, hat 
in fast allen Ldndern der Erde rechtlichen Formen hervorgebracht, unter denen das Eigentum oder 
wenigstens eine dem Eigentum angendherte Rechtstelling an Teilen eines Hause erworben werden kann. 

Weitnauer-Wirths Wohnungseigentumsgesetz {4 uitg) 1972 24 


From the comparative lanyer’s point of view the development in this field of the law of property 
(i e ownership of flats) is particularly interesting. It shows the smilarity of responses to economic and 
social pressures which have gradually become common to our western world. Constantly growing 
urbanisation and lack of housing on ihe one hand, and the desire of people for ownership of their home 
on the other. 

Leyser 7 ICLQ 3 1 


^2®Indien deeleiendom as ’n vorm van mede-eiendom beskou word, is dit b^rvoorbeeld 
moontlik om twee “eenhede” wat presies ewe groot is te verruil sonder dat die Akte- 
kantoor enige kennis daarvan hoef te kry. Dit sal verder nie moontlik wees om ’n 
“eenheid” deur verjaring te verkry nie aangesien besit van ’n ideële aandeel behalwe 
in die geval van mede-besit nie moontlik is nie. 


Terugtrede van ’n derde voor 
r atifikasieverklaring * 

SR van Jaarsveld 

Universiteit van Pretoria 


Die aatd van die probleem wat uit hierdie aangeleentheid voortvloei, 
kan kortliks aan die hand van die volgende feitestel verduidelik word: 
Veronderstel ’n verteenwoordiger sluit sonder volmag van sy prinsipaal 
’n kontrak met ’n derde persoon. Voordat die prinsipaal egter die geleent- 
heid het om die sogenaamde kontrak te ratifiseer, tree die derde party terug 
uit die kontrak. 

Die vraag ontstaan nou of die prinsipaal, nieteenstaande die terugtrede 
van die derde, regtens eífektiewelik kan oorgaan tot die ratifikasie van die 
verteenwoordiger se ongemagtigde optrede sodat die derde gebonde is 
aan die prinsipaal se ratifikasieverklaring. Die antwoorde wat op hierdie 
vraag verskaf is, het in verskillende regstelsels asook in die Suid-Afrikaanse 
reg geblyk wyd uiteenlopend van aard te wees. Gemelde antwoorde is ook 
tot ’n groot hoogte afhanklik gestel van die grondslag en aard wat aan die 
ratifikasieleerstuk toegesê is. Daarom sal dit dienlik wees om vervolgens 
vir ’n wyle die aandag agtereenvolgens op die grondslag en aard van die 
leerstuk te vestig. 

I DIE GRONDSLAG VAN RATIFIKASIE 

Die leerstuk van ratifikasie beklee vandag in die Suid-Afrikaanse reg 
’n posisie wat baie soortgelyk is aan dié wat in die Engelse regswêreld in 
die verband aangetref word. Die benadering tot ratifikasie is baie kasuïsties 
georiënteerd deurdat ’n groot aantal reëls rondom die figuur ontwikkel is 
sonder dat dit altyd regswetenskaplik gefundamenteerd is, of ’n sinvolle 
sisteem daarstel. 

Die leerstuk soos dit vandag by ons aangetref word, is afkomstig van 
die Romeinse, Hollandse en Engelse reg.^ Verskeie Engelsregtelike reëlings 
toon baie ooreenstemming met reëlings van die Romeins-Hollandse reg 
en hierdie feit het grootliks bygedra tot die verskynsel dat indien laas- 
genoemde regstelsel nie ’n reëling ten aansien van ’n bepaalde aangeleent- 
heid besit het nie, toevlug onverbloemd tot die Engelse reg geneem is. 
Optrede van dié aard is tot ’n groot hoogte verstaanbaar want in die Hol- 


*Referaat gelewer tydens die kongres van die Vereniging van Universiteitsdosente in 
die Regte gehou te Kaapstad gedurende Januarie/Februarie 1973. 

^Sien Van Jaarsveld Die leerstuk van ratifikasie in die Suid-Afrikaanse verteenwoordigingsreg 
proefskrif Universiteit van Pretoria 1971. 


134 


VAN JAARSVELD 


landse reg van die sestiende en sewentiende eeue was die verteenwoor- 
digingsfiguur in die vorm waarin dit hedendaags bekend is, nog nie alge- 
meen erken nie en derhalwe ’n vae en swak ontwikkelde regsfiguur. In die 
Engelse reg daarenteen is die teenoorgestelde situasie aangetref - ofskoon 
die benadering tot die figuur kasuïsties van aard was, is daar nietemin ’n 
groot aantal regsreëls rondom die regsfiguur ontwikkel wat antwoorde vir 
baie praktiese probleme kon bied, en dié pragmatisme van die Engelse 
reg het ’n besondere invloed op regspleging in Suid-Afrika uitgeoefen.^ 
Daarom was dit miskien maklik vir Wille om soos volg te verklaar: 

“Our law of agency is a combination of the Roman Dutch law of the contract of 

mandate and the modern English principles of commercial agency.”® 

Uit verskillende oorde is egter stemme van protes verhef teen die 
klakkelose oorname van Engelsregtelike reëlings en die feit dat suiwer 
gemeenregtelike beginsels in die proses verdring is.^ Aan die ander kant 
het daar in verskeie gevalle ten aansien van ratifikasie leemtes in die Romeins- 
Hollandse reg bestaan en het die howe hulle dikwels onder sodanige om- 
standighede na die Engelse reg gewend vir leiding. Hierdie werkswyse is 
nie sonder meer te verdoem nie want soos Mostert myns insiens tereg aan- 
toon, bevat dit ook meriete. Hy stel dit so: 

“In die lig van die algemene beginsels van ons reg word die ingevoerde Engelse 

reëling ingepas en verklaar en aangegryp as ’n bydrae en uitbouing van ons reg.”® 

Beswaar wat wel teen hierdie benadering ingebring kan word, is dat regs- 
vergelyking miskien oor ’n breër front moes plaasgevind het en nie slegs 
tot die Engelse reg beperk moes gewees het nie, bloot omdat dit geredeliker 
beskikbaar of meer toeganklik vir die Suid-Afrikaanse howe was, of reeds 
op bepaalde terreine van ons reg van diens was nie. 

In die hedendaagse verteenwoordigingsreg is dit ’n algemeen aanvaarde 
beginsel dat die prinsipaal-verteenwoordiger-verhouding onder andere ook 
deur die implementering van die ratifikasie-figuur in die lewe geroep kan 
word. Die regsverhouding tussen prinsipaal, verteenwoordiger en derde wat 
aldus tot stand kom, word gevolglik deur die basiese beginsels van die 
verteenwoordigingsreg beheers en daarom na analogie van die posisie van 
kontemporêre Europese regstelsels, kan ten aansien van die Suid-Afrikaanse 
reg ook verklaar word dat die leerstuk op die basiese beginsels van verteen- 
woordiging gefundeer is. Verder moet daar aanvaar word dat die leerstuk 
van ratifikasie nie goed begryp kan word indien daar nie helder insigte ten 
aansien van die grondslag daarvan, dit wil sê die verteenwoordigingsfiguur 
as sodanig, bestaan nie. Daarom is dit dienlik om die aandag op enkele as- 
pekte in verband met die figuur van verteenwoordiging te vestig. 

Aspekte in verband met die aard van verteenwoordiging 

Die figuur van direkte verteenwoordiging was nog nooit in die geheel 
in ons reg die onderwerp van diepgaande studie nie. Daar is al by geleentheid 


®Vgl oa Faure v Loun> 1 SC 17 en Blomr v Van Noorden 1909 TS 890, 
^Prindples of South African law 6e uitg 449. 

^Sien Leerstuk van ratifikasie 345. 

^Die Romeins-Hollandse reg in oënskou (Pretoria 1969) 12. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


135 


beweer dat dit moeilik is om die reëls in verband met verteenwoordiging 
op te spoor omdat skrywers meestal hulle aandag aan die lasgewingsooreen- 
koms bestee en minder aandag aan die instelling van verteenwoordiging 
wy en dat hierdie twee figure in ons literatuur en regspraak dikwels in een 
asem behandel word.® 

Dit is geensins die bedoeling om hier in besonderhede op die aard van 
die verteenwoordigingsfiguur in te gaan nie want dit sou buite die raam- 
werk van hierdie bespreking val. As uitgangspunt sal die vereistes waaraan 
voldoen moet word voordat ’n regsgeldige kontrak tussen ’n prinsipaal en ’n 
derde bestaan egter in oënskou geneem word. 

Die vereistes waaraan sodanige kontrakte moet voldoen vir die geldige 
totstandkoming daarvan is die volgende: 

(1) Die partye moet dit eens wees oor die gevolge wat hulle in die lewe wil 
roep, dit wil sê daar moet wilsooreenstemming tussen hulle bestaan.’ 

(2) Die partye moet handelingsbevoegd wees.® 

(3) Die kontrak moet juridies sowel as fisies moontlik wees.® 

(4) Aan die formaliteite van regsweë voorgeskryf, moet voldoen word indien 
dit op die kontrak van toepassing is.^® 

(5) Die verteenwoordiger^^ moet ten slotte oor genoegsame volmag beskik 
wat aan hom die bevoegdheid verleen om die besondere kontrak namens sy 
prinsipaal aan te gaan. Volmag kan egter ook retrospektief deur middel 
van ratifikasie verleen word sodat ’n geldige verteenwoordigingsverhouding 
moontlik is. 

Die vereiste dat wilsooreenstemming tussen die partye moet bestaan 
in geval van kontrakte wat deur middel van verteenwoordiging aangegaan 
word, is basies ’n baie omstrede aangeleentheid waaroor daar hedendaags 
nie baie duidehkheid bestaan nie. Vanweë die besondere belang van dié 
vereiste by die verteenwoordigingsituasie sal vervolgens afsonderlik aandag 
daaraan bestee word. 

Die bestaan van wilsooreenstemming vorm vandag die grondslag van kon- 
traktuele aanspreeklikheid tussen die kontrakspartye en die aanwesigheid 
van sodanige wilsooreenstemming geld eweseer by kontrakte wat deur 
middel van verteenwoordiging tot stand kom. Die vraag kan hier gestel 
word tussen watter partye by ’n kontrak wat deur bemiddeling van ’n 
verteenwoordiger aangegaan word die consensus ad idem bestaan. Indien P 
aan V volmag verleen om namens hom ’n voertuig by D vir Rx te koop. 


*De Wet en Yeats Kontrakiereg en handelsreg 3e uitg 81. 

’Vgl oa De Wet en Yeats aw 10; Kahn Contract and mercantile law through the cases 8; 
Wessels Law of contract in South Africa par 58. 

®Vgl die skrywers in vn 7 na verwys. 

®Sien vn 7. 

^®Sien vn 7. 

“Tavdie betekenis van die begrip verteenwoordiger in die Suid-Afrikaanse reg sien 
Joubert Die verpligtinge van die verteenwoordiger in die Suid-Afrikaanse reg proefskrif Uni- 
versiteit van Pretoria (1967) 566 ev. 


136 


VAN JAARSVELD 


moet daar consensus tussen V en D of tussen P en D bestaan? Of uit ’n ander 
oogpunt beskou, wie is die werklik handelende party teenoor D - die ver- 
teenwoordiger of inderdaad die prinsipaal? 

Ten aansien van dié vraag heers weinig eenstemmigheid in die heden- 
daagse Suid-Afrikaanse reg. Net soos in die Duitse reg^^ bestaan hoofsaaklik 
twee standpunte in die verband, naamlik: 

(a) In ooreenstemming met von Savigny se Geschaftsherrntheorie^^ word daar 
volgens die standpunt ingeneem onder invloed van die Engelse reg/^ 
beweer dat in geval van direkte verteenwoordiging die prinsipaal as die 
handelende party beskou moet word aangesien die verteenwoordiger 
slegs as instrument of kanaal dien wanneer hy namens die prinsipaal optree. 
In Aird v Hocklý s Estaté^^ is daar met goedkeuring na die volgende woorde 
van Chitty verwys: 

“The agent is the medium by which the contract is effected and his assent is merely 
the assent of the principal.”^® 

Volgens dié siening is die verteenwoordiger bloot ’n kommunikasiemiddel 
van die prinsipaal waardeur die instemming van laasgenoemde aan die 
derde oorgedra word. 

Dieselfde gedagtegang het ook etlike jare later by De Villiers en Mac- 
intosh aanklank gevind want so is hulle onder andere van mening dat: 

“. . . the essence of the modern view of agency is that there must be a third party 
in contemplation and that the agent acts purely as a channel bringing the principal 
into legal relations of a contractual nature with the third party.”^’ 

Met dié sienswyse het Wessels hom vereenselwig want na sy mening is die 
verteenwoordiger bloot ’n mondstuk van sy prinsipaal en gevolglik ver- 
klaar hy bloot laasgenoemde se wil teenoor derdes.^® 

Uit bostaande blyk dit dus dat indien ’n verteenwoordiger namens sy 
prinsipaal ’n kontrak met ’n derde sluit, daar nie wilsooreenstemming tussen 
eersgenoemde en die derde bestaan nie maar wel tussen die prinsipaal en 
die derde aangesien die verteenwoordiger ’n blote geleibuis of mondstuk is 
waardeur wilsverklarings aan die derde gemaak word en omgekeerd. 

(b) In teenstelling met voorgaande opvatting is daar egter oorvloedige 
steun vir die beskouing dat die verteenwoordiger regtens as handelende 
party by verteenwoordigingsituasies optree.^® 

Teen die einde van die vorige eeu het Lord De Villiers in Faure v 
Eouw'^^ van die standpunt uitgegaan dat ’n algemene verteenwoordiger 


^^Sien Leerstuk van ratifikasie 144 ev. 

'^^ibid 145 ev. 

'^'^ibid 255 ev. 

151937 EDL 34 42. 

'^^Contracts 18e uitg 254. 

^''The laiv of aeency in South Africa 2e uitg 7 ev. 
i®aw par 1741-2. 

i®Die standpunt is in ooreenstemming met die “Reprásentations-theorie” van Buchka - 
sien Leerstuk van ratifikasie bl 146 ev. 

2»1 SC 3. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


137 


(“general agent”) ’n persoon is wat oor volmag beskik om al sy prinsipaal 
se besigheid te behartig of alle handelinge wat met ’n besondere soort besig- 
heid in verband staan, aan te gaan. Hy vervolg dan: 

“In the case of a general agency, the principal is bound by the acts of his agent within 
the scope of the authority conferred upon him, although he violates by these acts 
his private instructions, limiting the exercise of his authority under certain cir- 
cumstances.”^^ 

Die regter laat dus duidelik blyk dat hy die verteenwoordiger as handelende 
party beskou want selfs waar hy in stryd met spesifieke instruksies sekere 
handelinge verrig, sal regtens daarvan kennis geneem word vir sover dit 
die aanspreeklikheid van die prinsipaal betref. In dié gevalle kan kwalik 
gesê word dat die verteenwoordiger as geleibuis opgetree het want die 
betrokke handelinge is nooit deur die prinsipaal beoog nie. Feit is dat hy 
dit aan die diskresie van die verteenwoordiger oorgelaat het om handelinge 
wat binne laasgenoemde se volmagsfeer val, te verrig sodat daar nie ten 
aansien van dié handelinge wilsooreenstemming tussen die prinsipaal en 
derde kon bestaan nie. 

In die positiewe reg word vandag algemeen aanvaar dat waar ’n ver- 
teenwoordiger oor ’n algemene volmag beskik, hy regtens bevoeg is om 
enige handeling te verrig wat vir hom nodig is om sy verpligtinge as ver- 
teenwoordiger na te kom of wat deel vorm van die gewone besigheid van 
sodanige verteenwoordigers.^^ So is beslis dat waar V oor ’n algemene 
volmag beskik om geld periodiek te verhaal wat kragtens ’n verbandskuld 
aan P verskuldig is, V ook geregtig is om ’n totale delging van die verband- 
skuld te aanvaar en die verband te kanselleer;^® dat ’n plaasbestuurder ’n 
werknemer mag aanstel;^^ dat hy van die plaasprodukte mag verkoop maar 
nie geregtig is om die plaas self te verkoop nie,^® ensovoorts. 

Uit al hierdie gevalle blyk dit onteenseglik dat P nie die handelende party 
kon gewees het nie omdat hy telkens onbewus was van die uitvoering van 
die handeling - die verteenwoordiger het volgens sy eie diskresie die hande- 
ling binne die raamwerk van sy algemene volmag verrig. 

Die appëlhof het ook by geleentheid oor die werklike funksie van die 
verteenwoordiger besin. In Sampson v Union & Rhodesia Wholesale Ltd'^^ 
het wn ar Wessels dit nodig gevind om te vra of ’n verteenwoordiger ’n 
blote boodskapper was wat slegs kontrakte ronddra en handtekeninge ver- 
kry en of hy dit moes verduidelik en die voordele daarvan uiteensit om so- 
doende mense oor te haal om aandele in die maatskappy te koop. Op die 
feite bevind die regter dat die betrokke persoon wel laasgenoemde hande- 
linge kon verrig en daarom is hy geag ’n verteenwoordiger van die maat- 


17 van die verslag. 

^^Sien Measrock v Liquidaíor Neiv Scotland Co 1922 AD 237; Patel v Keeler Co 1923 
AD 510 en 513; vgl ook Stuart 1966 Annual Survey 105-107. 

^^Hugo V Mathews 1906 TS 832. 

^^Norwich Union v Dobhs 1912 AD 491. 

^^Ravene Plantations v Abrey’s Est 1928 AD 154. 

2«1929 AD 468 482. 


138 


VAN JAARSVELD 


skappy te wees. Die gedagte word dus beklemtoon dat die verteenwoordiger 
’n handelende party is en nie bloot ’n medium of boodskapper van die 
prinsipaal nie.^'^ 

Verskeie skrywers het hulle met dié standpunt vereenselwig. De Wet 
en Yeats raak die aangeleentheid pertinent aan en laat hulle in geen ondui- 
delike taal nie as volg daaroor uit: 

“Die verteenwoordiger spreek nie woorde van die prinsipaal nie, maar sy eie woorde. 
Hy skep deur sy eie wilsverklarings regte en selfs verpligtinge vir sy prinsipaal. Dit 
is nie die prinsipaal wat as skepper optree nie, maar die verteenwoordiger . . 

en effens later: 

“Dit spreek ook vanself dat by die beoordeling of daar wiJsooreenstemming was 
of nie, die bedoeling van die verteenwoordiger in ag geneem moet word, en nie 
die bedoeling van die prinsipaal nie.”^® 

Met hierdie opvatting is ook Reinecke dit roerend eens: 

“Dit staan naamlik vas dat hoewel ’n verteenwoordiger geen party word tot die 
verbintenisse voortvloeiende uit die kontrak wat hy vir sy prinsipaal gesluit het 
nie, hy wel ’n party tot die feitelike gebeurtenis van die afspraak of kontrak is : dit 
is hy wat aan die regskepping deel het en nie sy prinsipaal nie. Dit is immers sy 
wilsverklarings wat die verbintenisse uit die kontrak wat hy sluit vir die prinsipaal 
in die lewe roep.”®® 

Met hierdie standpunt dat die verteenwoordiger as handelende party optree 
en nie die prinsipaal nie, kan sonder voorbehoud saamgestem word want 
dit is wat vandag in werklikheid in die praktyk plaasvind. Voorgemelde 
standpunt dat die prinsipaal die rol vervul en wilsooreenstemming byge- 
volg tussen hom en die derde bereik word, kom neer op ’n redusering van 
die posisie van die verteenwoordiger tot die van ’n nmtius sodat hy bloot 
’n geleibuis van die prinsipaal en derde se wilsverklarings is. 

Opsommenderwys kan gesê word dat indien ’n verteenwoordiger 
kragtens verleende volmag ’n kontrak namens sy prinsipaal met ’n derde 
sluit, wilsooreenstemming tussen die verteenwoordiger as handelende party 
en die derde sal bestaan. Ingevolge die bedoelings van die betrokke partye 
sal die ontstane regte en verpligtinge egter oor en weer aan die prinsipaal 
en derde toekom. Met hierdie uitgangspunt kan vervolgens op die aard van 
ratifikasie gelet word. 

II AARD VAN RATIFIKASIE 

In die teenswoordige Suid-Afrikaanse reg is weinig bekend oor die 
aard of wese van ratifikasie sodat ons by die bespreking van die aangeleent- 
heid verplig sal wees om kennis te neem van dergelike standpunte in mo- 
derne Europese regstelsels, die algemene beginsels van ons verteenwoordi- 
gings- en kontraktereg asook opvattings ten aansien van verwante regs- 
figure. 


^’Hierdie sienswyse word onderskryf in die rescnte beslissing van Nordis Construction v 
Theron 1972 2 SA 535 (DK) 539. 

®®aw 82. 

2fl/o<r cit. 

®»1966 THRHR 175. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


139 


As uitgangspunt kan gekonstateer word dat die hele problematiek 
van die aangeleentheid sentreer om twee aspekte naamlik : 

(a) die regsgeaardheid van die ratifikasieverklaring en 

(b) die regsgeaardheid van die objek van die verklaring, naamlik die vol- 
maglose handeling van die sogenaamde verteenwoordiger. 

Ratifikasieverklaring 

Die vraag wat hier ontstaan, is wat die ratifikasieverklaring in wese 
behels, of anders gestel, wat die werklike funksie van die betrokke ver- 
klaring is. In die BGB^^ word daar melding gemaak van Gemhmigmg as 
“nachtrágliche Zustimmung” (dit wil sê later verleende toestemming) 
terwyl Jauw, ’n Belgiese juris, daarna verwys as basies die goedkeuring 
van ’n regshandeling®^ en De Wijkerslooth dit aandui as die genoeë neem 
met of goedkeuring van ’n geslote ooreenkoms.®® In die Engelse reg is daar na 
ratifikasie verwys as die “affirmance of a prior act”.®^ Dié beskouings be- 
vestig almal een basiese gedagte, naamlik dat die ratifikasieverklaring in 
wese die goedkeuring van ’n voorafgaande handeling inhou. 

In die Suid-Afrikaanse reg word ’n feitlik ooreenstemmende benadering 
aangetref.^® Ofskoon ratifikasie as begrip nie dikwels in regspraak nader 
verduidelik word nie, waarskynlik omdat aanvaar is dat die betekenis daar- 
van algemeen bekend is, word dit nietemin deurgaans in die betekenisse 
van goedkeuring^® en aanvaarding®’ geïmplementeer wat in effek maar 
dieselfde beteken.®® Skrywers is ook oor die algemeen die siening toegedaan 
dat ratifikasie basies die goedkeuring van die ongemagtigde se handeling 
beteken. De Villiers en Macintosh praat onder andere van “confirms and 
adopts”,®® Gibson van “affirmed”^® en Wille en Millin van “adopts or 
takes the benefit of”, met ander woorde, aanvaar.^^ In die lig hiervan is die 
standpunt van Naudé nie heeltemal suiwer nie wanneer hy onder andere 
verklaar: “. . . die term (word) dikwels met sy eintlike of tegniese betekenis 
gebruik, wat spruit uit die gebruik van ratihabitio of confirmare deur Latynse 
skr^rwers : die gee van ’n regsgrondslag aan iets wat dit voorheen nie gehad 
het nie.”^2 Hy verwar die betekenis van ratifikasie met die gevolge wat 


3ipar 184(1). 

®®Vgl Leerstuk van ratifikasie 210 ev. 

^^ibid. 

®*“Restatement of the Law” par 82. 

®®In Z) 46 8 121 1 is reeds erkenning aan so ’n betekenis verleen: rem haberi ratum hoc 
est comprobare adgnoscereque. 

^^Fourie v Saayman 1950 2 PH A67; Dreyer v Sonofi 1951 2 SA 392 (O) 397; vgl ook 
Reidv Warner 1907 TS 961 971. 

^"’Kynochs v Transvaal Silver ér Base Metals 1922 WLD 71 79 80; Reid v Warner supra; 

Covary v Registrar of Deeds 1949 2 SA 719 (A) 734. 

®®Kritzinger ea Verklarende Afrikaanse woordeboek 5e uitg 8 12 en 206. 

»»bl 108. 

‘^^South African mercantile and company law 2e uitg 183. 

‘^•^Mercantile law of South Africa 16e uitg 340. 

^^Die regsposisie van die maatskappydirekteur met besondere verwysing na die interne maatskappy- 
verband proefskrif Universiteit van Suid-Afrika 273. 


140 


VAN JAARSVELD 


daaruit voortvloei by implementering.^® Vat mens dit alles saam, blyk dit 
dat die ratifikasieverklaring as sodanig ’n goedkeuringshandeling behels. 

Volmaglose Handeling 

Word die aandag vervolgens bepaal by die voorwerp van ratifikasie- 
verklaring sal dit altyd blyk die handeling te wees wat die vermeende ver- 
teenwoordiger sonder magtiging van die prinsipaal verrig het. Vanweë 
die feit dat volmag ontbreek, sal die verklaring normaalweg altyd gerig 
wees op die aansuiwering van die betrokke gebrek by die verteenwoordiger 
se handeling. 

Die probleem wat tans bygelê moet word, kan aan die hand van die 
volgende voorbeeld verduidelik word: V sluit sonder volmag van P ’n 
koopkontrak met D ten behoewe en ten name van P. Die vraag onstaan hoe 
die juridiese betekenis van hierdie volmaglose koopkontrak, voor ratifi- 
kasie, regswetenskaplik verantwoord moet word. Is die kontrak nietig of 
bloot vernietigbaar of het mens slegs met ’n natuurlike verbintenis te doen 
wat voor ratifikasie nie afdwingbaar is nie? 

In die Duitse reg word verskillende opvattings oor die aangeleentheid 
nagehou wat basies daarop neerkom dat die volmaglose kontrak nie nietig 
is nie. In die voor- het Windscheid die mening gehuldig dat 

die regshandeling in ’n “Zustand der Schwebe” verkeer sodat die werking 
daarvan slegs opgeskort word.^^ In die BGB self word die aspek nie spesi- 
fiek toegelig nie maar sekere bepalings daarvan is insiggewend. Die indruk 
word deur par 177(1) geskep asof V en D alreeds ’n kontrak tot stand gebring 
het voor ratifikasie maar dat die werking daarvan afhanklik gestel word van 
P se ratifikasie.^® In par 184(1) word verklaar dat die bekragtiging terug- 
werkende krag het tot en met die “Vornahme des Rechtsgescháfts” (tot- 
standkoming van die oorspronklike kontrak). Dit impliseer dat ’n geldige 
handeling alreeds voor ratifikasie bestaan want ’n regshandeling is ’n 
mensHke handeling waaraan die reg in objektiewe sin daardie gevolge 
heg wat deur die betrokke partye beoog word. Dit is dus duidelik dat ’n 
regshandeling allermins nietig kan wees anders sou dit op ’n contradictio 
in terminis neerkom.^® In dié regstelsel blyk die volmaglose kontrak dus 
oënskynlik geldig te wees ofskoon die presiese aard daarvan nie heeltemal 
duidelik is nie.'*'^ 

In die Engelse reg is die posisie eweneens onseker. Daar bestaan reg- 
spraak waar beslis is dat die betrokke kontrak nietig is^® terwyl die stand- 
punt uitgespreek is dat daar wel ’n kontrak voor ratifikasie tot stand kom.^® 


^®Sien Leerstuk van ratifikasie 486. 

‘^‘^Lehrbuch des Pandektenrechts bd II par 74. 

*®Sien Leerstuk van ratifikasie 141 asook 160 ev. 

^®Sien Turpin 1955 SALJ 58 asook Enneccerus-Nipperdey Allgemeiner Teil des Burger- 
lichen Rechts 15. Aufl § 204 IV 1 en Soergel-Siebert Burgerliches Gesets^buch 10. Aufl § 178 
par 1. 

^’In die Nederlandse reg word die standpunt gesteun - vgl Leerstuk van ratifikasie 211 ev. 
^^Dodge V Hopkins 14 Wiscon 630; Watson v Davies 1931 1 ChD 455. 

*^Bolton Partners v Lambert 1889 41 ChD 295; In re Portuguese Consol Copper Mines 1890 
45 ChD 16. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


141 


Ander opvattings kom daarop neer dat die handelinge van die verteen- 
woordiger en derde teenoor mekaar bloot vernietigbaar is sodat dit ter 
keuse van die prinsipaal bestendig (deur middel van ratifikasie) of gerepu- 
dieer kan word.®® 

In die Suid-Afrikaanse reg is die standpunte baie' uiteenlopend oor 
die geaardheid van die verteenwoordiger se handelinge voordat ratifikasie 
plaasgevind het. In Peak Lode Gold Mining Co v Union GovernmenP^ is die 
mening gehuldig dat daar wel ’n kontrak tot stand gekom het. Regter Green- 
berg laat hom hieroor as volg uit: 

“. . . in my opinion Rooth (V) was under no liability to the vendors (D) between the 
time when the contract was entered into and when it was adopted, and the binding 
force of the agreement was conditional upon its adoption. The effect of the agree- 
ment was that the appellant (P), within a reasonable time after its incorporation . . . 
was entitled to adopt the contract which until that date, merely had the effect of 
granting an option to the appellant.”®® 

Hierdie uitspraak is met respek hoogs verwarrend. Volgens die regter is die 
afdwingbaarheid (“binding force”) van die kontrak voorwaardelik totdat 
ratifikasie geskied. Die betekenis hiervan is dus dat die kontrak onder- 
worpe aan ’n opskortende voorwaarde is en dat vervulling by ratifikasie 
plaasvind. Eienaardig genoeg verklaar regter Greenberg dan verder dat 
die betrokke kontrak voor ratifikasie bloot die eífek het dat ’n opsie vir die 
prinsipaal daaruit resulteer. Indien dit nie op ’n contradictio in terminis neer- 
kom nie is die afleiding eenvoudig dat die regter ’n kontrak onderworpe aan 
’n opskortende voorwaarde en ’n kontrak waaruit ’n opsie voortvloei as 
identiese regsfigure beskou.®^ Die aspek wat egter vir ons doeleindes van 
belang is, is dat die kontrak in casu geag is geldig te wees ofskoon die werking 
tot en met ratifikasie opgeskort is. 

Die standpunt van regter Greenberg word tot ’n groot hoogte deur 
Honoré onderskryf ofskoon hy meer konsekwent in sy benadering is wat 
hy as volg verduidelik : 

“The contract is one between seller (D) and principal and is conditional upon rati- 
fication by the principal; the agent’s acceptance is an acceptance on behalf of the 
principal, subject to the same condition.”®^ 

De Villiers en Macintosh is ook oënskynlik van opinie dat daar reeds voor 
ratifikasie ’n kontrak bestaan want hulle verwys onder andere na die “breach 
of an unauthorized contract”®® en daar kan nouliks sprake wees van kon- 
trakbreuk sonder die aanwesigheid van ’n regsgeldige kontrak. 

By geleentheid is ook al verskillende ander oplossings deur Rubin 


®®Fridman J^aw of agency 2e uitg 53; Powell The taw of agency 2e uitg 145-146 en Wambaugh 
1895 Harv LR 70-1. 

511932 TPD 48. 

52bl 52 van die hofverslag. 

55In geval van ’n kontrak onderworpe aan ’n voorwaarde is daar nie sprake van ’n af- 
dwingbare kontrak voor vervulling van die betrokke voorwaarde nie terwyl die kontrak 
waaruit die opsie resulteer wel ten volle afdwingbaar is. 

^^South African law of írusts 33. 

55aw 114-116. 


142 


VAN JAARSVELD 


aan die hand gedoen om die verhouding tussen V en D voor ratifikasie te 
verklaar, naamlik: 

(a) Die kontrak tussen V en D is vernietigbaar en bly daarom van krag 
totdat ratifikasie plaasvind of totdat dit verwerp word.®® 

(b) V is ’n blote instrument wat ’n aanbod van D aan P oordra.®’ 

(c) Die kontrak is heeltemal geldig alhoewel sy gevolge afhanklik van 
ratifikasie deur P is.®® 

(d) Die kontrak kom regsgeldiglik tot stand in die lig van die moontlik- 
heid dat volmag later verleen kan word, en vanweë die moontlikheid bly die 
kontrak voortbestaan deur regswerking totdat dit sy finale beslag ontvang 
of verdwyn. Tot op hierdie stadium is dit steeds imperjecta maar dit bly 
nogtans van krag sodat al die voordele van verteenwoordiging daaruit kan 
resulteer.®^ 

Met die uitsondering van die tweede opvatting is daar in die ander ge- 
valle telkens voor ratifikasie ’n regsgeldige kontrak tussen V en D waarvan 
die afdwingbaarheid in een of ander opsig aan beperkings onderworpe is. 
Die benadering is in ooreenstemming met die posisie in die Duitse reg en 
tot ’n sekere hoogte ook met dié in die Engelse reg. Die tweede opvatting 
as sou V slegs as medium vir P optree en daarom bloot ’n aanbod aan hom 
(V) gemaak aan P oordra vir aanvaarding of repudiëring, is onhoudbaar 
omdat verskeie besware myns insiens daarteen ingebring kan word. Dit 
kan kwalik die bedoeling van V en D wees dat laasgenoemde slegs ’n aanbod 
aan V vir bekendmaking aan P maak - inteendeel is dit normaalweg hulle 
bedoeling om tussen P en D ’n kontrak in die lewe te roep uit hoofde van 
die onderhandelinge tussen D en V. ’n Verdere beswaar is myns insiens 
dat indien die resultaat van die onderhandelinge tussen V en D bloot ’n 
aanbod aan V vir aarmame daarvan deur P is, dit moeilik sal wees om V 
se aanspreeklikheid teenoor D te verklaar indien P nie ratifiseer nie. 
Insgelyks, indien aanvaarding van die aanbod slegs plaasvind ten tye van 
ratifikasie en die kontrak gevolglik nou eers tussen P en D gesluit word, 
sal dit ewe problematies wees om die beginsel van terugwerkendheid te 
verklaar - in die lig van die feit dat daar nooit voor ratifikasie sprake van ’n 
ongemagtigde “kontrak” was nie. 

Die sienswyse van De Wet en Yeats is nie heeltemal duidelik nie. Hulle 
verklaar byvoorbeeld: “Tot tyd en wyl dat die verteenwoordigde bekragtig, 
bestaan daar ’n toestand van onsekerheid.”®® Effens later lig hulle dié 
“toestand van onsekerheid” as volg toe: “. . . as die verteenwoordigde nie 
binne ’n redelike tyd bekragtig nie, kan die ander persoon (D) weier om ’n 
latere bekragtiging as deugdelik te erken en dan verval die ooreenkoms 


««1954 But SALR 133. 

^'’ibid. 

^^ibid. 

®®Pacchioni Diritto Civile Italiano d 2 vol 2 hfst 18 - ’n standpunt waarmee Rubin hom 
vereenselwig. 

®®aw 84. Sien ook Van Dijkhorst Huldigingsbundel Daniel Pont 372 374. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


143 


eenvoudig.”®^ Daar bestaan dus ’n geldige kontrak anders sou daar nie 
sprake van sodanige verval daarvan kon wees nie, maar oor die juiste aard 
van die betrokke kontrak word mens in die duister gelaat. 

Is dit vervolgens ons taak tot standpuntinname ten aansien van die 
omstrede aangeleentheid, moet as uitgangspunt eerstens vasgestel word of 
’n geldige kontrak tussen P en D voor ratifikasie kan bestaan. Myns insiens 
moet ontkennend op hierdie vraag geantwoord word. Vroeër is daarop 
gewys dat aan sekere vereistes voldoen moet word voordat daar sprake van 
’n geldige afdwingbare kontrak tussen prinsipaal en derde kan wees en dat 
een van die vereistes onder andere die bestaan van volmag is. By impli- 
kasie beteken dit eenvoudig dat indien volmag ontbreek, die kontrak om 
dié rede nie geldig kan wees nie®^ - toegepas op die geval van ratifikasie 
beteken dit dat voor ratifikasie plaasgevind het, daar insgelyks nie ’n geldige 
kontrak tussen P en D kan bestaan nie, met ander woorde dat die gewaande 
kontrak nietig is. Steun vir die standpunt is te vind in Jagersfontein Garage 
<Ó° Transport Co v Secretarj State Advances^^ waar regter Van den Heever 
sonder motivering as volg verklaar: 

“For it is clear that prior to ratification the juristic act cannot exist as such, it is 

born from ratification.” 

Die posisie is dus dat die sogenaamde gebrekkige kontrak na sy aard nie 
vernietigbaar of geldig maar onafdwingbaar is nie maar inderdaad nietig 
is. Deurdat die oogmerk van ratifikasie telkens die geldigmaking van die 
gebrekkige handeling behels, beteken dit in effek dat juis die gebrek in 
dié handeling, naamlik afwesigheid van volmag, deur ratifikasie aangesuiwer 
word sodat gevolglik aan al bogemelde geldigheidsvereistes voldoen kan 
word. 

Die grootste enkele beswaar wat na my mening teen die standpunt dat 
daar reeds ’n geldige kontrak voor ratifikasie bestaan, ingebring kan word, is 
die feit dat ’n kontrak tussen P en D bestaan, dit wil sê dat hulle oor en 
weer geregtig en verplig teenoor mekaar is sonder dat dit enigsins P se 
bedoeling kan wees, of dat hy van so ’n gebondenheid of geregtigheid be- 
wus is, of sy samewerking daartoe verleen het - en dit kan tog nimmer die 
geval wees nie. 

’n Beswaar wat dikwels teen die standpunt dat die kontrak voor rati- 
fikasie nietig is, geopper word, is dat dit onmoontlik is om ’n handeling wat 
op sigself nietig is, te ratifiseer.®^ Die volgende teenargumente toon egter 
aan dat genoemde beswaar nie te ernstig is nie: 

(a) Holland het nietige handelinge op die volgende basis onderskei: 

“A pretended act which is deficient in any one of the ‘essentialia negotii’ is a ‘nullity’, 

‘void ab initio’ ; when, as a rule, the deficiency cannot be supplied by any subsequent 


*^tap. 

**Vgl Lewis <ir Co V Pietersburg Ko-op Boerevereniging 1936 AD 355; Smale v Castle Brandy 
Co 1936 CPD 213 218. 

«n939 OPD 37 46. 

^‘^Bolton Partners v Lambert supra 307 ev; Fridman aw 53; Wambaugh aw 64. Vgl egter 
ook De Villiers en Macintosh aw 115 en Powell aw 142. 


144 


VAN JAARSVELD 


change of circumstances, ‘quod initio vitiosum est non potest tractu temporis con- 
valescere’. In exceptional cases, the deficiency can be waived, or is cured by lapse 
of time.”®* 

Myns insiens ressorteer die ratifikasiesituasie onder laasgenoemde buiten- 
gewone groep gevalle want deur middel van ratifikasie word een van die 
essentialia negotii, naamlik volmagsbestaan, aangevul sodat die nietige hande- 
ling ten volle regsgeldigheid verkry. 

(b) Die betekenis wat die appëlhof in Edelstein v Edelstein aan die begrip 
ratifikasie gegee het, naamlik “to give a legal basis to something which 
hitherto had no legal foundation at all”,®® impliseer ook dat ratifikasie slegs 
toepassing vind ten aansien van nietige handelinge en nie gebrekkige han- 
delinge wat om welke rede ook al reeds oor regskrag beskik nie. 

III TERUGTREDE VAN DERDE VOOR 
RATIFIKASIE - NADER BESKOU 

Daar is nou bepaal wat die grondslag en aard van die ratifikasiehande- 
hng is en daarom is dit nou die taak om hierdie uitgangspunte op die pro- 
bleem wat aanvankhk gestel is, toe te pas. Indien die pseudo-verteen- 
woordiger sonder volmag ’n koopkontrak met ’n derde sluit, kan laasge- 
noemde hom aan die kontrak onttrek voordat die prinsipaal oorgegaan het 
tot die ratifisering daarvan? 

In die Engelse regswêreld word verskeie opvattings oor die vraagstuk 
nagehou. In die welbekende beshssing van Bolton Partners v EamberB'^ 
het die hof beslis dat die derde se terugtrede van nul en gener waarde is 
indien die prinsipaal die volmaglose kontrak daarna ratifiseer - ’n siening 
wat onder andere die goedkeuring van Bowstead,®® Stoljor®® en Fridman’^® 
weggedra het. Hierteenoor word daar in die Amerikaanse reg in par 88 
van die “Restatement of the Law” van die standpunt uitgegaan dat rati- 
fikasie alleen moonthk is indien dit plaasvind voor enige terugtrede deur 
die derde party.'^^ 

In par 178 van die Duitse BGB word egter bepaal dat die derde, voor 
ratifikasie plaasgevind het, wel geregtig is om uit die kontrak terug te tree 
tensj hy ten tye van kontraksluiting bewus was van die afwesigheid van 
volmag. Dié standpunt is nouliks te versoen met die gedagte dat die vol- 
maglose kontrak, soos eerder aangetoon, nietemin oor regskrag beskik 
want indien laasgenoemde die geval is, sal D nie geregtig wees om sonder 
die prinsipaal se samewerking terug te tree nie.'^ Die Nederlandse Burger- 
lijk Wethoek en die Franse Code Civil swyg oor die aangeleentheid maar ’n 


^^Elements of Jurisprudence 13e uitg 124-5. 

«61952 3 SA 1 (A) 10. 

'^’^supra. 

««aw 45 ev. 

«®aw 189 ev. 

’®aw 51 ev. 

’^Vir ’n volledige uiteensetting van hierdie aangeleentheid in die Engelse reg sien Leer- 
stuk van ratifikasie 266 ev. 

’^Vgl ook Leerstuk van ratifikasie 172 ev. 


REATIFIKASIEVERKLARING 


145 


Nederlandse juris van die twintiger jare, De Wijkerslooth, onderskryf in 
breë trekke die reëling van die 

Word daar gelet op die situasie in die Suid-Afrikaanse reg blyk een- 
stemmigheid eweneens nie te bestaan nie. De Groot is klaarblyklik van 
mening dat die derde nie kan terugtree sonder om troubreuk te pleeg nie.'^^ 
Dr Rubin het egter van die standpunt uitgegaan dat D oor geen sodanige 
bevoegdheid tot terugtrede beskik nie: 

“Neither the promittens nor the gestor (V) is entitled to withdraw from the contract 
by unilateral act. Each is bound to the other by reason of the fact that the contract 
was concluded in contemplation of a possible ratification by the dominus. The 
gestor would be entitled to restrain the promittens, by interdict, from acting in 
violation of his obligation under the contract.”’® 

Sy sienswyse is gefundeer op sy bovermelde standpunt dat die gewaande 
kontrak tussen P en D voor ratifikasie reeds oor regskrag beskik alhoewel 
dit andersins imperfecta is. In aansluiting by voorgaande opvattings is ook 
beweer dat die toedrag van sake onseker is voordat ratifikasie plaasgevind 
het en blykbaar sal D dan nie geregtig wees om terug te tree nie.'^® Daar 
is ook aangevoer dat die terugtrede van D onder die omstandighede on- 
regmatig is.’®^ Op die basis dat ’n kontrak wel bestaan, alhoewel voor- 
waardelik, verklaar Honoré onder andere dat die derde nie sy aanbod kan 
herroep totdat ’n redelike tydperk vir die vervulling daarvan verloop het 
nie.'^'^ 

Die skrywers De Villiers en Macintosh is egter die mening toegedaan 
dat aanvaarding van ’n aanbod geratifiseer moet word terwyl die aanbod 
nog steeds ontvanklik is vir aanvaarding of voordat repudiëring deur die 
derde plaasgevind het.'^® Hulle steun veral op die Engelse beslissing van 
Watson V Davies'^^ wat egter geen werklike gesag vir so ’n sienswyse is nie. 
In die betrokke saak het V ’n aanbod van D aanvaar uitdrukhk onderworpe 
aan P se ratifikasie en r Maughan het die saak dan ook onderskei van 
die Bolton Partners-hts]isúxig op grond daarvan dat die aanvaarding deur 
V regtens van nul en gener waarde was totdat ratifikasie sou plaasvind.®® 
Genoemde skrywers bereik oënskynhk hulle standpunt deur aan die 
hand van die Watson-hcshsshxg as volg te redeneer : Indien ’n aanbod aan V 
wat na die wete van D nie oor volmag beskik nie, gemaak word en hy dit 
bloot onderworpe aan die prinsipaal se ratifikasie aanvaar, verwerf V geen 
aanspreeklikheid nie omdat slegs ’n onaanvaarde aanbod deur D gemaak 
word. Indien die aanbod steeds regsgeldiglik aanvaarbaar is ten tye van 
ratifikasie, kan laasgenoemde geldiglik plaasvind sodat ’n kontrak tussen P 
en D tot stand kom. Voor hierdie moment waarop ratifikasie plaasvind, kan 


’®Sien verder Leerstuk van ratifikasie 221 ev. 

lure Belli ac Pacis 2 11 18. 

’n954 But SALR 133. 

’®De Wet en Yeats loc cit. 

’®^Van Dijkhorst loc cit. 

’^aw 33. 

’®aw 114-6. 

’n931 1 ChD 468-9. 

®®Sien Leerstuk van ratifikasie 215 ev. 


146 


VAN JAARSVELD 


terugtrekking van die aanbod te eniger tyd geskied.®^ Die redenasie kom 
baie gekunsteld voor en kan hoogstens van toepassing wees op gevalle waar : 

(a) V sonder volmag optree terwyl D daarvan bewus is, en 

(b) V en D op die besondere voorwaardes ten aansien van aanbod en ge- 
waande aanvaarding daarvan soos deur De ViUiers en Macintosh verdui- 
deUk, met mekaar onderhandel. Vir die normale situasies naamlik waar V 
sonder volmag en sonder kennis daarvan deur D, met laasgenoemde onder- 
handel, bied dit geen oplossing nie - in elk geval nie op gemelde basis van 
redenering nie. 

Met bostaande sienswyse het Van Dijkhorst hom vereenselwig maar 
op ’n heel ander basis wat hy as volg verduidelik: 

“Of dit teoreties geheel en al korrek is (dat ratifïkasie na terugtrede deur D wel 
moontlik is), is te betwyfel want wanneer ’n agent sonder volmag ’n regshandeling 
aangaan, kom daar myns insiens niks tot stand nie en indien daar dan teruggetree 
word, bly daar niks oor wat geratiíïseer kan word nie.”®^ 

Kritiek kan teen hierdie benadering ingebring word want dit hou myns 
insiens ’n weerspreking in. Indien daar voor terugtrede reeds niks tot stand 
gekom het nie, kan terugtrede daarna tog nie moontlik wees nie want 
waaruit moet die derde terugtree? 

In sy pas verskene handboek L,aw of Agencj verduideUk prof Kerr 
sy sienswyse oor die aangeleentheid by wyse van felle kritiek op die beslis- 
sing van Bolton Partners v Lamhert. Met sy gevolgtrekking kan saamgestem 
word maar nie met sy standpunte ter bereiking van die gevolgtrekking nie. Hy 
verklaar onder andere dat die Bolton Partners-hcúhsmg in konflik met die 
reël is dat ratifikasie nie kan plaasvind tot nadeel van ’n ander wat ’n reg 
of voordeel voor die ratifikasie-verklaring verkry het nie.®® Hierdie be- 
swaar gaan myns insiens nie op nie want Voet praat in 3 3 10 van ’n ius 
tertii - dus die reg van ’n derde of buitestaander op ’n verteenwoordigings- 
verhouding en nie van die derde as party by die verhouding nie. Voorts 
is Kerr ook die mening toegedaan dat dit onbillik sou wees om in die Suid- 
Afrikaanse reg beide die reëlings van Bolton Partners en Watson v Davies 
te hê.®^ Indien die onbiUikheid geleë is in die feit dat die twee reëlings direk 
in botsing met mekaar staan, is ook hierdie sienswyse van hom nie aanvaar- 
baar nie. In die Watson-saak was die onderhandelinge tussen die sogenaamde 
verteenwoordiger en die derde afhankUk gestel van ’n opskortende voor- 
waarde naamUk die latere ratifikasie deur die prinsipaal terwyl so ’n afspraak 
totaal afwesig was by die Bolton Partners- besUssing! Hy is dan van opinie 
dat die reëUng van die Amerikaanse reg soos vervat in die “Restatement 
of the Law” in ons reg navolging verdien.®® 

Met die gevolgtrekkings van De Villiers en Macintosh en Van Dijk- 
horst kan nogtans saamgestem word maar op ander gronde. Vroeër is 


®^aw 115, 
^Hoc cit. 
8*bl 80. 
^*loc cit. 
«®bl 81. 


RATIFIKASIEVERKLARING 


147 


reeds aan die hand gedoen dat die betrokke kontrak voor ratifikasie nietig 
is maar ten spyte daarvan nogtans vir ratifikasie vatbaar is. Dit impliseer 
dat daar geen kontraktuele verhouding tussen die prinsipaal en derde voor 
ratifikasie bestaan nie en insgelyks ook geen sodanige verhouding tussen 
die verteenwoordiger en die derde nie. Om hierdie rede behoort die derde 
dus enige tyd voor ratifikasie sy aanbod of sy aanvaarding daarvan te kan 
herroep. Regtens is dit ook nie suiwer om in hierdie gevalle van terug- 
trede deur D uit die kontrak voor ratifikasie te praat nie, eenvoudig omdat 
daar nie ’n kontrak bestaan nie en daar bygevolg niks is om uit terug te tree 
nie. Hierdie bevoegdheid tot “herroeping” behoort die derde te besit ten 
spyte van die feit dat daar konsuis wilsooreenstemming tussen hom en V 
bestaan aangesien die consensus ad idem van alle regskrag ontbloot staan. 

Rubin is egter bereid om die derde tegemoet te kom en wel op die 
volgende basis : 

“By mutual agreement however, the gestor and the promittens are entitled to re- 

voice the contract before the dominus has been given an opportunity to indicate 

his wishes.”®® 

Hierteenoor is De Wet en Yeats die siening toegedaan dat V nie vir D voor 
bekragtiging kan ontslaan nie 

“want hy wou nie vir homself nie maar vir die verteenwoordiger handel.”®’ 

Hierdie beskouing word gesteun deur Honorë wat konsekwent op die 
gedagte dat daar reeds ’n kontrak bestaan, voortbou.®® Volgens hom verleen 
die reg aan die ongemagtigde verteenwoordiger ’n beperkte volmag om die 
derde teenoor sy prinsipaal te verbind maar dit beteken nog geensins dat hy 
die bevoegdheid het om die derde van sy voorwaardelike verpligtinge te 
ontslaan nie. 

Uitgaande van die standpunt dat daar geen geldige kontrak voor rati- 
fikasie tussen P en D of D en V bestaan nie moet bostaande opvattings 
verwerp word. Ten aansien van die opvatting dat D kragtens ooreenkoms 
met V kan terugtree, blyk dit regtens onnodig te wees om ’n handeling 
wat oor geen regskrag beskik nie deur middel van ooreenkoms tot niet te 
maak. Basies dieselfde oorwegings geld ten aansien van die opvatting dat 
sodanige terugtrede selfs nie deur middel van ooreenkoms met P moontlik 
is nie, eenvoudig omdat daar geen grondslag vir D se gebondenheid teenoor 
P of V te konstrueer is nie. Insgelyks is die voorbehoudsbepaling van par 
178 van die BGB dat D nie op sodanige terugtrede of herroeping geregtig 
is nie, indien hy bewus van die afwesigheid van volmag was, dan ook nie 
aanvaarbaar nie. Sy blote kennis kan hom tog onmoontlik onder ’n kontrak- 
luele verpligting, hetsy teenoor V, hetsy teenoor P plaas, veral in die lig 
van die feit dat daar andersins geen sodanige kontraktuele verhouding van 
enige aard tussen genoemde partye bestaan nie maar hoogstens ’n ver- 
wagting dat dit kan konkretiseer. Q 


^^loc cit. 
^’^loc cit. 
®®aw 33-4. 


The concept “possession” in the 
South African criminal law 

JH Hugo 

Member of the Pretoria Bar 


The concept possessio is well-known to students of private law where 
it plays a cardinal role in the law of property, This private law concept 
has a long history in our law, its origin being traced back to the begin- 
nings of the Roman law. Even this long history has however not immunized 
the concept from a degree of confusion and controversy. 

The use of the concept in the criminal law is of much more recent origin, 
its roots having been implanted probably within the last two centuries 
at most. These roots however have in the past fifty years or so grown many 
branches, rich with the fruits of controversy, more so perhaps than their 
private law elder cousins. The reasons for these controversies, the relation- 
ship between possessio in private and criminal law, the role which possessio 
has played in the latter, the role it should play in future, and its relation- 
ship with some of the general principles of criminal law all fall to be con- 
sidered here. 

In order however to do this it is essential to comment, albeit very 
superficially, on the concept of possession as applied in our modern private 
law. 

I POSSESSION IN MODERN 
SOUTH AFRICAN PRIVATE LAW 

In the modern South African private law possession has various im- 
portant legal effects : inter alia, it is protected by the mandament van spolie 
it leads to acquisitive ownership by presciption;^ the hona fide possessor is 
entitled to compensation for certain improvements and also to gather the 
fruits of the property he possesses.^ 

The concept of possession is left open by some modern writers,^ 
but most moderns devote some space to it, mainly as an introduction to 
their discussion of the mandament van spolie. Since the concepts of bona fide 
and mala fide possession are not important as far as the criminal law is con- 
cerned, they will not be discussed any further. 


^Lee An Introduction to Roman Dutch Lan> 3rd ed 161 ; Price Possessory Remedks in Roman 
Dutch Law 71. 

*Lee op cit 140; Wille Principles of South African Law 5th ed 172. 

®Maasdorp Institutes of SA Law vol II 9th ed 41 . 

*c.g Lee op cit\ Price op cit. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


149 


Wille^ gives the following definition: “Possession is the physical 
control by a person of a corporal thing with the intention of keeping control 
of it for his own beneíit.” This in itself seems to be an extension of the 
Roman-Dutch principle which demanded of possessio civilis an intention to 
hold as owner.® 

It is clear that our law, at least for the purposes of the mandament van 
spolie, has fused the old possessio civilis and possessio naturalis’^ and now lends 
protection to the possessor who holds, not as owner, but in order to gain 
some beneíit for himself.® 

It is clear however that our private law grants no legal effect to the 
physical detention of the thing without at least the intention of benefitting 
from it.^ From this it follows that a person who holds on behalf of another 
does not possess, but conversely a person may possess if someone else holds 
on his behalf.^® 

II POSSESSION IN CRIMINAL LAW 

A THE IMPORTANCE OF POSSESSION IN THE COMMON LAW 

Possession, while basic to the common law of property, finds no role 
in the common law of crime. Indeed it seems that no mere possession of an 
item was a crime at common law. 

In only one common law crime does the concept play any direct role 
at all, viz receiving stolen property knowing it to be stolen. In the case of 
this offence the requirement has been stated that the receiver must receive 
the property into his possession. The meaning of this phrase was considered 
in R V Von Elling^^ where the court found that this “possession” does not 
mean “juridical possession in the sense that the accused must receive the 
property with the intention of holding it as his own”. In casu the accused 
had physical “detention and control” and the court found that this was 
sufficient for the purposes of this offence. 

In the case of the furtum possessionis the concept of possession 

plays a fairly nebulous role. This offence is committed when an owner takes 
his property from another who has some rather undefined right of posses- 
sion. This right has occasionaUy been discussed in our courts, with results 
which appear, on the face of it, to be somewhat arbitrary. 

In Rv Thomas^’^ the court assumed that a law agent had a lien (and thus 
a right to possess) over certain documents pending payment of a certain 
sum. Removal of the documents by the owner animo furandi would constitute 
theft. 


«188. 

®Cf Maasdorp 12; Scholtens in Hahlo & Kahn South Africa 514. 

’Scholtens opcit\ Jones & Buckle The Civil Practice of the Magistrates’ Courts in South 
Africa 6th ed 91. 

^Scholtz V Faifer 1910 TS 243 246. 

®WiIle 189; Scholtens 574; Maasdorp 12. 

^'^ibid. 

111945 AD 234 251. 

121922 EDL 194. 


150 


HUGO 


In R V Janoó^^ the appellant removed certain goods, consigned to him, 
from the custody of the railways without signing a receipt. The railways 
held no lien in the strict sense as they held a deposit to cover their fees. 
The court found however^^ that the railways held a sufficient retensie and 
that the removal constituted theft. Here the railways clearly did not hold 
either as owners or in order to gain some benefit from their retention, for 
they could gain nothing from their continued possession, unless one were 
to consider a receipt as some benefit. 

It is however clear that in this respect our courts have not applied any 
common law definition of possession, but have added qualifications of their 
own which are only coincidentally relevant to the concept of possession. 

B PROHIBITED POSSESSION IN STATUTE LAW 

It was not until the dawning of the era of the so-called social welfare 
offences that the legislator started to prohibit the possession of various 
dangerous or potentially dangerous objects. Whereas this trend was sporadic 
for many years, recent years have seen a proliferation of possessory offences. 

As far back as 1853^® in the Cape one finds a provision prohibiting any 
non-licensed person from storing, keeping or having any gunpowder in 
excess of his bona fide needs. 

In the Transvaal in 1858^® persons with an excess of ammunition in 
their possession could be apprehended and taken to the local veldcornet. 

Since about the beginning of the century the legislator has been active 
in prohibiting the possession of a large number of varied substances or 
objects. For present purposes it has however been considered fitting to 
limit the discussion to the concept of possession in respect of the following 
statutes: (i) Medical, Dental & Pharmacy Act 13 of 1928; (ii) Liquor Act 
30 of 1928; (iii) Stock Theft Act 57 of 1959 and General Law Amendment 
Act 62 of 1955; (iv) Indecent and Obscene Photographic Matters Act 
37 of 1967; (v) Dangerous Weapons Act 71 of 1968; (vi) Arms and Ammu- 
nition Act 75 of 1969; (vii) Abuse of Dependence Producing Drugs Act 
41 of 1971. 

1 Medical, Dental & Pharmacy Act 13 of 1928 

Section 61(l)(c) & (d) of this act, as amended, read (before its repeal 
by Act 41 of 1971) as follows: 

“Notwithstanding anything contained in Chapter V or in any other law, no 

person shall, save as in this Chapter provided - 

(c) administer, possess for the purpose of sale or supply . . . any such drug, plant 
or portion of such plant (habit forming drug); or 

(d) use or be in possession of any such drug, plant or portion of such plant.” 


131959 3 SA 107 (A). 
ini2. 

i30rd 2 of 1853 (C) s 15. 

i®De Locale Wetten der ZA Republiek 74. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


151 


There was no deíinition of possess or possession in the act and the 
courts were left to their own devices to formulate a definition. In the light 
of the differences which were to appear between the deíinitions of the terms 
“possess for the purposes of sale” in sub-section (c) and “possession” in 
sub-section (d), they will be dealt with separately. 

(a) Possess for the purposes of sale 

This concept was introduced into the act in 1954^^ and was soon to be 
considered by the courts. 

In R V Mofokeng^^ the court pointed to the distinction between “pos- 
session for the purposes of sale” and “possession” but did not consider their 
respective meanings. 

\n Rv Skadé^^ the court pointed to the apparent anomaly in the section 
in that it prohibits possession for the purpose of sale but not sale itself 
which is unaccompanied by either possession or supply. Again however 
the court did not consider the meaning of “possess.” 

In S V MjolP^ the phrase was analysed and it was found that although 
the accused had sold and possessed the dagga on behalf of another, she 
was guilty of “possessing for the purposes of sale.” The court held:^^ 
“Consequently the intention must have been that ‘possess’ should have its 
wide or extended connotation not only of juridically possess but also of 
physicaliy possess in the sense of having mere custody, detention or control,, 
even if that is being exercised for and on behalf of another”. 

In J MngadP’^ and S v Mlambo^^ it was held that although an agent who 
holds merely to hand over to his principal does not possess for the purposes 
of supply, he does possess in the sense required by sub-section (d). 

(b) Possession per se 

Ever since its enactment, Act 13 of 1928 has prohibited the possession 
of dagga. 

This term was considered in R v Rogo^^^ where the court found that 
mere physical detention is sufficient and that “no such elements as are re- 
quired in juridical possession are necessary”. 

\n R V Stevens^^ the court held that the state had to prove “actual 
physical possession”. 


^’by s 17 of Act 29 of 1954. 

«1955 1 SA 688 (O). 

«1955 2 SA 104 (C). 

«1968 3 SA 397 (T). 

21398 . 

221965 1 SA 129. 

221971 4 SA 172. Cf S v Ntathambona Yill 1 PH H S 7 (D). 
2^938 EDL 190. 

221960 2 PH H246 (O). 


152 


HUGO 


The analysis of the concept m S v Dladla^^ is interesting but unfortu- 
nately somewhat incomplete. It was found that possession involves detentio 
and animus, and that detentio means control. The court however does not 
say what the required animus is. 

In S V Makoatlane'^'^ the court drew the very valid distinction between 
ownership and possession, holding that an admission of ownership was 
not an admission of possession; the latter meaning control. 

An interesting distinction was drawn between the concepts being in 
possession and being found in possession.^s In terms of section 90tó(c) 
and (iii)29 a person was presumed to “have been in possession” of dagga 
under certain circumstances, while, in terms of section 90^/r(a) and (i) a 
person “found in possession” of more than four ounces of dagga was 
deemed to have “possessed that dagga . . . for the purpose of sale or 
supply”. 

In Moosa’s case®*’ the state, having rehed on the former presumption 
in order to prove possession, then attempted to utilise the latter in order to 
prove possession for the purpose of sale. The court rejected this approach, 
holding:®^ “There is unquestionably a diíference between being in pos- 
session and being found in possession”. 

This judgment was amphfied inS v WilsonS’^ where a quantity of dagga 
(in excess of 4 ounces) was found on premises occupied by the accused and 
others, but while the accused was temporarily absent. The court rejected 
the defence argument that the accused could not be said to have “been found 
in possession”. According to the court the term “found in possession” 
relates to time rather than space and as long as the finding and the possession 
are contemporaneous, the accused was found in possession, no matter where 
he may have been himself at that time.®^ 

In S V Masilo^'^ the court held that two persons could simultaneously 
possess the same dagga. The accused, the driver of a car, picked up a pas- 
senger who had dagga with him. The accused knew it was dagga and tried 
to evade the police. The court held that both he and his passenger were in 
possession since they had “gesamentlike beheer oor en dus besit van die 
dagga”. Inherent in this decision is the proposition that a person need not 
intend to obtain any gain or benefit in order to possess. 

The requirement of knowledge will be discussed later.®® 


261965 3 SA 146 (T) 148. 

221963 1 PH H70 (O). Cí S v Finger 1965 2 PH H208 (O). 

28R V Moosa 1960 3 SA 517 (A). 

2®Act 13 of 1928 as amended. 

^^supra. 

21530 . 

221962 2 SA 619 (A). Cf T Dladla 1965 3 SA 146 (T); T y Zakme 1964 1 SA 828 (N). 
23623-624. 

2^1963 4 SA 918 (T). Ci S v Dladla supra; Mkhonxa v S 1972 1 PH H14 (T). 

22The various presumptions are also discussed later. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


153 


2 Possession in terms of Act 41 of 1971 (Abuse of Dependence 
Producing Drugs Act) ’ 

UnUke its predecessor,®® Act 41 of 1971 defines “possession” in the 
following terms:®'^ 

“In this act, unless the context otherwise indicates - (xix) ‘possess’ includes keep- 

ing, storing or having in custody or under control or supervision, and ‘possession’ 

has a corresponding meaning”. 

It will be seen that, although the definition is a legislative innovation, 
it actuaUy embodies no new principles and seems indeed to be a synopsis 
of judicial opinion relating to Act 13 of 1928.^® 

It is hardly surprising therefore that in the time that the act has been 
operative, only one decision has been reported in which the definition was 
considered.®® 

In this case a policeman searched the house of accused, in the presence 
of his wife, but while he was absent. Behind a cupboard in the house dagga 
was found. Both the husband and wife were charged. The court distin- 
guished between the concepts “control” and “supervision”,^® holding that 
“control” has a broader connotation than “supervision”, so that a person 
with supervision need not be in control, and vice versa. In this case it held 
that, while the husband was in control, the wife had supervision and that 
they therefore were both in possession. It held further that it was clear 
from the definition, particularly the word “supervision”, that the legislator 
did not intend that a possessor should have any intention to gain benefit 
from the possession. 

3 Possession in terms of Act 30 of 1928 (The Liquor Act) 

In terms of section 166 of Act 30 of 1928 various possessory offences 
are created.^^ The differing wording of the various sub-sections is instructive. 
Sub-section (i)/^r speaks of “consumes or possesses”; sub-section (k) of 
“sells, purchases, keeps, possesses or uses” ; sub-section (m) of “purchases, 
procures or possesses” and sub-section (q) of “makes, has the custody or 
possession of, uses, drinks, or gives or supplies.” 

The act itself supplies no definition of possess or possession and once 
again the courts have been left more or less to their own devices. As may be 
expected from the varying language used by the legislator, there has been 
little uniformity in the decisions relating to the various sections and sub- 
sections. In order not to burden this discussion with too much detail, the 
emphasis will be on the provisions of section 166 and various other sections 
will be left out of consideration. 


36Act 13 of 1928. 

1 (xix). 

®®Nor is there any material difference in the prohibitory section; s 2(b), which makes 
any person “who has in his possession or” the relevant drug, guilty of an offence. 
««A V Skhosana 1973 1 SA 322 (O). 

«328. 

*^Cf sub-secs Q)íer; (k), (m) and (q). 


154 


HUGO 


No reported cases could be traced wherein sub-section (ï)íer was con- 
sidered, but on the face of it, it does not seem to present any real difl&culty. 
The words “consumes or” immediately preceding the word “possesses” 
may give rise to some dispute as to the meaning of the latter word, as the 
possibility of a restrictive interpretation, eiusdem generis, arises. This method 
of interpretation is however not of general application^^ and requires, 
it is submitted, stronger indications than are here present. In any event two 
factors militate against its use in this case, viz (a) the word “possesses” 
is no more general than the word “consumes” and (b) it is not at all clear 
that they in fact fall within the same genus. It is therefore submitted that the 
word “possesses” in this sub-section should bear its ordinary meaning of 
physically possess.^® 

Sub-section 166 (m), a much older provision, has been considered by 
the courts. \n Rv Kaleb Kus(wayo‘^'^ the court felt itself bound, despite some 
misgivings, to follow R v Tshele^a'^^ and to hold that possession, for the 
purposes of sub-section (m), means “mere physical control.” Unfortunate- 
ly the report of the latter case is very brief and it is not clear which sub- 
section was being dealt with. The court however held that possession “is 
physical control or detentio coupled with intention of exercising control, but 
does not require animus possidendi in its usual meaning of holding as owner”. 
The case was followed in Hlatshwajo v Rp^ where the court even doubted 
the proposition that ignorance of the fact of the substance being liquor 
could aflFord an excuse. 

In. R V Keswa'^’^ the court was prepared to follow the preceding cases 
but added the important proviso that mens rea also has to be proved, in 
other words, an intention to control has to be proved, as well as knowledge 
of the fact that it is liquor that is concerned. The court in R v Coet^ee'^^ 
raised the interesting possibility that a person could be in possession of the 
liquor in his stomach. 

Since sub-section (k) is very similar to sub-section (m) it will not be 
dealt with separately. 

Sub-section (q) has given some problems because of the juxtaposition 
of the words “custody or possession”. 

\n.Rv Amies'^^ the point was raised that the addition of the word custody 
could lead to the inference that bare physical detention would sufïice for 
the oflFence, but the court did not decide the issue. The court did however, 
it seems, adopt the view that animus possidendi is required, but interpreted 
the latter requirement as “exercising their control or possession”, which, 
with respect, seems to be a somewhat inelegant use of the term. 


*^C£ Steyn Die Uitleg van Wette 3rd ed 38. 

^®See infra. 

4^943 NPD 314. 

««1930 2 PH KIOO (A); 1931 SALJ 105. 

««1946 NPD 118 120. C£ R v Ndhlovu 1948 1 SA 728 (N). 
«H949 1 SA 1 (T). CiRv Pule 1960 2 SA 668 (T). 

««1953 1 SA 223 (T). 

««1930 TPD 151. Cf R v Tsimane 1940 OPD 44. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


155 


The court \n Rv Fume^^ interpreted the word “custody” and held that, 
while the accused, a wife, could not be said to have possessed, she could 
have had custody which “is a very wide term especially where used in 
contradiction to possession” (my italics). The court unfortunately did not attempt 
to define “possession” but Hmited the scope of “custody” to “keeping” 
or “guarding” but not passively as a wife might, by virtue of her cohabita- 
tion, guard the property of her husband. The court demanded a “mental 
participation in the forbidden act”, which seems, with respect, to be a 
rather odd hybrid between an actus and mens rea\ both of which will be 
dealt with later. 

The meaning of the words “custody” and “possession” was also dis- 
cussed inRv Binns^^ where a quantity of “Barberton” was found in a house 
occupied by four persons. The court, following Fume’s case,®^ inter alia 
held that the two words in question bear different meanings. The court 
dealt comprehensively with various decisions and with the concept of pos- 
session as used in sub-section (q), and came to the conclusion that the word 
possession means “has physical control plus the intention to exercise that 
control for one’s own benefit.”®® According to the court it follows that in 
the case of a servant or agent exercising control on behalf of a master or 
principal, he cannot be said to possess. The word custody placed in juxta- 
position to possession however includes control on behalf of another. 

In coming to this conclusion the court relied heavily on Rv Kasemula.^^ 
The judgment in the latter case is, with respect, somewhat confusing. First, 
the court held that possession in this sense is “physical detention or control 
plus the intention to exercise that control” (my italics).®® Later, on the same page, 
the judge adds the rider that “an intention to exercise control is equivalent 
to the animus possidendi not as owner but for the holder’s own purpose or 
henefit” (my italics). Now there is a clear difference between the two propo- 
sitions and although it is clear from the rest of the judgment that the latter 
reflects the true intention of the court, it points to a somewhat confused 
interpretation of the cases oi R v Tshele^^a^^ and R v Amies.^'^ In neither 
of these cases can the rider added here be found. 

The result of the decision in Rv Binns^^ leads to an anomaly. While the 
court acknowledges that the words “custody” and “possession” have dif- 
ferent meanings, it proceeds to limit the concept of “possession” to such 
an extent that the combined meaning of custody and possession is exactly 
the same as that assigned in other cases to possession alone, surely a unique 
case of one plus one equalling one. 


®«1940 OPD 208. 
®n961 2 SA 104 (T). 
^^supra. 

«nosE. 

®n945 TPD 252. 

««p 257. 

®n931 SALJ 105. 
”TPD 151. 

^^supra. 


156 


HUGO 


The alleged anomaly pointed out in Kasemula’ s case viz that if pos- 
session were to mean mere physical control, a servant on an errand to fetch 
yeast on behalf of his employer would be liable, is not tenable. Possession 
in this statute, as in any other, presupposes unlawful possession, which is 
absent here, in exactly the same way that the shopkeeper, although undoubt- 
edly possessing in the fullest sense of the word, does not possess unlawfuUy. 

It might be added that in Kasemula’ s case the earlier decision in Rv Van 
Ewyk^^ was subjected to some criticism and was not followed. In a recent 
appellate division case®^ dealing, it is true, with a diíferent statute,®^ this 
case was however, by impUcation, approved. 

Despite the criticism levelled at Binn’s^^ case, above, it must however 
be conceded that the absence of the word “custody” in some sections and i 

its presence in others, does give rise to difficulties of interpretation. It I 

seems however that the addition of the word “custody” by the legislator is 
ex abundanti cautela, because in most cases the word possession by itself 
has been held to include “custody”. i 

4 Possession of property reputed to be stolen®^ i 

These provisions have a history dating back to 1923, when a similar 1 
section was included in the Stock Theft Act.®® Both sections contain the 
following provisions, as far as they are relevant here: , 

“Any person who is found in possession of . . . (goods or stock or produce) in 
regard to which there is a reasonable suspicion that they have been stolen and is 
unable to give a satisfactory account of such possession shall be guilty of an of- 
fence ...” i 

The locus classicus on the interpretation of the section is A í» May^'^ 
where the court, although it did not go into the meaning of possession 
per se, found that the words “found in”, mean that the state must prove that | 
the accused had actually been found in possession and that proof of posses- 
sion other than “finding him in possession” would not suffice. Later the 
court explained this by saying®’ that the accused had to be caught “as it 
were, redhanded”. i 

In Rv Bergh^^ the court remarked: “ . . . it follows that possession under 
the section does not mean the possession of the civil law”, but expressly 
refrained from embarking “on the dangerous task of framing a general 
definition”. The court however apparently agreed with the proposition that 
physical possession ipso facto is sufficient, and further agreed with the pro- 
position in May’s case, that the possession should be contemporaneous with 


^^supra 254. 

««1945 TPD 70. 

«ly V Brick 1973 2 SA 571 (A). 

«^s 2(1) Act 37 of 1967 - see infra. 

'^^supra. 

««s 2 Act 57 of 1959 and s 36 Act 52 of 1955. 
««Act 26 of 1923. 

««1924 OPD 274. 

« 7279 . 

««1927 OPD 177. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


157 


the finding. Ohiter the court recognised the possibility that “possession under 
the section may include physical possession in the extended sense in which 
one may be said to possess a thing which is on one’s farm or in one’s house, 
or in the custody of one’s servant”. 

As to this last statement, the courts have consistently held that it goes 
too far. \n R V Tsotitsie^^ the court is reported as having said: “I do not 
think for the purpose of the section an accused can be said to have been 
‘found in possession’ if the stock is found under the direct control of some- 
one else, but it can be proved that the latter held it as agent for the accused. 
The agent in such a case would be ‘found in possession’ . . 

In 5” 2 ^ Reddy^'^ the court apparently considered possession as consisting 
of “knowledge and control”, while in S v Nader'^'^ the requirement was 
expressed as “direkte of onmiddellike beheer”. 

In S V Mataung’^ the accused, on a charge of possession of stock or 
produce, pointed out the skin of a freshly slaughtered sheep, lying in a 
rivulet. The court found that the accused was not in possession of the skin : 
“He had obviously tried to get rid of it and not placed it where he did with 
the ohject of saving it and retaining control thereof” (my italics). The italic words 
give rise to the inference that, if the accused had hidden the skin so that 
only he could know of its whereabouts, and he had the intention to retain 
control, he would have been found in possession.'^^ 

The requirement of “direct” or “immediate” control must not be so 
construed as to require the physical presence of the accused when the goods 
are found,'^® for surely a person retains direct control over his locked motor 
car or over the things locked up in his safe even if he himself is miles away. 

As far as could be ascertained there is not a single decision where an 
animus, beyond an intention to control, was required for a contravention 
of these sections. Indeed the court in R v Bergh'^^ dispelled any thought of 
the animus of the private law being required. 

5 Receiving stolen property into possession^^ 

In terms of these sections a person who acquires or “receives into his 
possession” stolen goods or stock without reasonable grounds for be- 
lieving that the person from whom it was obtained had authority to dispose 
of it, is guilty of an offence. 

Although there are significant differences, these provisions may be re- 
garded as the statutory equivalents of the common law offence of receiving 


«»1953 1 SA 239 (T). 

’»Cf R V Hassen 1956 4 SA 41 (N); A i' Ndou 1959 1 SA 504 (T); A í- Nongogo 1958 
1 PH H 10 (O). 

’n962 2 SA 343 (N). 

’»1963 1 SA 843 (O). Cf Moodley v S 1963 1 PH H 97 (N). 

'^»1962 3 SA 611 (O). 

’«Cf Klopper in 1969 THRHR 50 56-57. 

V Wilson 1962 2 SA 619 (A). 

'’^supra. 

”s 37(1) Act 62 of 1955; s 3 Act 57 of 1959. 


158 


HUGO 


stolen property well knowing it to have been stolen, and one would there- 
fore expect that the meaning attached to the phrase “receives into posses- 
sion” as used in the sections would bear the same meaning as at common 
law. The common law meaning was discussed and decided upon m R v 
Non Elling’^ where the court held that “physical detention and control” 
was sufficient to constitute receipt into possession. The word “possession” 
does not mean juridical possession. 

The phrase, as it appears in section 37(1) was considered 'm R v Lu- 
thingo,'^^ where the court held that the legislator, in using the phrase, prob- 
ably had Von Elling’s case in mind and that custody and control suffice for 
the offence concerned. 

A diíTerent view, however, was held by the court 'm S v Nel^^ where 
the accused received cattle to keep in safe custody for another person. The 
court held that 

. . although mere physical custody of cattle or goods carries with it some measure 
of control, a custodian for safe custody . . . had a duty to control the cattle in order 
to discharge his obligations to the person to whom he gave the undertaking of 
safe custody. Such duties do not constitute rights of control in the sense which it 
seems to me is necessary in order to bring the appellant within the mischief of the 
section . . . The receiving into possession was not accompanied by an acquisition 
of rights by the accused for himself or on behalf of some third party” (my italics). 

The same view was held 'm S v Mtolof'^ the headnote to which reads : 

“An accused who has only been proved to have received the detentio of stolen goods 
on behalf of another has not been proved to have ‘received them into his possession’ 
within the meaning of section 37(1). The section is inapplicable to a mere custo- 
dian”. 

Hunfi"^ criticizes the view in the latter case on five grounds, viz (i) that 
it does not reflect the common law ; (ii) that there is no indication that the 
legislator wished to change the common law in this respect; (iii) that this 
is not the position under section 36 of the same act; (iv) that cases where 
the accused receives the property in a lawfully justifiable way can be dealt 
with without recourse to this interpretation; and (v) that there are no 
apparent policy reasons for excluding custodians and agents from the ambit 
of the section. 

These views were adopted by the Natal Provincial Division 'm S v 
Zunguf’^ where the court held that a mere custodian, having “detentio as 
well as physical control”, is liable in terms of section 37. 

The position in regard to these sections is that there are two mutuaUy 
exclusive sets of decisions. With respect, Hunt’s views are however per- 
suasive and there seems to be no reason for demanding the acquisition of 
“a right of possession”. 

{to be concluded) 


’n945 AD 234 251. 

’®1961 2 SA 343 (N). Cf 3" v Steyn 1964 1 SA 845 (O) 847. 
»»1963 1 SA 383 (T). 

811963 3 676 (T). Cf 3" 2 / Visser 1969 2 PH H156 (NC). 
^^South African Criminal Law and Procedure vol II 705. 
»»1972 3 SA 44 (N). 


Aantekeninge 


ROAD TRAFFIC AND ABUSE OF THE CRIMINAL 
SANCTION 

The attempted regulation of road trafíic by means of the criminal 
sanction, though it has been with us since 1846 (see Cape Ordinance on 
Roads and Bridges No 9/1846) has met with remarkably little success. It 
is ironic that the most eífective reduction in the death toll on our roads in 
recent times has been the result not of a safety measure, but of the govern- 
ment’s measures to curb the consumption of fuel. Although the public 
is well aware of the fact that the safety provisions contained in the road 
traffic ordinances are exclusively intended for their well-being ; that breaches 
of this type of regulation have serious, frequently fatal, consequences, the 
traffic offender is still not regarded by the general public as a criminal. The 
same phenomenon appears all over the Western World and this view is by 
no means confined to the man in the street. Both Dr Terence Willet in his 
book The Crimnal on the Road and Dr Roger Hood in a more recent study 
Sentencing the Motoring Ojfender, found that in the United Kingdom, at least, 
not only the public but also police and magistrates, or justices of the peace, 
do not regard the contravention of traffic regulations as real crime. Why 
is this so? What is there about the traffic law that gives rise to this dis- 
interested sympathy for the offending motorist? Is the criminal sanction 
the most effective measure for combating the carnage on our roads? Part, 
at least, of the answer to these questions seems to emerge from a consider- 
ation of the nature and purpose of the criminal sanction and a comparison 
of the traffic law with the general principles of criminal law. 

Before proceeding to this discussion, however, it is necessary to em- 
phasise two points. Firstly, it is definitely not my contention that all traffic 
offences should be summarily banished from the realm of the criminal 
law. A number of these offences have a definite place in the criminal law. 
Secondly, it is important to note that, although sanctions are probably the 
most effective means of governing human conduct, all sanctions need not 
necessarily be criminal sanctions. There are many sanctions such as the 
revocation of licences, compulsory treatment etc which are not criminal 
sanctions. In the private sector, for example, the conduct of an employee is 
largely governed vis-á-vis the firm by which he is employed not by the 
criminal sanction, but by private contractual sanctions such as the threat 
of being discharged. 

Although a contractual relationship does not generally exist between 
the state and its subjects, the state can and frequently does make use of non- 
criminal sanctions to govern human conduct. Thus, a person who will not 
work to support himself and his family, or is a lialíility to the community 


160 


MIDDLETON 


on account of his excessive drinking, can be sent to a rehabilitation centre. 
The child in need of care and the insolvent can likewise be treated and sub- 
jected to control without invoking the criminal sanction. Admittedly, the 
legislation providing for all this does also contain criminal sanctions but, 
it is important to note, these are sanctions of last resort ; sanctions to be em- 
ployed only when the administrative or non-criminal sanctions have failed. 

Traditionally the recognised aims of the criminal sanction are the follow- 

ing: 

(i) prevention ; 

(ii) deterrence, which may be (a) individual, or (b) general; 

(iii) reformation or rehabilitation, and 

(iv) retribution. 

Although one can argue at great length about the niceties of each of 
these aims of punishment, it is submitted that basically they can be divided 
into two groups: prevention and retribution. In essence deterrence, be it 
general or individual, is a form of prevention in that it is intended to pre- 
vent the commission of future oífences by means of the threat of punishment 
or, in the case of individual deterrence, more punishment. It is the psy- 
chological counterpart of the physical restraints generally understood as 
resorting under the head of prevention. Rehabilitation, likewise, is a pre- 
ventive measure in that the reformed criminal is, per deíinition, one who 
no longer commits crimes. 

The modern criminological tendency to regard retribution, including 
as it does ideas of expiation, atonement, revenge and denunciation, as a 
barbarous relic of our past, stems, it is respectfully submitted, from a mis- 
understanding of the more important attributes of retribution. It is the 
element of retribution, and retribution alone, that distinguishes the criminal 
sanction from all other sanctions. It is the element of retribution that re- 
quires that the convicted criminal receives what we generally call his “just 
deserts”. The preventive aims are all utilitarian and, if sought without the 
balancing weight of retribution, have nothing to do with considerations 
of fairness, justice, or the moral gravity of the offence. They are concerned 
only with the ehmination of future offences. If pursued to their logical 
conclusion there is, in fact, no reason why preventive measures should not, 
under the cloak of treatment, be appUed even before a crime is committed 
ie as soon as a person evinces a propensity to commit an offence. In short, 
it is the principle of retribution alone that requires that punishment may not 
be inflicted uifless a crime has been committed and, secondly, that punish- 
ment be commensurate with the degree of moral culpabiUty manifested by 
the conduct of the accused. To take a very simple example: the gravity of 
the offence committed by a peeping Tom, aptly described by an American 
writer as “a man of vision”, might in the particular circumstances of the 
case be regarded as trivial. Short of putting his eyes out, which would prob- 
ably be the cheapest and most effective way of ending his nefarious act- 
ivities, psychiatric treatment necessary to cure the mental abnormaUty 
giving rise to the commission of the offence nflght be of a very protracted 
nature. It is only the principle of retribution which would save the offender 


ROAD TRAFFIC 


161 


from mutilation or a lengthy rehabilitative or preventive sentence dis- 
proportionate to the gravity of the offence. 

The generaUy recognised requirements of the criminal law that the 
accused have the necessary criminal capacity, and having the capacity, 
should indeed have had a blameworthy state of mind at the time he com- 
mitted the offence, would also seem to be derived directly from the principle 
of retribution. If the aims of punishment are purely preventive, and con- 
siderations of moral guilt irrelevant, why should one distinguish between 
the lunatic and sane villains ? They are equally dangerous to the community 
and, though the treatment might differ, equally in need of restraint. Yet, 
because of the peculiar moral connotations of the principle of retribution, 
the criminal law is generally not regarded as a suitable vehicle for imposing 
the necessary restrains upon the insane. 

The South African theory of criminal punishment is said to be a unitary 
theory in that the courts, when imposing sentence, bear both the utilitarian 
as well as the retributive purposes of punishment in mind. It is submitted, 
however, that where the criminal sanction, as opposed to other sanctions, 
is employed, the retributive element predominates ; it is always the govern- 
ing principle. Unlike the utiHtarian aims, which require an objective and 
clinical appraisal of the preventive possibilities, the principle of retribution 
requires that a just sentence should reflect the predominant views of the 
community, in the sense that the sentence should be commensurate with 
the community’s view of the moral reprehensibiHty of the accused’s con- 
duct. 

This predominance of the element of retribution has an inhibiting 
effect on the achievement of the utiHtarian aims of punishment, which would 
not be the case were the criminal sanction, and hence retribution, not in- 
volved. The operation of this principle is well illustrated in relation to 
parking offences. Bearing in mind that a concomitant of retribution is 
that the punishment should be proportionate to the moral gravity of the 
offence, a court would not Hghtly impound a man’s vehicle for a parking 
offence. Traffic departments, however, working on an administrative plane, 
can with impunity, and frequently do, tow away and impound injudiciously 
parked vehicles and this non-criminal sanction, unhampered by the principle 
of retribution, has proved to be a remarkably eíficient deterrent. 

Accepting that retribution is the dominant and distinguishing element 
of the criminal sanction, it is submitted, in the Hght of the above, that 
the appropriateness of the criminal sanction, as opposed to the non-criminal 
sanctions, is in direct proportion to the moral reprehensibiHty of the conduct 
in question. 

The lack of moral reprehensibility, except in aggravated cases, is per- 
haps the most important reason why the public does not regard the offending 
motorist as a criminal. It is sometimes said, and legislators certainly seem 
to have the fond belief, that despite the initial moral neutrality of an act, 
it is possible to engender an equation of such conduct with the recognised 
body of criminal law, and thus create a cHmate of moral reprehensibility, 
simply by forbidding it on pain of punishment by the state and following 


162 


MIDDLETON 


the prohibition up by a vigorous campaign of enforcement, The IDB 
and IGB legislation is a good example of where this tactic seems to have 
worked. The criminality of such conduct seems largely to have been ac- 
cepted by the public despite its initial moral neutrality. Unlike the gold and 
diamond oíFences, however, the moral neutraUty of the greater body of 
trafïic law, despite its approximate 130 years of existence, has not under- 
gone a similar metamorphosis. The reason, and this fact seems to be in- 
stinctively recognised by the public, could be that in many respects there 
is a lack of conformity with the general principles and attributes of the 
recognised body of criminal law. 

The foUowing are a number of important respects in which public 
welfare offences in general, including the traffic law, which is perhaps the 
most familiar and far reaching species of public welfare legislation, in 
particular, seem to differ from the recognised body of criminal law: 

(i) The convenient and necessary fiction that every man is presumed to 
know the law is seldom a hardship where conduct is morally repre- 
hensible. This is generally the case where common law offences and 
statutory offences with a moral connotation are concerned. Regardless 
of legal knowledge, in such circumstances the perpetrator is generally 
instinctively aware of the wrongfulness of his act. Where conduct is 
morally neutral, however, it is essential that its unlawfulness should be 
brought to the notice of the public in no uncertain terms. Who of us 
are such avid readers of the provincial gazette that we are able to keep 
up to date with all the amendments to the road traffic ordinances? 
True enough, the popular press and radio keep us informed of most 
work-a-day matters, but there are still numerous occasions upon which 
the unsuspecting motorist is presented with a ticket for breaching a 
regulation which he never imagined existed. Gerhard O W Mueller, 
in a witty and erudite article in the Columhia Laiu Review (Vol 60 
1960 p 944) entitled: “How to increase Traffic Fatalities: A useful 
guide for modern legislators and traffic courts” calls this system of 
hammering the motorist when he least expects it “dog law”. When 
you want to train a dog, being unable to communicate with it, you 
simply wait imtil it does something that it is not supposed to do and 
then you hit it. This is not the general approach of the criminal law, 

(ii) The nullum crimen sine lege principle, regarded as the corner-stone of 
criminal law, requires inter alia that the prohibited conduct be clearly 
and explicitly circumscribed. All too frequently, however, traffic re- 
gulations are riddled with vagueness and ambiguity. Even the ordi- 
nances themselves are not immune. Basic concepts such as public road, 
driver and motor vehicle have taxed the courts’ powers of interpretation, 
sometimes with strange results. \íi S v Van Rooyen 1968 1 SA 641 (T) 
the accused discovered in court, no doubt to his amazement, that 
pushing a car was the same thing as driving it - with dire consequences 
if you happened to be intoxicated at the time. Likewise, the most sur- 
prising places, including a privately owned beach (see S v Rabe 1973 
2 SA 305 (C)) have turned out to be public roads within the ambit of 
the ordinances. 


ROAD TRAFFIC 


163 


(iii) Inadvertent negligence, as opposed to advertent or conscious negli- 
gence, and as it is interpreted by the courts in relation to the trafïic 
law, is a vague and difficult concept for the public to grasp. Many 
jurists regard it as having no rightful place in the criminal law at all. 
In South Africa, as far as common law offences are concerned, this 
form of mens rea is sufficient only for culpable homicide. Though en- 
countered more frequently amongst statutory offences, it is not the 
usual form of mens rea, the exception rather than the rule. Yet, as the 
substance of negligent driving, it has had a most luxurious growth in 
the traffic law and is making even greater incursions. 

(iv) Another very common attribute of the public welfare legislation which 
is anathema to the general principles of criminal law is the absolute 
prohibition or strict liabiHty. True, our supreme court has in recent 
times constantly sought to construe traffic regulations, wherever 
possible, as requiring mens rea in the form, at least, of culpa or neg- 
ligence. (See, for instance, i" v Fouché 1973 3 SA 308 (NC) and S v Sibi- 
tane 1972 2 SA 593 (T)). But, with the greatest respect to the court, the 
judgment in the Fouché case supra illustrates that the high standard of 
care demanded of the motorist, the unqualified acceptance of even the 
slightest inadvertent negligence as sufficient to found criminal liability 
and the device of placing the onus of proving the absence of mens rea 
upon the accused, bring traffic regulations dangerously close to the 
absolute prohibition. 

Not only the mould in which it is cast, but also its substance, is calcu- 
lated to distinguish the greater mass of traffic regulations from the main 
body of the criminal law. Herbert L Packer in his book The limits of the 
criminal sanction (p 272) pin-points how legislators, especially subordinate 
legislators, and particularly in the field of public welfare legislation, tarnish 
the image of the criminal law, and, incidentally, defeat their own objectives 
by a tendency towards triviality; triviality of object and triviality of inten- 
tion. By the expression “triviality of object” Packer means the selection, as 
the target of the criminal sanction, conduct to which the use of the criminal 
sanction is disproportionate. His measure of proportionality is that only 
conduct in respect of which we would in principle be prepared, in the ab- 
sence of mitigating circumstances, to impose imprisonment without the 
option of a fine is a suitable target for the criminal sanction. By the ex- 
pression “triviality of intention” Packer means an attitude of cynicism or 
indifference, one might also add unfounded optimism, towards the prospects 
of successful enforcement. Criminal prohibitions which can only be in- 
effectively and sporadically enforced generate contempt rather than respect 
for the law. The victims of futile and sporadic law enforcement programs 
regard themselves as merely unfortunate, or even as unduly prejudiced in 
relation to the vast numbers of others equally guilty but never caught. A 
proliferation of petty and/or unenforcable prohibitions should be avoided 
if there is to be a respected and effective application of the criminal sanction. 
Packer also suggests in passing, that unnecessary proliferation of subordinate 
legislators should likewise be avoided. The more august and respected the 
body from which it emanates, the more likely it is that the prohibition will 
be respected. In South Africa, in relation to the traffic law, we have the anti- 


164 


MIDDLETON 


thesis of the ideal situation suggested by Packer : a proliferation of legisla- 
tors, a proliferation of petty offences and but the bleakest prospects of suc- 
cessful enforcement. 

The methods employed to enforce the traffic regulations produce 
problems not generally encountered in the criminal law. In considering this 
aspect of the matter, it is convenient to separate enforcement in situations 
where a collision or other accident has taken place from purely disciplinary 
enforcement. In the latter case the purpose of the criminal sanction is 
almost exclusively deterrence. The methods employed however, seem to 
contain in themselves certain powerful anti-deterrent elements. Unlike the 
average crime, there is in these so-called victimless crimes, no complainant 
to report the matter. Law enforcement officers are therefore obliged to have 
recourse to methods of surveillance including observation from concealed 
positions and the use of various items of equipment, such as speed-checking 
apparatus which is not easily seen and concealed cameras. The furtiveness of 
the measures employed, whatever the reasons therefor may be, are not 
calculated to endear the law enforcement officer to the public. The anta- 
gonism that is engendered provides fertile ground for the growth, not only 
of sympathy for the victims of such methods, but also of suspicion, whether 
warranted or not, that such methods are used for the purpose of filling the 
coffers of the local authorities rather than the promotion of road safety. 
The consequent lack of faith in the bona fides of the law enforcement authority 
robs the sanctions of much of their deterrent effect and tends rather to 
develop a feeling of victimisation. Furthermore, it is generally recognised 
that the major factor in successful deterrence is the perceived risk of appre- 
hension. Both the necessarily sporadic nature of the methods used and their 
furtiveness detract from the deterrent value of such measures. In the first 
place, every motorist realises that there is little chance that he will be caught. 
In the Michigan Lan> Review (V ol 67) prof Roger C Cramton, in an article 
entitled “Driver Behavior and Legal Sanctions: A Study in deterrence” 
points out, for example, that in Michigan the odds against being appre- 
hended for speeding were found to be 1 in 7 600. Secondly, the furtive- 
ness of the methods used has the effect that, if the motorist is not infringing 
the regulations at the moment he passes a concealed camera or law en- 
forcement officer, his customary confidence that he will not be caught is 
strengthened by not being made aware of his jeopardy. The futility of the 
criminal sanction as a deterrent in the field of traffic law, as opposed to other 
fields of law, is further illustrated by the fact that, in circumstances where 
there is a real and perceived danger of a collision occurring, the legal sanc- 
tion is hardly likely to weigh more with the motorist than the risk of losing 
his own life or smashing his expensive vehicle. Where there is inadvertent 
negligence, and the motorist does not even perceive the danger, there can 
likewise be little question of deterrence. It is sometimes said that strict law 
enforcement can even in these circumstances have a salutary effect in that it 
serves to inculcate safety habits and stimulates a general caution. There can 
be no doubt that there is a good deal of truth in this, but then, it is submitted, 
it must be clearly established that the conduct penalised can invariably be 
correlated with potential accident producing behaviour. It is a lamentable 
fact, however, that this is not always the case. For instance, prosecutions 


ROAD TRAFFIC 


165 


are all too frequently instituted in respect of the infringement of ill-placed 
regulatory road signs which seem to serve no practical purpose. The letter 
and not the spirit of the law is enforced and where this is so the salubrious 
eíFects which could have been achieved are replaced by frustration and irri- 
tation. 

J J Leeming, in his book Road Accidents: Prevent or Pmish? points 
out that in those situations where a collision or other accident has occurred, 
the use of the criminal sanction, as a means of combating road accidents, is 
proving ineffectual for more subtle reasons. Although the causes of motor 
accidents are studied by various institutes and individuals on a scientific 
basis and a broad plane, so much emphasis is placed, in the vast mass of 
individual cases, upon the securing of criminal convictions that in the pubHc, 
and to a large extent, also in the official mind, the criminal conduct is im- 
questioningly regarded as the sole cause of accidents. The result of this is 
that there is seldom any serious investigation of the environment in which 
an accident takes place with a view to eliminating physical features which 
possibly contributed in a greater degree to the accident than the criminal 
conduct of the driver. A good example quoted by Leeming (pp 59/60) is 
the road surface which under certain circumstances becomes slippery, 
even when the average careful driver would not expect it to. Working upon 
the assumption that “good drivers don’t skid” under any conditions, it is 
all too easy, in a criminal court, in each and every individual case to estabUsh 
some degree of negligence on the part of the driver. The result of this is 
that it generally takes a number of accidents, and probably a number of 
lives as well, before the dangerous situation or “black spot” is recognised 
and investigated properly. The general premise that it is the motorist who 
is to be blamed until the contrary manifests itself, sets a train of events in 
motion which, though calculated most efficiently to ensure that someone is 
punished, is far from the ideal means of preventing accidents. The police in- 
vestigation of the scene of the accident tends to have as its primary objective 
the gathering of sufficient evidence to found a criminal conviction. Causes 
of the accident unrelated to criminal conduct are regarded as being of 
secondary importance only: interesting, no doubt, to statisticians whose 
analysis and recommendations will probably be implemented some time 
in the distant future, but not relevant to the particular case. The rules of 
criminal procedure, presumptions of evidence etc come into play. None 
of these rules were designed or intended to determine the cause of motor 
accidents. If the slightest negligence or other criminal fault can be demon- 
strated on the part of the accused, it is of no avail to him whatsoever to 
show that the role played by somebody else, perhaps the deceased, was 
a far more important cause of the accident. Contributory neghgence is no 
defence at criminal law and the cause of the accident is not the point in 
issue. The fact that environmental factors, such as the lack of a barrier line 
or inadequate street lighting, were, at the particular spot, the predominant 
cause of the accident in question and wiU probably cause future accidents 
at the same spot, is entirely irrelevant. As it is not to the advantage of the 
accused to point out these factors he generally does not do so and, even 
if he does, this vital information is not passed on to the proper quarter. 
Because the criminal sanction and the criminal procedure is employed, we 


166 


MIDDLETON 


have the ironical situation that the implementation of regulations designed 
to secure road safety generally leads to the patent failure, on a very large 
scale, to eliminate factors far more relevant to the accident situation than 
criminal conduct. The system tends to ignore one of the basic principles 
that “the object of accident investigation is remedial and not retributive. 
It is therefore usually more valuable to state the thing that was wrong than 
to identify the person who was responsible”. (Par 19 Cairns Committee 
on Civil A.ircraft Accident Investigation'). 

When confronted with escalating accident ciphers, legislators fre 
quently react by prescribing harsher penalties. It is, however, a recognised 
principle that stepping up the sanctions is generally not the answer to the 
prayers of those who pin their faith in deterrence. The apprehended risk of 
detection and conviction is the decisive factor and history has constantly 
shown that, as soon as penalties become excessive, the rate of arrest and 
conviction begins to drop, not because the public is deterred, but because 
law enforcement ofïicers and judicial officers become reluctant to enforce 
unduly harsh provisions. 

A sure procedural indication that the criminal sanction is being mis- 
applied is the appearance of a phenomenon which Packer (supra p 292) 
calls “assembly-line justice”. The following are the characteristics of assem- 
bly-line justice: 

(a) an endless procession of look-alike cases through the inferior criminal 

courts ; 

(b) oífences questionable under the criteria discussed above; 

(c) little time available to give attention to the individual accused; and 

(d) lack of weighty consideration of matters concerning sentence. 

It is submitted that all these characteristics are to be found to a large 
degree in the proceedings of the traffic courts of any major city in this coun- 
try. 

The scope of this note does not permit much elaboration on the topic 
of what could be done about the situation, and, in any event, consider- 
able research into the details of any such scheme is still necessary. It never- 
theless seems proper to give some indication of what I would propose as an 
alternative. The underlying principle of what I envisage is well expressed 
by the following quotation from Packer’s book (p 250) “The criminal 
sanction is the law’s ultimate threat. Being punished for a crime is diíFerent 
from being regulated in the public interest, or being forced to compensate 
another who has been injured by one’s conduct, or being treated for a 
disease. The (criminal) sanction is at once uniquely coercive and, in the 
broadest sense, uniquely expensive. It should be reserved for what really 
matters”. In accordance with this principle, Packer suggests that, before 
making conduct criminal, or continuing to apply the criminal sanction, 
the wise legislator will consider all possible alternative measures, using the 
criminal sanction, “the law’s ultimate threat”, only in the last resort. Amongst 
the alternatives which Packer suggests should be considered are regulation. 


ROAD TRAFFIC 


167 


treatment and the alternative of doing nothing. The most frequently en- 
countered form of regulation, which seems to be the most appropriate 
alternative for much of the traffic law, is that of subjecting conduct to 
licensing procedures, the criminal sanction being employed only when there 
is a failure to comply with the terms of the licence. 

It is submitted that the following would be the predominant features 
of a scheme devised in accordance with the last-mentioned principle: 

(i) Reckless driving and driving while under the influence are offences 
to which the application of the criminal sanction, as a sanction of 
first instance, seems undoubtedly to be warranted; they should con- 
tinue to be regarded as criminal offences. There is little doubt that, 
in principle and in the absence of mitigating circumstances, we would 
be prepared to impose imprisonment for these offences. 

(ii) Driving without a valid driver’s licence, driving a vehicle which is not 
vahdly licensed and driving a vehicle which is not insured are prime 
examples of offences which should also remain within the main body 
of criminal law, but in these instances the criminal sanction is employed, 
not as a sanction of first instance, but as a sanction of last resort. 
The sanction is only employed because other means have failed. 

(iii) Driving or operating a defective vehicle, under which head one can 
at present contravene a vast number of regulations, would no longer 
be an offence. Such conduct could, it is submitted, far more effectively 
be regulated in the sense that Packer uses the word. A much greater per- 
centage of defective vehicles than at present could be detected and 
eliminated by insisting that the annual application for the vehicle 
licence be accompanied by a roadworthy certificate, as is already the 
case in many covmtries. The powers of law enforcement officers upon 
finding a defective vehicle on the road, should be confined to the re- 
vocation of the roadworthy certificate and withdrawal of the licence until 
the defect is remedied. 

(iv) The oífences presently comprised by the failure to comply with the 
rules of the road and regulatory road signs could be replaced by a 
single prohibition against dangerous driving or obstructing the flow 
of traffic (which last would cover the present parking offences). Trans- 
gressions of this prohibition, however, would be visited, not by the 
criminal sanction, but by the accrual of demerit points in accordance 
with a points demerit system. The number of points which would 
accrue in each instance, on a predetermined but reasonably flexible 
scale, would be determined objectively with the emphasis upon the 
harm potential of the driver’s conduct in the circumstances. 

(v) The points demerit system should be coupled with the requirement that 
the drivers’ licences, preferably on production of medical certificates 
of fitness, be renewed periodically. 

(vi) The accrual of demerit points would have two important consequences. 
In the first place, upon accrual of the prescribed maximum number in 
a specific period of time, it would result in the revocation of the driver’s 


168 


MIDDLETON 


licence and secondly, it would result in a proportionate increase, in 
very substantially deterrent figures, of the fee to be paid for the re- 
newal of the driver’s licence. 

(vii) The number of demerit points indicated to the driver by the law enfor ce- 
ment oíficer upon apprehension would accrue to the driver’s record 
unless the driver lodges an objection. Only in such cases would an 
enquiry be held. 

The above points are merely the predominant features of the system 
envisaged. A great deal of detail would have to be filled in. The nature of 
the enquiry to be instituted should the driver object to the number of de- 
merit points with which he is debited by the law enforcement officer, de- 
serves a little more attention. It would differ from the present criminal 
trials in important respects. As an enquiry, rather than a trial, the adversary 
or accusatorial system would give way to a far more inquisitorial approach, 
thus eliminating, as is presentiy the case in many of the enquiries with which 
our courts are familiar, some of the more cumbersome procedural and evi- 
dential rules of the criminal trial. It is submitted that the loss of the pro- 
tection afforded to motorists by the present criminal law system is less 
prejudicial than it at first appears. Adequate safeguards are generally con- 
tained in the enquiry procedures currently implemented by our courts and, 
in view of the tendency towards the above-mentioned “assembly-line 
justice” which at present prevails, the accused is in any event not enjoying 
many of the advantages generally afforded by the criminal procedure, 
while he is definitely the victim of many of its disadvantages. Furthermore, 
where this procedure is involved, the motorist is not in jeopardy of a 
criminal conviction. The streamLLned enquiry procedure envisaged would 
be expressly designed to determine to what extent the driver’s conduct was 
potentiaUy dangerous, rather than whether or not he had contravened the 
letter of the law. It would allow for the consideration of matters relevant 
to road safety generaUy not catered for in the criminal procedure. The causes 
of road accidents would become the subject of constant enquiry. Enforce- 
ment of the letter of the law, in circumstances where it is not necessary for 
the promotion of road safety and serves only to annoy and frustrate the 
motorist, would be a thing of the past. 

Allowing demerit points to accrue in direct proportion to the degree 
of potential harm of the motorist’s conduct, ie the appUcation of an ob- 
jective criterium without considering subjective elements such as intent, 
might seem harsh from a retributive point of view. But the system falls 
outside the criminal law. Its purpose is the prevention of accidents, not the 
punishment of criminals. Subjective and moral considerations are just as 
irrelevant where a motorist who is a bad risk is concerned, as they are in 
an insolvency enquiry. Retribution and intent have no róle to play in such 
an enquiry. Shaw and Sichel in their book Accident Proneness, have demon- 
strated that there are three classes of drivers : Those who do not have acci- 
dents, those who do but who can be deterred and reformed, and finally, 
those who are simply accident prone and can only be restrained by removing 
them from the road. The proposed system caters for all three groups. Those 
who do not have accidents are rewarded in that they pay the minimum 


MR JUSTICE HOLMES 


169 


licence fees, a more tangible benefit than simply not paying fines. There are 
sufficient deterrents to reform the second group and the third wiU speedily 
remove themselves from the road. Surely it is preferable to allow them to 
depart without attempting to brand them first as criminals? 

AJ MIDDLETON 
Universitj of South Africa 


THE SAYINGS OF MR JUSTICE HOLMES 

The sayings of The Hon Mr fustice GN Holmes have hrought to the arid 
ïvastes of our law reports a colour and cogency not seen since the days of the late Toon 
van den Heever fA.. On the twenty-fifth anniversary of his appointment to the 
bench, a culling from his pithy judgments is hoth appropriate and reivarding. 

The verhal dexterity of Mr fustice Holmes has a wide compass: from a puckish 
rvit to a Gibbonesque eloquence, to a withering wrath. Often it is the parties to a 
case themselves who are the suhjects of the most celehrated Holmesiana, as the following 
extracts show : 

“This is an intriguing appeal about a Native who, with no regard for 
the niceties of the law, primitively took a woman’s gramophone and wire- 
less because he thought she had stolen his money; and, on being tried for 
theft, he naïvely suggested with a scant confidence in the court, that they 
should consult a prophet to see if the complainant were guilty !” {R v Mtshali 
1960 4 SA 253 (N)) 

“The applicant unfolds a remarkable story, with an impenitence verging 
on impertinence . . . The applicant, indignant at this evidence of man’s 
inhumanity to man, proposes to sue the respondent for the return of the 
fijh 000, his faith in corruption having given way to reliance on a condictio. 
Well now, what is the court to do about all this ? . . . In exercising this dis- 
cretion, I cannot shut my eyes to the applicant’s unregenerate readiness to 
resort to bribery. His cynical disregard of the law for his own ends con- 
trasts strikingly with his expectant recourse to the law when crossed in 
crime.” (Limhada v Dwaska 1957 3 SA 60 (N)) 

Similarly : 

“This is a case in which alleged thieves fell out to the point of one of 
them shooting the other in the stomach. It happened on a Thursday. 
Aggrieved by this lawlessness the wounded man laid a charge with the 
poUce . . .” (S V Lwane 1966 2 SA 433 (A)) 

“As to that, what manner of man is this, whose grave and ugly crime 
against society now requires the law’s visitation?” (S v Bradbury 1967 
1 SA 387 (A)) 

“The appellant and the deceased were gambling at dice in the yard 
by the light of a candle. They were both in liquor. The deceased lost 
his money and his temper.” (L v Kumalo 1973 3 SA 697 (A)) 


170 


GAUNTLETT 


“When the appellant got home that afternoon he found the copy of the 
writ of execution and learned that his refrigerator had been attached 
in respect of his brother’s debt. He reacted swiftly. He telephoned to 
the office of the execution creditor’s attorney but was told that he was 
out, so he lodged a protest, as it were, with the girl at the switchboard 
. . . After this unfruitful circuity he phoned his own attorney and left the 
matter in his hands . . . He had already lodged a protest with everybody 
who had a finger in the pie.” {Els v Messenger of the Court, Durhan 
1955 4 SA 407 (N)) 

“Turning to the facts of the present case, the complainant’s evidence 

was that she had known the appellant for a long time and that she had 

intercourse with him on four occasions - on 17th November, 1965 
in a lavatory, on 22nd December, 1965 against a blue-gum tree, and on 
15th January, 1966 and 5th February, 1966, in a hockey field.” {S v 
Snyman 1968 2 SA 582 (A)) 

Similarly the facts of the case evoke a spectrum of memorable imagery - whether 

sonorously eloquent, wrathful or wryly humorous. Thus on the question of the perma- 

nency of deprivation of possession in the law of theft: 

“A person who borrows for a year, invito domino, a teenager’s batch of 
current ‘hit parade’ gramophone records, may well be guilty of theft, 
for their value and the owner’s enjoyment will almost certainly be 
extinguished by the time of their return. Much the same could apply 
to the unauthorised retention of a woman’s hat for a year.” {R v Mtshali 
1960 4 SA 253 (N)) 

A passage of high drama - and pathos: 

“At that stage their blood was up and murder was in their hearts and 
minds . . . Then there supervened a dramatic moment of conditional 
compassion for the wife and children, who were allowed to emerge 
unharmed (I say ‘conditional’ because she was bluntly told that 
she too would be killed if she stayed inside).” {S v Damhala::^^ 1964 2 
SA 783 (A)) 

With laconic understatement : 

“One end (of a throwing stick) struck the deceased on the temple, 
just above the ear, penetrated four or five inches into his head, and had 
to be pulled out. It is therefore clear that the stick was thrown with 
considerable force and velocity, and was not lazily sailing through the 
air, as it were.” {S v Bernardus 1965 3 SA 287 (A)) 

When moved to compassion: 

“It is said that a minutely critical analysis of the mother’s evidence 
reveals certain flaws impairing her credibility. As to that, it is important 
to bear in mind, with a perceptive discernment more compassionate 
than critical, that the witness was a poor and humble Coloured woman, 
beset with children and unintelligent, who could hardly be expected 
to cope with the drift of council’s questions with any degree of acumen. 
“One is inclined to exclude any reasonable possibility of her re-marriage: 


MR JUSTICE HOLMES 


171 


it would need an heroic suitor to plight his troth to an unendowed 
widow beset with a quiverful of children.” [Anthony v Cape Town 
Mmicipalitj 1967 4 SA 445 (A)) 

A simile which is also a pun on the plaintijf’s name: 

‘Turthermore sequestration might well render nugatory the assistance 
scheme which the board is planning - it would be hke wringing a 
promising cockerel’s neck before it has had a chance to crow.” {Laymore 
iPty') Ltd V Five Streams Wattle Estate 1957 3 SA 669 (N)) 

And high drama : 

“This is a grim and sombre drama of despair and mercenary death, 
uniquely macabre because the deceased arranged his own murder, 
in circumstances of dire financial stress, for the purposes of insurance 
gain to his widow and his avoidance of the prospect of imprisonment 
for fraud. 

“To this end, on the evening of 25th May he personally drove Robinson 
in his car a distance of five miles to the appointed place of execution. 
There he impressed upon Robinson that this time, no matter what 
happened, he had to go through with the matter. To ease his troubled 
exit through hfe’s twilight, he drank deeply of brandy. In his final 
moment of drunkenness he was again assailed by human qualms. 
Robinson, mindful of his orders, carried them out. Thus, looking 
squarely at the whole train of events, the conspiracy was fulfilled in 
death, and there is no room for exquisite niceties of logic about the 
exact hmit of the mandate in the conspirational common purpose.” 
{S V Robinson 1968 1 SA 666 (A)) 

Similarly : 

“This grisly case from Zululand illustrates the dread influence of 
witchcraft, which still holds in thrall the minds of some Bantu, not- 
withstanding the coming of civihsation to Natal some 150 years ago. 
“Hence in considering the unlawfulness of the appellant’s conduct, 
his benighted belief in the blight of witchcraft cannot be regarded as 
reasonable. To hold otherwise would be to plunge the law backward 
into the Dark Ages.” {S v Mokonto 1971 2 SA 319 (A)) 

On the wonders of gadgetry: 

“Then, using a stylus or ball-point pen, you scribble with some pressure 
on the back of the sheet over the particular images which you wish 
to be transferred. Finally, you lift up the sheet; and lo, the images are 
seen to be transferred to the selected surface.” {Letraset Ltd v Helios 
Ltd 1972 3 SA 245 (A)) 

A numher of Mr Justice Holmes’ dicta on sentencing are no less interesting: 

“When the Attorney-General in effect appeals against the leniency of 
the sentence, in my view, upon the footing of what’s sauce for the 
goose is sauce for the gander, the court of appeal should not interfere 
unless the punishment is so inadequate as to induce a sense of shock . . . 


172 


GAUNTLETT 


“In my view the sentences imposed on the second appellant were 
shockingly inadequate . . . the buying spree upon which the appellant 
embarked was a planned excursion of pillage, and was a commercial 
outrage.” { R v Meer 1957 3 SA 618 (N)) 

“Punishment must fit the criminal as well as the crime, be fair to society, 
and be blended with a measure of mercy according to the circumstances 
. . . The last of these four elements is sometimes overlooked.” (S v 
Kumalo 1973 3 SA 697 (A)) 

“In the present case one is deeply conscious of Mr Chaskalson’s sub- 
missions to the eífect that these are young men who apparently fell 
prey to infiammatory speeches of discontent and criminal design; 
that, as it transpired, no great damage was done; and that, if the sen- 
tences stand, they will be paying a grievously heavy price for their 
brief incursion into the field of sabotage. All this is unhappily true; 
but it is not the whole picture. The conspiracy was an evil one; they 
put their minds or hands to deeds of pitiless wickedness, reckless of the 
property or lives of others ; and it is no thanks to them that the kindled 
fire did not become a raging confiagration in the centre of Johannesburg 
. . . Furthermore with this type of sabotage the deterrent aspect of punish- 
ment calls for emphasis, lest others think the game is worth the candle, 
and order yield to planned and lawless chaos.” {S v Letsoko 1964 4 
SA 768 (A)) 

“. . . twisting in the coils of fell circumstance, he resisted his instructions 
for some time . . . In the result, blending a measure of mercy with the 
justice of punishment, I would spare his life and sentence him to im- 
prisonment for 20 years.” {S v Bradburj 1967 1 SA 387 (A)) 

“. . . in murder cases intoxication may, depending on the facts, be 
taken into account as an extenuating circumstance warranting a lesser 
sentence than that of death . . . Were it otherwise in this country, 
with most of it introduced to civilisation only last century, the grisly 
toll of the gallows would mount to awesome proportions.” {S v Ndhlovu 
(2) 1965 4 692 (A)) 

For Holmes JA. “sentence to the gallows” is ‘the incomparablj utter extreme of 

punishment’ . Ruling that a sentence of death should be replaced in casu bj a long pe- 

riod of imprisonment, he concluded: 

“ [I]f there by any doubt whether a massive sentence of imprisonment 
for twenty years will not be a sufficient expiation for the gravely evil 
deeds of this youth, let them cast their minds back in their own lives 
over that period and consider how much has happened to them in those 
two decades, and how long ago it seemed, although enlivened by do- 
mestic happiness and the free pursuit of their avocations. No such 
ameliorations attend the slow tread of years when you are locked up.” 
{S vV 1972 3 SA611 {A)) 

The learned judge has also tvarned of the limits of the criminal sanction : 

“[T]he appellants must not be visited with punishments to the point of 
being broken. Punishment should fit the criminal as well as the crime. 


MR JUSTICE HOLMES 


173 


be fair to the State and to the accused and be blended with a measure 
of mercy.” 

And further on that “measure of mercj” in the law: 

“The element of mercy, hallmark of a civilised and enlightened adminis- 
tration, should not be overlooked, lest the court be in danger of re- 
ducing itself to the plane of the criminal . . . True mercy has nothing in 
common with soft weakness, or maudlin sympathy for the criminal, 
or permissive tolerance. It is an element of justice itself.” {S v V 1972 3 
SA 611 (A)) 

On “ sledge-hammer justice” : 

“Reviewing the foregoing circumstances we are unanimously of the 
opinion that they justify a sentence lighter than that of being declared 
an habitual criminal, which, as already mentioned, is regarded as the 
equivalent of imprisonment for nine years. Justice must be done; but 
mercy, not a sledge-hammer, is its concomitant.” (S v Harrison 1970 
3 SA 684 (A)) 

Finally, there is a grouping of dicta which can onlj be described as revealing a 

unique and sensitive insight into the nature of the judicial process. 

Thm: 

“(A) child of tender years should be with its mother: the decisions are 
legion. It is no answer to say that the physical needs of this child will 
be met by his grandparents. There is much more to a child’s life than 
supplying its physical needs. Despite the atomic age of robots and 
automation in which we live, natural factors such as family life and 
mother-love are still fundamental in a child’s life.” (Bashford v Bashford 
1971 1 SA 21 (N)) 

“On the other hand I think it is to the petitioner’s credit that he did 
try, as he says he did, to raise funds in order to proceed in the usual 
way. And in this country one has a human, and I trust judicial, measure 
of sympathy for a humble Bantu struggling to reconcile an alien 
concept of urgency with the unplentiful subject of cash.” (3” v Molefe 
1962 4 SA 531 (A)) 

And again compassion leavened mth humour: 

“The census statistics that more than 40 per cent of European widows 
of the age of 41 years remarry, should not be regarded as a starting 
point, but merely as one of the facts, to be considered along with all 
the other facts - one of which is that Cupid is notoriously incorrigible 
and unpredictable . . . Furthermore, the bare bones of these cold 
statistics do not reveal how long the widows had to wait before re- 
marriage, possibly bereft of support the while . . . Moreover the mar- 
riage in the present case had survived the stresses and bliss of 15 years 
of partnership. Would a second marriage be as stable or as free from 
the disruptive incidence of divorce? A bird in the hand is worth two 
in the bush. 


174 


GAUNTLETT 


“I come to the melancholy but realistic appraisal that her prospects 
of remarriage are very substantially less that the trial court’s gallant 
assessment.” (Legal Ins Co v Botes 1963 1 SA 608 (A)) 

“The machinations of criminal ingenuity being legion, the approach 
to the other’s mind may take various forms . . . Suggestion has ever 
been a familiar instrument of temptation, since the days of Genesis 3, 
1-6.” (J’ V Nkosiyana 1966 2 SA 433 (A)) 

And invoking the sombreness of an Edgar Allan Poe: 

“Furthermore, the possibility of serious injury being reasonably fore- 
seeable, the appellant ought to have foreseen the possibiUty of death 
hovering in attendance: the two are sombrely familiar as cause and 
effect in the walks of human experience. 

‘T do not think that the appellant is rescued by the fact that theinjury 
was an unusual one and happened in a curious way - the end of a fairly 
thick stick penetrated the side of the head. It is the general possibih’ty 
of resultant injury which must reasonably be foreseeable and not the 
specific manner and nature thereof. The facets of vulnerability of the 
human body are legion, and death may come to mortals through a 
variety of corporeal hurts and derangements.” (S v Bernardus 1965 3 
SA 287 (A)) 

To end with a parting shot against a transparentlj thin argument in court: 

“Against the foregoing, council for the defendant was able to refer 
to an instance in Natal, in 1925, where the plaintiff filed a notarial certi- 
ficate of presentment. I think the answer is that one swallow doesn’t 
make a summer.” (Todd v Els 1952 3 SA 832 (N)) 

The dicta of Mr fustice Holmes can fairly be ranked mth those of Cardo-:^o or 
Frankfurter in their awareness of the need for such qualities as compassion and 
humour in the judicial process. To use a memorable image of his, 

“To hold otherwise would be to contain the judiciary in anivory tower 
without windows.” (S v Bernardus 1965 3 SA 287 (A)) 

J J GAUNTLETT 
University of South A.frica 


To abstract from this arrangement a satisfactory fmdamental principle governing the transfer of 
actions - particularly with retention of the Roman concept of an inalienable actio directa - would 
be a formidable task. The Glossators and Commentators certainly found it to be so and the subject 
lent itself to innumerable differences of opinion. Cacheranus (in a passage quoted by Grosskopf at 
p 75) was understandably led to exclaim : 

Videtis igitur, doctissimi lectores, varias doctorum opiniones, et doctrinas, a quibus 
facile se extricare non est, nisi elevemus oculos ad Christum Jesum, Dei veritatem et 
sapientiam. 

per fansen JA in 

LTA Engineertng Co Ltd v Seacat Investments Ltd 

1974 1 SA 747 (A) 


Vonnisse 


PHAME (PTY) LTD v PAIZES 1963 3 SA 397 (A) 

Koopkontrak - Onskuldige wanvoorstelling - Prjsvermindering 

Die beslissing in Hall v Milner 1959 2 SA 304 (O) dat ’n koper met be- 
hulp van die aedilisiese actio quanti minoris prysvermindering kan verhaal 
op grond van ’n skuldlose wanvoorstelling in contrahendo, het op akademiese 
gebied tot heelwat meningsverskil aanleiding gegee. Die howe self het in 
vertwyfeling verkeer: die beslissing is eenmaal gevolg {V an Schalkwjk v 
Prinsloo 1961 1 SA 665 (T)) en eenmaal nie gevolg nie {Ramon v Jackson 
1955 1 PH A6). ’n Beslissing van die appélhof is dus met groot belang- 
stelling afgewag. ’n Geleentheid om uitsluitsel te verkry, het uiteindelik 
laasjaar voorgekom en in die besHssing Phame {Ptj) Ltd v Pait^es spreek die 
volle bank van ons hoogste hof hom by monde van appélregter Holmes 
(gesteun deur hoofregter Ogilvie Thompson en appélregters Potgieter, 
Jansen en Trollip) eenparig uit ten gunste van die rigting wat in die Hall- 
saak ingeslaan is. 

Die feite van die geval was kortliks die volgende: 

Die appellant verkoop aan die respondent sy aandele in ’n maatskappy 
wie se vernaamste bate sekere onroerende goed is. Die verkoper was na 
bewering daarvan bewus dat die koper die koop wou sluit ter wille van die 
inkomste wat hierdie onroerende goed aan die maatskappy sou oplewer. 
Die voordeligheid van die belegging is onder meer bepaal deur die onkoste 
wat die goed meegebring het met inbegrip van eiendomsbelasting en ander 
munisipale heJSings. Tydens die voorkontraktuele onderhandehnge het 
die verteenwoordiger van die verkoper na bewering teenoor die koper die 
voorstelling gemaak dat genoemde belasting en heíïings R4 646 bedra. 
Na sluiting van die kontrak en betaling van die koopprys ontdek die koper 
dat die belasting en hefïings inderdaad R14 376 beloop. Hy eis derhalwe 
in die Transvaalse provinsiale afdeling vermindering van die koopprys met 
’n bedrag van R31 000 op grond daarvan dat die verkoper se verteenwoor- 
diger teenoor hom ’n wanvoorstelhng ten aansien van die eiendomsbelas- 
ting en heíïings gemaak het waardeur hy oorreed is om R31 000 meer as die 
werklike waarde van die aandele te betaal. Die verkoper teken eksepsie aan 
teen die gekombineerde dagvaardiging uit hoofde daarvan dat dit geen be- 
wering van skuld aan die kant van die verkoper of sy verteenwoordiger 
bevat nie en derhalwe geen eisoorsaak openbaar nie. 

Die vraag waaroor die hof by monde van regter Claassen moes beshs 
was dus of prysvermindering in die geval van ’n nie-opsetlike wanvoorstel- 
ling in contrahendo aan ’n koper toegestaan kan word. Regter Claassen be- 
antwoord hierdie vraag bevestigend en verwerp gevolghk die eksepsie. 


176 


VONNISSE 


Die verkoper se appél word deur die appélhof by monde van appélregter 
Holmes van die hand gewys. Die regter baseer sy uitspraak daarop dat die 
actio quanti minoris in die Romeins-Hollandse reg (indien dan nie reeds in 
die Romeinse reg nie) ter beskikking was van ’n koper wie se koopsaak 
uiteindelik ander eienskappe blyk te hê as dié wat in contrahendo deur die 
verkoper in ’n dictum vel promissum daaraan toegeskryf is. Die woorde dictum 
vel promissum het volgens die regter in die Romeins-Hollandse reg nie nood- 
wendig bedinge in die koopkontrak beteken nie, maar het verwys na enige 
wesenlike stelling wat die verkoper aan die koper gedurende die onder- 
handelinge gemaak het ten opsigte van die kwaliteit van die koopsaak en 
wat nie ’n blote opvyseling was nie. Dictum et promissum sluit met ander 
woorde volgens die hof ook ’n sogenaamde onskuldige (innocent) wanvoor- 
stelling in contrahendo in. 

Aangesien die hof uitdruklik die regshistoriese metode aanwend om 
te bepaal of die gewraakte regshulp aan ’n koper toekom, moet by ’n 
evaluering van die uitspraak die vraag na die houdbaarheid al dan nie van 
die hof se uitleg van die Romeinsregtelike en by uitstek die Romeins- 
Hollandse bronne onvermydelik gestel word. Vanselfsprekend kan in ’n 
bespreking van hierdie omvang geen poging aangewend word om die posi- 
sie in die Romeinse en Romeins-Hollandse reg volledig wetenskaplik te 
ondersoek nie - daar sal volstaan word met ’n ondersoek na die bronne waar- 
op die hof steun. 

Die hof maak geen intensiewe studie van relevante bronne oor die 
Romeinse reg nie. Trouens, appélregter Holmes verklaar uitdruklik op 
bladsy 410 van die verslag dat die belangrikste vraag die een is na die be- 
tekenis van dictum vel promissum in die Romeins-Hollandse reg. Hierdie 
benadering is te betreur enersyds aangesien die Romeins-Hollandse en ander 
skrywers op wie die hof steun hulle juis direk op relevante DigestaX.Pk.%Xit 
beroep en andersyds vir sover daar tekste is wat inderdaad die afleiding 
skyn te regverdig dat dictum vel promissum slegs op bedinge van die kontrak 
slaan. (’n Goeie voorbeeld is D 4 3 37. Die argument dat moderne verbinte- 
nisregtehke begrippe nie sonder meer op die Romeinse begrippeleer oor- 
gedra moet word nie kan in beginsel onderskryf word. Die argument in 
sigself bewys egter nie dat die Romeinse juriste die onderskeid nie geken 
het nie! Dit sou ’n intensiewer ondersoek behoef. Die waarskuwing kan 
bowendien gerig word dat die sin vir biUikheid van ’n moderne regs- 
gemeenskap nie noodwendig met dié van ’n gemeenskap van byna 2 000 
jaar gelede ooreenstem nie.) ’n Ondersoek van moderne skrywers oor die 
Romeinse reg sou ook aan die lig gebring het dat selfs diegene wat aan die 
hand doen dat die onderhawige woorde ook onskuldige wanvoorstelUngs 
insluit nie vér van die spekulatiewe beweeg nie (sien b^rvoorbeeld Watson 
The law of ohligations in the later Roman repuhlic 88 ev). 

Die drie DigestaXtk.%Xt wat appélregter Holmes aanhaal (21 1 1 1, 
21 1 18y)r en 21 1 38 pr) laat in elk geval geen afdoende afleiding ten gunste 
van laasgenoemde standpunt toe nie. Ook nie die verwysings na Cujacius en 
Donellus (vertaling deur die hof aangehaal) : “However, when the vendor 
. . . has stated that he is selling a thing of such a kind, then without doubt he 
will be ohliged to furnish what he has stated . . .” (ons kursiveer). 


VONNISSE 


177 


Onder hierdie omstandighede draai die appélregter se hele argument 
rondom die standpunte van die gemeenregteUke skrjrwers op wie hy hom 
beroep. By nadere ondersoek van hierdie bronne moet egter met respek 
betwyfel word of hulle die regter se gevolgtrekking regverdig. 

In die meeste van die gesiteerde bronne word gesê dat die verkoper vir 
spesifieke dictalpromissa praestari oportet of dat hy verplig is om prysverminde- 
ring toe te staan op grond van onjuiste dictajpromissa gemaak ut praestentur. 

Indien praestare vertolk word om te verwys na ’n handeUng waardeur 
dit wat in ’n verklaring vervat is inderdaad uitgevoer word, lê dit voor die 
hand dat dit vir die onderhawige skrywers slegs gehandel het oor bedinge 
in die kontrak of minstens oor voorstellings gemaak met die eensydige 
bedoeling om dit spesifiek uit te voer. Uit die vertaUngs wat die regter 
self aanhaal, blyk dan ook telkens dat onder die woord verstaan word : om 
te handel in direkte ooreenstemming met ’n onderneming om goed te 
maak. Is daar in die gewraakte tekste enige aanduiding van ’n minder 
strenge uitleg? 

Appélregter Holmes beroep hom ten aanvang op Voet Commentarius 
21 1 3. Uit hierdie teks blyk egter dat Voet die aediUsiese aanspreekUkheid 
van die verkoper ex dicto promissove daardeur verklaar dat die verklarings 
gemaak is ut praestentur, non ut iactentur. Hierdie onderskeiding kan met 
vrymoedigheid gelees word om te beteken dat die verkoper moet goedmaak 
wat hy onderneem het om te presteer (di ’n kontraktuele beding) maar 
nie wat hy bloot ter opvyseling van die koopware gesê het nie. Ook in sy 
Commentarius 4 3 4 skyn Voet hierdie mening te huldig. Dit is interessant dat 
Berwick in sy vertalmg van gedeeltes uit Voet se Commentarius die woorde 
ut praestentur soos huUe in 21 1 3 voorkom, vertaal met “with a view to a 
warranty” (sien Berwick A contribution to an English Translation of Voet’s 
Commentarj on the Pandects 493). 

Eweneens kan die gedeelte uit Noodt se Opera Omnia waarna appél- 
regter Holmes verwys vertolk word as ’n verwysing na aanspreeklikheid 
op grond van verbreking van ’n beding in die koopkontrak. By uitstek 
Noodt se verklaring van die onderUggende beginsel is sekerUk vir so ’n 
vertolking vatbaar: “Est igitur rationis: ut quod speciaUter dixerit venditor, 
id praestet” (1767-uitgawe volume II 357). Uit die teksgedeelte waarna die 
hof verwys, blyk geen rede waarom hier iets anders bedoel word nie as 
eenvoudig : die verkoper moet presteer wat hy onderneem het om te pres- 
teer. 


De Groot Inleiding 3 15 8 word deur die hof aangehaal as steun vir 
sy gevolgtrekking. Inderdaad kan gevra word of die woorde “anderzins 
bedriechlick” ook na die onmiddellik voorafgaande sinsnede (“iet buiten 
de waerheid is ghezeit”) terugverwys al dan nie. Indien wel, handel die 
teks natuurUk oor bedrieglike verklarings en nie oor skuldlose verklarings 
nie. Die hof het in die mening van Bodenstein (“A few aspects of the actio 
empti and the aedilitian actions” 1914 SALJ 18 157-158) weUswaar gewig- 
tige steun vir die afleiding dat De Groot 3 15 8 oor skuldlose voorsteUings 
handel. Indien ’n mens egter ook die voorafgaande teks - 3 15 7 - lees, kan 
die korrektheid van Bodenstein se argument in twyfel getrek word. Dit 


178 


VONNISSE 


wil naamlik voorkom asof De Groot wat wanvoorstelling betref dit in 
3 15 7 oor bedrog by wyse van verswyging het en in 3 15 8 oor bedrog by 
wyse van ’n uitdruklike verklaring. 

Die voorafgaande opmerkings behoort voldoende te wees om aan te 
dui dat appélregter Holmes se gevolgtrekking oor die beskikbaarheid van 
die actio quanti minoris op grond van onskuldige wanvoorstelling in die 
Romeins-Hollandse reg met respek gesê nie deur die bronne wat hy aanhaal 
onomwonde gesteun word nie. Derhalwe wil ons beweer dat die historiese 
grondslag van die beslissing soos deur die hof aan die hand gedoen, wegval 
(sonder dat ons daarmee te kenne wil gee dat in hierdie bespreking ’n uit- 
puttende historiese ondersoek gedoen word). 

Die vraag bly vanselfsprekend nog of die onderhawige uitspraak nie 
in elk geval te verwelkom is nie vanweë die billike eífek van die regsnorm 
wat daardeur bepaal word. 

Vry algemeen word aangevoer dat dit alleenlik maar logies is om aan 
’n koper die “mindere” remedie van prysvermindering toe te staan aange- 
sien hy in elk geval uit die kontrak mag terugtree op grond van onskuldige 
wanvoorstelling deur sy verkoper (vergelyk byvoorbeeld Hall v Milner 
316; Burchell 1950 SALJ 121 123-124). Sonder om te ontken dat laasge- 
noemde remedie inderdaad deur ons howe verleen word, word daarop gewys 
dat hierdie ontwikkeling se historiese gegrondheid self twyfelagtig is. 

Om die koper se terugtredingsbevoegdheid te regverdig aan die hand 
van die nie-vervulling van ’n dictum vel promissum in contrahendo veronderstel 
dat die vraag na die presiese inhoud van hierdie woorde beantwoord kan 
word en voer ons derhalwe hier geen stap verder nie. In Viljoen v Hillier 
1904 TS 312 en aanverwante beslissings is die pasgenoemde regverdiging 
dan ook nie aangevoer nie. Die standpunt van ons howe is naamlik dat 
billikheid vereis dat die koper in die omstandighede mag terugtree en daar 
word eenvoudig met verwysing na die exceptio doli {generalis?) aanvaar dat 
hierdie billikheidsmaatstaf nie vreemd was aan ons gemene reg nie. Verder 
word daar net eenvoudig ’n beroep op die Engelse reg gemaak. Vir geen 
oomblik wil ons ontken dat dolus in hierdie konteks nie bedrog hoef te be- 
teken nie maar bloot onbehoorlike, immorele gedrag. In die lig van die twy- 
fel wat egter reeds oor die houdbaarheid van ons howe se aanvaarding uit- 
gespreek is (vergelyk De Wet Estoppel hy representation in die Suid-Afrikaanse 
reg 84 - 89) kan hulle standpunt nie sonder deeglike ondersoek as histories 
korrek betrag word nie. En indien ’n hof hom by die erkenning van so ’n 
terugtredingsbevoegdheid op die bestaan van ’n algemene billikheids- 
diskresie wil beroep sonder om na ’n historiese grondslag te vra, behoef dit 
sekerlik ’n behooiiike beredenering van die netelige vraag na die bevoegd- 
heid van ’n Suid-Afrikaanse hof om ons positiewe reg op grond van billik- 
heidsoorwegings aan te pas of selfs abrup te verander. 

Selfs al sou ’n mens aanvaar dat ons howe inderdaad oor ’n algemene 
billikheidsdiskresie beskik, moet jy jouself afvra of dit in die onderhawige 
gevaltipe wel billik is om aan die koper prysvermindering toe te staan. 

Die hof wys juis self daarop dat die aedilisiese remedies destyds deur 
billikheid ingegee is en vervolg: 


VONNISSE 


179 


“It Ís therefore of interest to consider the equity of allowing the buyer to obtain 
a reduction of the price because of material innocent misrepresentation relative to 
the quality of what was sold, which, in all the circumstances can properly be 
regarded as one which should be made good because the buyer paid a higher price 
on account of it. In such a case, on the one hand the seller is innocent; and he 
might not have wanted to sell at a reduced price even if he had known the truth. 
On the other hand, one must spare a thought for an innocent out-of-pocket buyer, 
having paid a higher price than he would have, and eyeing with chagrin the un- 
merited increment retained by the complacent seller. In such circumstances, as 
between a seller who would not have sold at a reduced price, and a buyer who 
would not have bought at the agreed price, both being innocent, it seems equitable 
that the true value should prevail” (416B-E). 

Verskeie skrywers huldig soortgelyke standpunte (sien bv Mulligan “No 
Orchids for Misrepresentation” 1951 SALJ 157). 

Of dit billik is om aan ’n koper prysvermindering op grond van ’n 
onskuldige wanvoorstelling te verleen, is in finale instansie ’n kwessie van 
goeie oordeel waaroor elke juris sy eie mening mag nahou en waaroor by 
uitstek die regbank op ’n verantwoordelike wyse uitsluitsel kan gee. Daar 
moet egter gewaarsku word dat die hof se opvatting van die billikheid in 
hierdie geval, naamlik dat die misleier nie die vrugte van sy wanvoorstelling 
teenoor die misleide behoort te behou nie, nie noodwendig gedien word deur 
die aksie wat verleen word nie. Dit kan naamlik gebeur dat die “complacent” 
(sic) verkoper nie sy “unmerited increment” behou nie maar te goeder trou 
daaroor beskik sonder dat hy bevoordeel bly. So kan die verkoper die koop- 
prys met “increment” en al aan liefdadigheid bestee of dit eenvoudig ver- 
kwis. As die verkoper nietemin met die actio quanti minoris gekonfronteer 
word, sou hy natuurhk nie agter die verlies van die voordeel kan skuil nie. 
In so ’n geval sou die actio quanti minoris nie die uitwerking hê dat dit die 
misleier verhoed om die voordeel te behou wat hy as gevolg van sy wan- 
voorstelling bekom het nie, maar bloot dien om die misleide ten koste van 
die misleier te vergoed. Hierdie konsekwensie laat weer twyfel ontstaan oor 
waar die bilhkhede inderdaad geleë is. Immers, in die verrykingsreg, waar dit 
ook gaan oor die reg van ’n persoon om uit hoofde van die billikhede ’n 
bate wat voorheen aan hom behoort het van ’n ander terug te vorder sonder 
dat dié persoon skuldiglik opgetree het, word dit onbilhk geag om ’n 
persoon aanspreeklik te hou as hy die gewraakte voordeel kwyt is. Waarom 
sou dieselfde nie by wanvoorstelling geld nie? Waarom behoort die reg so ver 
te gaan om die koper te vrywaar selfs teen die risiko dat hy ’n verkoper kies 
wat eerhk en sorgvuldig die koper se beweegrede help vorm? (Vir sover die 
voorsteller nie nalatig of opsetlik opgetree het nie is hy volgens die maat- 
stawwe van ons reg per slot van rekening sorgvuldig.) Die besluit dat skade 
gedra moet word deur iemand anders as die kontraktant op wie dit natuur- 
likerwyse val, mag natuurlik nie ligtelik gevel word nie. Die verkoper is 
per slot van sake nie ’n versekeraar nie. 

Interessant genoeg handel dit in die onderhawige geval asook in dié 
van Hall v Milner oor feitestelle wat daarop dui dat die verkoper (of diegene 
vir wie se optrede hy aanspreeklik is) eintlik, op sy minste, nalatig was toe 
die inligting verskaf is - vandaar dat sy gedrag moreel laakbaar was. As 
nalatige wanvoorstehing wel ’n eisoorsaak volgens ons reg was, sou gereg- 
tigheid in al hierdie gevalle gerieflik aan die hand daarvan kon geskied het. 


180 


VONNISSE 


Dit laat die vrees ontstaan dat die onvermoë of onwilligheid van ons howe 
om nalatige wanvoorstelling as eisoorsaak te erken, bygedra het tot die 
invoering van die onderhawige aanspreekhkheidsgrond wat weliswaar 
sedert die begin van sy ontwikkeling nie veel teenstand van die howe onder- 
vind het nie, maar dalk heeltemal onnodig is. Sover bekend was daar in elk 
geval tot dusver geen egte voorbeeld van onskuldige wanvoorsteUing vol- 
gens die bewese feite in die howe ter sprake nie. Wanneer uitgemaak moet 
word of dit billik is dat die misleide persoon in casu en origens prysver- 
mindering verkry ten spyte daarvan dat daar nie op enige wangedrag aan 
die kant van die misleier gesteun word nie, moet ’n mens jou natuurhk 
net nie om die bos laat lei deur die toevalligheid dat die misleier inderdaad 
skuldighk opgetree het nie. 

Samevattend wil ons ons afvra hoe die reg op die gebied van wan- 
voorstelhng by kontraksluiting na die onderhawige beslissing daar uitsien. 
Die onsekerheid oor die vraag of ’n koper prysvermindering op grond van 
’n onskuldige wanvoorstelhng kan eis, is natuurlik nou uit die weg geruim. 
Ongelukkig was dit egter nie die laaste stuk wat ’n legkaart van afgeronde 
en beginselgetroue reëls op hierdie gebied voltooi het nie. Daar bestaan 
onsekerhede en selfs anomaheë, waarvan sommige juis deur hierdie be- 
slissing bevestig, aangehelp of bewerkstehig is. Aangesien die appëlhof die 
probleem in terme van bestaande begrippe in ons reg benader, moet hierdie 
onsekerhede en anomaheë aandag geniet. 

In die eerste plek is dit in ons reg lank reeds onseker of ’n misleide op 
grond van nalatige wanvoorstelling skadevergoeding kan verhaal. Hierdie 
onsekerheid word aheen maar deur die onderhawige beslissing bestendig. 
In Hamman v Moolman 1968 4 SA 340 (A) 348 het appélregter Wessels 
(weliswaar ohiter) te kenne gegee dat skade wat deur ’n nalatige wanvoor- 
stelling in contrahendo veroorsaak is na alle waarskynhkheid nie verhaalbaar 
is nie. Die regter het onder meer gemeen dat ’n kontraktant hom teen die 
gevolge van sulke voorstehings kan beskerm deur op waarborge aan te 
dring alvorens hy die kontrak sluit. Bowendien was die hof die mening 
toegedaan dat erkenning van aanspreekhkheid weens nalatige wanvoor- 
stelling in contrahendo moontlik meer euwels in die hand kan werk as bestry. 
Hierdie oorwegings kom sekerlik ook by aanspreekhkheid weens skuldlose 
wanvoorstelhng ter sprake. Desnieteenstaande beshs die appélhof nou dat 
’n koper wat deur ’n verkoper sonder skuld mislei is prysvermindering kan 
verhaal. Inderdaad het appélregter Wessels in sy gemelde dictum verklaar dat 
die slagoffer van ’n “innocent misrepresentation” in gepaste omstandighede 
te hulp gekom word, maar dit blyk nie of die regter prysvermindering of 
slegs terugtrede in gedagte gehad het nie. Uit appélregter Wessels se gebruik 
van die begrippe “neghgent”, dolus en “innocent” wil dit voorkom asof hy 
“neghgent”, nie by “innocent” inbegryp nie. Dit beteken dat die remedies 
weens “innocent misrepresentation” waarna appélregter Wessels verwys nie 
noodwendig weens nalatige wanvoorstelling beskikbaar is nie. Indien ’n mens 
daarenteen appélregter Holmes se uitspraak ontleed, skyn dit asof nalatige en 
skuldlose wanvoorstehing oor dieselfde kam geskeer word. (Sien bladsye 
409 Aen 417H-418A van die verslag.) In hierdie omstandighede is dit ondui- 
dehk presies hoe die beslissing in die Phame-S 2 t. 2 k met die vermelde standpunt 
van appélregter Wessels te rym is. Hoewel die appellant na hierdie aspek 


VONNISSE 


181 


verwys het, wend die hof geen poging aan om sy vorige houding te ver- 
duidehk nie en ’n mens wonder of die appélhof ’n verandering van gesind- 
heid ondergaan het ten gunste van aanspreekhkheid op grond van nalatige 
wanvoorstelling. 

In die tweede plek laat die beshssing die vraag ontstaan of (en indien 
wel hoe) die misleide koper se reg op prysvermindering geraak word as hy 
onsorgvuldig opgetree het deur hom op die voorstelling te verlaat. Waar 
die actio quanti minoris op grond van die aanwesigheid van ’n verborge 
gebrek in die koopsaak aangewend word, word die verkoper wel voldoende 
teen die onsorgvuldigheid van die koper beskerm. Die koper moet immers 
bewys dat ’n redehke persoon in sy posisie die gebrek nie sou opgemerk het 
toe hy die saak ondersoek het nie (Lakier v Hager 1958 4 SA 180 (T) 184). 
Die stel van hierdie vereiste wanneer die actio quanti minoris op grond van ’n 
wanvoorsteUing ingestel word, sou egter nie noodwendig die misleier 
beskerm nie. Dit is naamhk goed denkbaar dat die onjuistheid van ’n 
voorstelhng geensins deur selfs ’n noukeurige ondersoek van die koopsaak 
geopenbaar sal word nie hoewel die waarheid makhk andersins vasgestel 
kan word. Dit is trouens in casu die geval. Die actio quanti minoris is gevolghk 
nie die gewenste aksie in die geval van wanvoorstelling nie. Die bUhkheid 
om ’n sorgvuldige misleier wat miskien nie meer oor die voordele van sy 
wanvoorstelling beskik nie, sonder enige aanpassing vir prysvermindering 
aanspreeklik te hou terwyl die slagoffer van sy misleichng miskien grof 
nalatig was, lê onses insiens glad nie voor die hand nie. Selfs in die ver- 
rykingsreg, waar skuld aan die kant van die aanspreekhke persoon nie ’n 
vereiste is nie, sluit skuld in die vorm van ’n iniustus error aan die kant van 
die persoon wat op ’n onagsame wyse ’n onverskuldigde betaling gemaak 
het, ’n beroep op die condictio indebiti uit (sien De Vos Verrykingsaanspreeklik- 
heid in die Suid-Afrikaanse reg 2de uitgawe 1971 166). 

Dieselfde probleem duik natuurhk op waar die misleide wat onsorg- 
vuldig opgetree het op grond van ’n skuldlose wanvoorstelhng wil terug- 
tree. Terugtrede by ’n ondeelbare prestasie is ’n remedie wat nie vir enige 
tempering vatbaar is nie. Indien die misleide se onsorgvuldigheid teen hom 
gereken word, sou ’n mens dus kan verwag dat hy dan glad nie kan terug- 
tree nie. Hoogstens behoort prysvermindering, indien natuurhk hoegenaamd 
geregverdig, toegestaan te kan word. Voorsiening sou dan gemaak kan 
word vir die misleide se onsorgvuldigheid. As die posisie korrek uiteengesit 
is in Wiley v African Realty Trust 1908 TH 104 wil dit egter voorkom asof 
onsorgvuldigheid aan die kant van die misleide nie sy terugtredingsbevoegd- 
heid beïnvloed nie. 

Die anomahese posisie is kortom soos volg: As A vir B skuldiglik 
benadeel sonder om ’n wanvoorstelling te maak (A ry B byvoorbeeld met 
’n motor raak) word A se aanspreekhkheid getemper op grond van B se 
nalatigheid; as A egter vir B by ’n koopkontrak onskuldiglik deur ’n wan- 
voorstelling benadeel, word B se remedies geensins beïnvloed nie ten spyte 
daarvan dat hy self nalatig was. 

In die derde plek vloei ’n ernstige anomalie uit die onderhawige be- 
slissing voort. Waar ’n persoon skadevergoeding eis omdat hy opsetlik 
mislei is om te koop, kan hy nie noodwendig die verskil tussen die mark- 


182 


VONNISSE 


waarde van die saak en die prys eis nie. Indien hy naamlik in elk geval die 
saak sou gekoop dog net minder daarvoor sou betaal het, moet die verskil 
tussen die werklike prys en die prys wat hy sou betaal het, geëis word. Dus, 
as die bedroëne in ieder geval ’n saak ter waarde van RIOO vir R125 sou 
gekoop het maar as gevolg van die wanvoorstelling R150 daarvoor betaal, 
kan hy nie R50 nie maar slegs R25 verhaal (sien bv Bill Harvey’s Investment 
Trust {Ptj) Ltd V Oranjegerjcht <&’ Citrus Estates {Ptji) Ltd 1958 1 SA 479 
(A) 484-485. Hierdie reël is natuurlik van algemene strekking en is mu- 
tatis mutandis op alle kontrakte van toepassing). 

Dieselfde verskynsel, naamlik dat die koper in ieder geval bereid sou 
gewees het om meer as die markwaarde vir die saak te betaal as hy nie 
mislei was nie, kan natuurlik ook voorkom by onskuldige wanvoorstellings. 
Die korrekte berekening van die prysvermindering volgens die actio quanti 
minoris in die hedendaagse reg is egter die verskil tussen die markwaarde 
van die saak en die prys. (Sien oa SA Oil <0° Fat Industries Ltd v Park 
Rynie Whaling Co Ltd 1916 AD 400 413.) Dit wil dus nou voorkom asof 
die advokate in die Bill Harvey-^^cík die eiser moes aangeraai het om sy eis 
op ’n onskuldige wanvoorstelling eerder as bedrog te vestig. Kan ons reg 
werklik die absurditeit handhaaf dat ’n misleide op grond van een en die- 
selfde wanvoorstelling in ’n geëigende geval ’n groter bedrag kan verhaal 
waar die wanvoorstelhng onskuldig was as waar dit met opset gepaard 
gegaan het? 

In die vierde plek word vry algemeen aanvaar dat ’n kontrak wat deur 
’n onskuldige wanvoorstelling veroorsaak is, deur die misleide aangeveg 
kan word. Dit geld enige tipe kontrak, byvoorbeeld ’n borgkontrak ( Viljoen 
V Hillier) en aanbesteding van werk {Parke v Hamman 1907 TH 47). Die 
remedie van prysvermindering op grond van ’n onskuldige wanvoorstelling 
word daarteenoor beperk tot die gevalle waar die actio quanti minoris aan- 
wending vind, dit wil sê ’n koopkontrak en miskien ook ’n ruilkontrak 
(sien Wastie v Security Motors 1972 2 SA 129 (K) waarin beslis is dat die 
gemelde aksie ook by die ruilkontrak aanwending vind) ten spyte daarvan 
dat enige kontrak net so vir onskuldige wanvoorstelling vatbaar is en die- 
selfde onbillike gevolge indien enige vir die misleide kan intree. Indien 
prysvermindering op grond van ’n onskuldige wanvoorstelling by die 
koopkontrak geregverdig is, is dit natuurlik anomalies dat daar nie soort- 
gelyke remedies in die geval van ander kontraksoorte beskikbaar is nie of 
nog beter ’n algemene remedie vir alle gevalle. Aan die ander kant, as prys- 
vermindering de lege ferenda onhoudbaar is, is die meer ingrypende remedie 
van terugtrede op grond van onskuldige wanvoorstelling a fortiori on- 
houdbaar nie net by koopkontrakte nie, maar in die algemeen. 

In die vyfde plek geld die actio quanti minoris net ten gunste van ’n 
misleide koper. Die verkoper staan vermoedelik magteloos sonder dat daar 
enige grond is om te aanvaar dat hy minder beskermingsbehoeftig is as die 
koper indien eenmaal aanvaar word dat die koper wel beskermingsbehoef- 
tig is. 

In die sesde plek moet daarop gewys word dat die huidige reëls slegs 
voorsiening maak vir aanspreeklikheid van die verkoper as sy skuldlose 
wanvoorstelling op die kwaliteit van die saak betrekking het. As aanspreeklik- 


VONNISSE 


183 


heid vir onskuldige wanvoorstelling hoegenaamd geregverdig is, lyk dit 
onlogies om die rem op so ’n wyse aan te draai. Waarom sou dit tog ageer- 
baar wees as A vir B te goeder trou sê dat die belasting op die saak Rx is 
terwyl dit Ry is, maar nie as A vir B sê die eerste minister het die erf langs 
die aangebode erf gekoop terwyl dit nie so is nie? 

In die sewende plek bestaan daar ’n mate van onsekerheid oor die 
vraag of ’n kontraktant op grond van ’n wanvoorstelling (hetsy ’n skuldige 
dan wel ’n skuldlose) kan terugtree indien die partye in ieder geval die kon- 
trak sou gesluit het al was daar geen misleiding nie, maar dan net met ander 
bepalings. De Vos meen dat die misleide nie in sodanige omstandighede 
kan terugtree nie (“Skadevergoeding en terugtrede weens bedrog by kon- 
traksluiting” 1964 Acta Juridica 26). Hierdie houding is volkome gereg- 
verdig, want anders word die misleide in ’n beter posisie geplaas as waarin 
hy sou gewees het as die wanvoorstelling nie gemaak was nie. Wat ons howe 
in so ’n geval sou doen, is egter moeilik om te voorspel. 

Die onvermydelike slotsom is dat ons huidige regsreëls op die gebied 
van wanvoorstelling by kontraksluiting alles behalwe duidelik en georden 
is. Die hulp van die wetgewer lyk dan ook nodig om ons reg van ai die 
anomalieë en onsekerhede te suiwer. Indien daar ’n behoefte is om aan- 
spreeklikheid vir onskuldige wanvoorstelling te erken, sou ’n behoorlike 
grondslag vir die aanspreeklikheid gevind moet word hetsy binne die be- 
staande sisteem van ons verbintenisreg hetsy op ’n eiesoortige basis. Bo- 
wendien sou enige verandering van of toevoeging tot die reg aangaande 
wanvoorstelling by kontraksluiting natuurlik nie sonder behoorlike na- 
vorsing kan geskied nie. Daarom word bepleit dat die Suid-Afrikaanse 
Regskommissie die hele aangeleentheid in oorweging neem. 

S W J VAN DER MERWE 
M F B REINECKE 
Randse Afrikaanse Universiteit 


S V BRICK 1973 2 SA 571 (A) 

Ahsolute verbieding - Handeling - Wederregtelikheid 

Die feite van hierdie saak toon ’n duidelike ooreenkoms met dié 
mS V R 1971 3 SA 798 (T) en kom hoofsaaklik daarop neer dat die appellant 
by die oopmaak van ’n posstuk ontdek het dat die inhoud daarvan porno- 
grafiese materiaal was, die besit waarvan deur a 2(1) van Wet 37 van 1967 tot 
misdaad verklaar is. Die hof het aanvaar dat die appellant nie self vir die ver- 
sending van die posstuk aan hom verantwoordelik was nie. Alhoewel, volgens 
die getuienis, die tydsverloop tussen die ontvangs van die posstuk en die 
daaropvolgende besoek van die polisie heelwat langer was as in die geval van 
S V R supra, het die hoofregter, wat die meerderheidsuitspraak van die hof 
gelewer het, tereg daarop gewys dat die appellant se onbetwiste getuienis 
van sy bedoeling om die gewraakte materiaal óf aan die polisie te oorhandig 
óf te vernietig, in die omstandighede moontlik waar kon gewees het. Die 
hof het dit derhalwe aanvaar. Die appellant se skuldigbevinding word 


184 


VONNISSE 


nogtans deur die appélhof bekragtig op grond daarvan dat die bedoeling 
aan die kant van die beskuldigde om die pornografiese stof aan die polisie 
te oorhandig, nie sy aanspreeklikheid uitsluit nie maar hoogstens as ’n 
strafversagtende omstandigheid kan geld (581A). Die hoofregter gee toe 
(580D-E) dat die hof se uitleg van die betrokke artikel moontlik gevalle 
binne die bestek van die wet kan bring “which, from a moral point of view, 
merit neither prosecution nor punishment . . .” Hoe is daar tot hierdie ver- 
basende gevolgtrekking geraak? 

Na oorweging van die begrip besit soos uitgelê in .y í' A supra en ander 
sake kom die hoofregter tot die gevolgtrekking (580B-D) : 

“Having tegard to the obvious objectives of the Act, it appears to me that witting 
physical detention, custody or control of such matter is penalised . . . Once it is 
shown that the holder was aware of the existence of such photographic matter in 
his detention, custody or control, it is not, in my view, essential for a conviction 
under Sec 2(1) of the Act that the State should - as was held in S v R - affirmatively 
prove that the holder intended to exercise control over the photographic matter 
in question for his own purpose or benefit”. 

Dit is duidelik dat die hoofregter van mening is dat a 2(1) van die wet ’n 
absolute verbod daarstel. Dit is nie ’n doelstelling van hierdie bespreking 
om kritiek te lewer op hierdie bevinding van die appélhof aangaande die 
opsetsvereiste nie. Daar word egter eerbiediglik aan die hand gedoen dat 
die elemente van wederregtelikheid en handeling in verband met die onder- 
hawige saak wel bespreking verdien. 

Volgens die siening van die hoofregter word ’n persoon eers ingevolge 
a 2(1) aanspreekUk wanneer hy bewus word daarvan dat hy in besit is van 
of toesig of beheer uitoefen oor pornografiese materiaal. Hiermee word 
hoegenaamd geen fout gevind nie. Om ’n persoon te straf weens sy besit 
van iets, van die aard waarvan hy glad nie bewus was nie, sou ondenkbaar 
en doelloos wees. Hierdie siening, dat aanspreeklikheid eers vanaf die oom- 
blik van bewuswording ontstaan, bring egter mee dat die handelinge van 
die ontvanger van pornografiese materiaal voordat hy bewus word van die 
aard daarvan (dws in die omstandighede van hierdie saak, die ontvangs 
van die verseëlde posstuk en die oopmaak daarvan) juridies irrelevant is, 
want dit maak nie deel van die misdaad uit nie en bring geen aanspreeklik- 
heid mee nie. In die lig hiervan moet die presiese aard van die handeling 
waarvan die beskuldigde in die betrokke saak verwyt is noukeurig ontleed 
word. 

Eerstens ontstaan die vraag of die bewus-word van die aard van die 
materiaal in die omstandighede van hierdie saak beskou kan word as ’n 
willekeurige handeling wat op sigself aanspreeklikheid kan meebring. Dit 
is duidelik dat b^rvoorbeeld die student (al is hy ’n student van pornografie !) 
wat studeer of die polisieman wat observasie-dienste verrig besHs wiUe- 
keurig bewus kan word van dit wat hulle waarneem. Daarenteen wil dit 
egter voorkom of die wandelaar wat skieUk deur ’n afgrysUke motor- 
ongeluk gekonfronteer word, geen willekeurige handeling tav die motor- 
ongeluk of sy waarneming daarvan verrig het nie. Daar word met respek 
aan die hand gedoen dat die onderskeid daarin lê dat by eersgenoemde 
twee voorbeelde die waarnemers die omstandighede so gereël het dat hul 
sintuie blootgestel word aan dit wat hulle gewens het om waar te neem 


VONNISSE 


185 


terwyl dit in laasgenoemde voorbeeld nie gebeur het nie. Dit is met ander 
woorde vir ’n mens moontlik om willekeurig die toneel voor te berei vir 
’n bewuswording van iets; maar die bewuswording op sigself, dws die 
blote registrasie deur die sintuie van prikkels wat van buite kom, is nie 
aan menslike beheer onderworpe nie en kan daarom nie willekeurig wees 
nie. Van dit wat deur omstandighede onverwags aan ’n mens se sintuie 
opgedring word, word jy bewus sonder enige wilsuitoefening aan jou kant. 
’n Mens se voortgesette waarneming van dit waarvan jy reeds bewus geword 
het is egter ongetwyfeld willekeurig. Daar is by my geen willekeurige be- 
wuswording as die bikini-meisie onverwags sonder haar bostuk uit die 
water te voorskyn kom nie, maar as ek aanhou kyk, verrig ek wel ’n wille- 
keurige handeling. Die persoon wat ’n pakkie oopmaak wel wetende dat die 
inhoud daarvan moontlik van pornograíïese aard mag wees, stel sy sintuie 
willekeurig bloot aan die waarneming van die inhoud van die stof maar die 
sintuiglike registrasie as sodanig is bloot instinkmatig. Waar die pakkie- of 
boek-oopmaker egter nie weet wat hom te wagte is nie, is sy bewuswording 
nóg bereken nóg beheerbaar en derhalwe onwillekeurig. Dit behoort dus 
nie as ’n handeling vir doeleindes van die strafreg beskou te word nie. 

Weliswaar kan die mening dat die onwillekeurige bewuswording van 
die aard van die inhoud van die pakkie ’n willekeurige handeling is, nie aan 
die appélhof toegeskryf word nie. Die hoofregter gebruik die woorde 
“physical detention, custody or control” om die handeling aan te dui wat 
aanspreeklikheid kan meebring, mits hierdie fisiese verwantskap met die 
gewraakte stof gekoppel is aan ’n bewussyn van die aard van die stof. Daar 
word egter met respek aan die hand gedoen dat dit nodig is om te onderskei 
tussen die totstandkoming van hierdie toestand en die voortsetting daar- 
van. Die ontstaan van die beskuldigde se fisiese verwantskap met die be- 
trokke materiaal, soos hierbo genoem, was totaal onskuldig en juridies 
irrelevant tot op die oomblik van bewuswording. Laasgenoemde verwikke- 
ling is die katalisator wat die onskuldige, juridies irrelevante situasie omskep 
in ’n toestand binne die bestek van a 2(1) van die wet. Maar die verandering 
meegebring deur die bewuswording geskied sonder enige willekeurige 
gedrag aan die kant van die beskuldigde en ’n persoon kan immers nooit 
verwyt word weens die totstandkoming van ’n toestand waaroor hy hoe- 
genaamd geen beheer het nie. Dit wil dus voorkom, na aanleiding van die 
bikini-meisie-voorbeeld hierbo, of enige willekeurige, relevante hande- 
ling wat in die omstandighede deur die beskuldigde gepleeg was, gesien 
moet word nie in die totstandkoming nie maar in die voortsetting van sy 
fisiese verwantskap met die betrokke fotografiese materiaal in die bewussyn 
van wat die aard daarvan was. Alvorens strafregtelike aanspreeklikheid op 
enige wiUekeurige handeling kan volg, moet dit natuurlik ook vasstaan dat 
sodanige handeling wederregtelik was. 

Ten opsigte van die situasie ná bewuswording van die aard van die 
inhoud van die posstuk, haal die hoofregter met goedkeuring die volgende 
passasie aan uit die uitspraak van regter Schreiner m R v De Beer 1943 
TPD 1: 

“The mere fact that a person in possession of liquor, uncut diamonds, unwrought 

gold or explosives intends to tell the police about it does not, to my mind, prevent 

him from actually being in possession of these things. What conclusion might be 


186 


VONNISSE 


drawn from such conduct in regard to the penalty to be imposed is another matter, 
but I do not think that the mere intention to hold honestly, with a view to informing 
the police later about it, prevents the accused from being in possession within the 
meaning of the section”. (580H) 

Soos egter duidelik blyk uit die minderheidsuitspraak van appëlregter 
Jansen, is dit feitlik onmoontlik vir die besitter van ongevraagde porno- 
grafiese materiaal om, nadat hy van die aard daarvan bewus geword het, 
enigiets daarmee te doen wat nie op “detention, custody or control” daarvan 
sal neerkom nie. Aangesien die betrokke wet geen positiewe dadigheid as 
vereiste vir aanspreeklikheid stel nie, sou die regverdigingsgrond onmoontlik- 
heid nie as regverdigingsgrond in hierdie geval kan geld nie. (Sien Burchell & 
Hunt 294.) Myns insiens bevind die beskuldigde hom in hierdie omstandig- 
hede egter wel in ’n noodtoestand, wat nie deur sy eie skuldige handeling ver- 
oorsaak is nie. Die essensie van die regverdigingsgrond noodtoestand be- 
staan daarin dat die beskuldigde een regsnorm skend om ’n meer belangrike 
regsnorm, wat in die omstandighede bedreig word, te beskerm. Deur 
daadwerklike en in die omstandighede redelike beheer oor die fotografiese 
materiaal uit te oefen, deur dit so gou moontlik aan die polisie te oorhandig 
of dit onmiddellik te vernietig, verhoed die beskuldigde ’n groter dreigende 
maatskaplike euwel, naamlik die gebruik of verdere verspreiding van die 
betrokke stof vir ongeoorloofde doeleindes. Gesien in hierdie lig behoort 
die beskuldigde se uitoefening van beheer oor die gewraakte materiaal, 
volgens die aanvaarde beginsels van ons reg, deur noodtoestand geregverdig 
te word. In die onderhawige geval blyk dit uit die feite asof, weens die lang 
tydsverloop tussen die ontvangs van die pakkie en die besoek van die polisie, 
dat die appellant se optrede vir doeleindes van noodtoestand nie redelik was 
nie en dat hy hom derhalwe in hierdie geval nie met sukses op dié verweer 
sou kon beroep nie. Met die grootste respek, egter, moet daar uit ’n weten- 
skaplike oogpunt gekonstateer word dat dit nie genoegsaam is vir die staat 
om te bewys dat “the holder was aware of the existence of such photo- 
graphic matter in his detention, custody or control” nie. In elk geval, al 
is die bepaling ’n absolute statutêre verbod, moet die staat nog bewys dat 
daar ’n willekeurige handeling aan die kant van die beskuldigde was en dat 
sodanige handeling wederregtelik was. Indien dit in gedagte gehou word, 
behoort daar nie gevalle te wees wat uit ’n morele oogpunt nie vervolgings- 
of strafwaardig is nie. 

A J MIDDLETON 
Universiteit van Suid-Afrika 


APPÊL DEUR YSKOR INGEVOLGE DIE WET OP VOOR- 
KOMING VAN LUGBESOEDELING 

Uitspraak van die Appêlraad op Lugbesoedeling (pngerapporteerd) 

Die Wet op Voorkoming van Lugbesoedehng 45 van 1965 maak voor- 
siening vir omvattende beheer van lugbesoedeling in Suid-Afrika. Krag- 
tens hierdie wet word skadelike of hinderlike gasse en stof deur die staat 
beheer, terwyl die beheer oor rook en voertuigdampe in beginsel by plaas- 
like owerhede berus. 


VONNISSE 


187 


Die staatsdepartement van gesondheid is deur die hoofbeampte vir 
die bestryding van lugbesoedeling en sy personeel in beheer van skade- 
like of hinderlike gasse, wat hoofsaaklik deur chemiese en metallurgiese 
industrieë veroorsaak word. Slegs ingelyste prosesse, waarvan 58 tot dus- 
ver in die tweede bylae tot die wet vermeld word, kan beheer word, 
en hoewel die wet met betrekking tot die beheer van rook, stof en voer- 
tuigdampe dusver slegs in sekere verklaarde beheerde gebiede geld, is die 
hele land reeds in 1968 tot ’n beheerde gebied verklaar sover dit beheer van 
skadelike of hinderhke gasse betref. (Sien a 8 saamgelees met Regerings- 
kennisgewing R1776 van 4 Oktober 1968.) Wat skadelike of hinderlike gasse 
betref, word die staat sedert die wysiging van die wet in 1973 (sien a 21 (a) 
Wet 17 van 1973) ook deur die wet gebind (a 47(1)). 

Enigeen wat dus op enige plek in Suid-Afrika ’n ingelyste proses in 
of op ’n perseel wil voortsit, moet aan die voorskrifte van die wet voldoen. 
Beheer van skadelike of hinderlike gasse word reeds ten opsigte van die 
bron van lugbesoedeling uitgeoefen deurdat niemand ’n ingelyste proses 
in of op ’n perseel mag voortsit tensy hy in besit is van ’n registrasiesertifi- 
kaat of ’n voorlopige registrasiesertifikaat nie (a 9(l)(a)(i)). ’n Voorlopige 
registrasiesertifikaat word benodig wanneer iemand voornemens is om ’n 
gebou of installasie op te rig (of te laat oprig) of te verander of uit te brei 
(of te laat verander of uitbrei), welke gebou of installasie bestem is vir ge- 
bruik om ’n ingelyste proses in of op ’n perseel voort te sit (a 9(l)(b); 
sien ook a 9(l)(c)). Oortreding van enige van hierdie voorskrifte kom neer 
op ’n misdaad (a 9(2)). Aansoek om sodanige voorlopige registrasiesertifi- 
kaat moet gedoen word by die hoofbeampte (a 10(1)). 

Ter voldoening aan hierdie voorskrifte het die Suid-Afrikaanse Yster- 
en Staal-Industriële Korporasie Beperk (Yskor) in Mei 1973 aansoek ge- 
doen om ’n voorlopige registrasiesertifikaat ten einde hom in staat te stel 
om die huidige staalsmeltery by die Cordelfoswerke, Pretoria, te moderni- 
seer met ’n nuwe aanleg op ’n nabygeleë perseel by Kwaggasrand. Yster- 
en staalwerke word in die tweede bylae as ’n ingelyste proses vermeld en 
Yskor was dus genoodsaak om aan die bepalings van die wet te voldoen. 

Die Yskorwerke te Cordelfos is oorspronklik beplan vir ’n produksie- 
vermoë van slegs 180 000 ton per jaar. Ten spyte daarvan dat die fabriek 
teen ’n heuwel geleë is - wat plasing van aanlêe en materiaalhantering be- 
moeilik - is produksiekapasiteit oor die jare uitgebrei tot IJ miljoen ton 
per jaar. Hierdie uitbreiding in kapasiteit op ’n beperkte terrein het egter 
materiaalhanteringsprobleme meegebring asook gevaarlike werktoestande 
en groot arbeidsvereistes. Die bestaande proses van staalvervaardiging 
dmv opeherdoonde, bessemeromsetters en ’n rotoraanleg is reeds tegnies 
en ekonomies verouderd en baie arbeidsintensief. Lugbesoedeling kan ook 
nie deur hierdie eenhede doeltreffend bekamp word nie. Dit het dus nood- 
saaklik geword dat die verouderde proses deur ’n nuwe vervang word. 
Modernisasie van die staalsmeltery by die Cordelfoswerke op so ’n wyse 
dat produksie nie nadelig geraak en die bedryf nie bemoeilik en beperk 
word nie, sou na bewering slegs op ’n ander terrein in die nabye omgewing 
kon geskied. ’n Nuwe perseel is gevolglik gesoek. Die enigste terrein wat 
volgens Yskor prakties en ekonomies geskik geblyk te gewees het, is by 


188 


VONNISSE 


Kwaggasrand, d; 3 km wes-noord-wes vanaf die huidige perseel, geleë 
tussen die Polisiehondeskool en Kerkstraat. 

Volgens Yskor sou die verskuiwing na en die gepaardgaande moderni- 
sering van die staalsmeltery op hierdie nuwe perseel ’n aansienlike afname 
teweegbring in totale lugbesoedeling vanuit die gesamentlike Yskorbedry- 
wighede by Pretoria. Verder het Yskor aangevoer dat indien die genoemde 
modernisering van die staalsmeltery op die nuwe terrein nie goedgekeur 
word nie, dit sou beteken dat die bestaande staalsmeltery te Cordelfos aldaar 
omgebou en gemoderniseer moet word, met die gevolg dat dit sou lei tot 
’n produksieverlies van 400 000 ton, wat ’n regstreekse winsverlies van 
R24 miljoen vir die korporasie en ’n landsverlies aan vreemde valuta van 
R37 miljoen sou inhou. 

Hierdie aansoek van Yskor om ’n voorlopige registrasiesertifikaat 
is deur die hoofbeampte afgekeur, hoofsaaklik op grond daarvan dat die 
voorgestelde perseel by Kwaggasrand geleë is naby aan woongebiede, 
hospitale en ander inrigtings en dat die topografiese en klimatologiese 
toestande baie ongunstig is. 

Hierop het Yskor geskiedenis gemaak deur die eerste appél ingevolge 
die wet by die Appélraad op Lugbesoedeling teen die hoofbeampte se be- 
slissing aan te teken (a 13; sien ook artikels 25, 35 en 38). Die volgende 
persone is vir ’n termyn van een jaar deur die Minister van Gesondheid 
aangestel as lede van die raad: regter G Viljoen, professor S P Jackson en 
dr F K Mitchell (sien a 5 saamgelees met Regeringskennisgewing R2110 
van 9 November 1973). Die appélverrigtinge het op 12 Novemb^er 1973 
’n aanvang geneem en met tussenposes tot 5 Februarie 1974 geduur. 

Die belangrikste regspunt wat die raad moes beslis, was die aard van 
die appél; daarmee gepaardgaande was dit ook belangrik om te beslis wat 
die benadering en pligte van die raad by oorweging van die appél moes wees. 
Die raad bevind dat die appél ’n sogenaamde appél in die wye sin van die 
woord is, wat inhou dat die raad nie beperk word tot ’n oorweging van die 
korrektheid al dan nie van die hoofbeampte se beslissing ingevolge die 
getuienis en ander gegewens wat hy (die hoofbeampte) tot sy beskikking 
gehad het nie. Die raad bevind verder dat hy nie gebonde is om slegs te 
beslis of die hoofbeampte sy diskresie behoorlik uitgeoefen het nie. Die 
raad beskou dit as sy plig om die hele aangeleentheid te heroorweeg, wat 
meebring dat hy getuienis kan aanhoor of gegewens kan inwin wat nie voor 
die hoofbeampte gedien het nie. Dat hy hierdie bevoegdheid het, blyk 
volgens die raad implisiet uit a 13(3), waarvolgens die appellant veroorloof 
word om getuienis aan die raad te laat verstrek. Die hoofbeampte is ook 
nie verplig om notule van die verrigtinge en ’n relaas van die getuienis 
wat voor hom gedien het, te hou nie, wat inhou dat daar nie noodwendig 
’n relaas van al die verrigtinge bestaan nie. 

Hoewel daar in die wet sprake is van appél, verskil hierdie “appél” 
van ’n appél in die gewone sin van die woord, aangesien die raad nie ge- 
bonde is aan die relaas nie. Dit verskil van hersiening in dié opsig dat daar 
nie spesifieke gronde vir die hoër beroep gestel word nie en dat die meriete van 
die hoof beampte se besUssing oorweeg mag word. Dit verskil van sowel appél 
as hersiening in dié sin dat die raad enige beslissing kan vel wat hy billik ag. 


VONNISSE 


189 


Hierdie sogenaamde appël in die wye sin van die woord, wat neerkom 
op ’n de «oyo-oorweging van die hele aangeleentheid, met die implikasie 
oa dat nuwe getuienis voorgelê kan word, is nie vreemd aan ons reg nie. 
In Cochran v Estate Agents Interim Committee 1971 4 SA 190 (R) 193 verklaar 
die hof bv : 

“Where a right of appeal is provided for from one statutory body to another, it 
is not infrequently found that it was the intention of the legislature to confer upon 
the statutorily created appellate tribunal an original jurisdiction to go into the whole 
matter afresh, to hear, if necessary, further evidence, and to substitute freely its 
own decisions on questions of fact and law for those of the body from whose 
decision the appeal is made.” 

Hierdie soort appël was al dikwels in ons howe ter sprake. (Sien Johanneshurg 
Consolidated Investment Co v Johannesburg Toivn Council 1903 TS 111 117; 
Goldfields Investment Etd v Citj Council oj Johannesburg 1938 TPD 551 554- 
556; Garment Workers' Union v Minister oj Labour 1947 2 SA 361 (W) 366; 
Administrator SWA v Jooste Lithium Myne (Edms) Bpk 1955 1 SA 557 (A) 
565; SA Broadcasting Corporation v Transvaal Township Board 1953 4 SA 
169 (T) 176; Cape Carriers Ltd v SAR 77 1958 3 SA 482 (K) 486; Tikly 
V Johannes 1963 2 SA 588 (T) 590; en Gani Mohamed {Ptj) Ltd v Johannes 
1964 1 SA 584 (T) 587. 

’n Teoretiese beswaar wat teen hierdie prosedure genoem kan word, 
is dat die staatsmasjinerie, in die persoon van die hoofbeampte, in diskrediet 
gebring kan word deur ’n applikant wat aansoek doen om ’n voorlopige 
registrasiesertiíikaat en opsetlik versuim om al die feite - in besonder die 
gunstige deurslaggewende feite - aan die hoofbeampte voor te lê. Wanneer 
die hoofbeampte die aansoek dan van die hand wys, appelleer die applikant 
en word hy waarskynlik deur die raad gelyk gegee, aangesien hy dan sy 
volle saak stel. Hoewel so iets beslis kan voorkom, is dit onwaarskynhk 
dat applikante so ’n modus operandi sal volg, aangesien dit ’n omslagtige en 
duur metode is om te bereik wat hulle net sowel kon vermag het deur hul 
volle saak in die eerste plek aan die hoofbeampte te stel. Verder behoort die 
raad beslis navraag te doen waarom die volle saak nie voor die hoofbeampte 
gestel is nie, wat twyfel sal werp op die bona fides van die applikant ; die raad 
kan in so ’n geval selfs besluit om die saak terug te verwys na die hoof- 
beampte. Die hoofbeampte kan in elk geval tydens die appél op die nuwe 
getuienis reageer. Streng gesproke maak die wet nie voorsiening daarvoor 
dat die hoofbeampte sy saak self of deur middel van regsverteenwoordigers 
by die appél kan stel nie. A 13 verwys nl glad nie na die hoofbeampte nie. 
Die raad het egter tereg beslis dat die hoofbeampte wel deur regsverteen- 
woordigers sy kant van die saak by die appél kan stel, veral in die lig van 
die feit dat die appél in werklikheid ’n de «oi'o-oorweging van die hele 
aangeleentheid was. Die raad kan bowendien oor sy eie prosedure beshs 
(sien regulasies afgekondig ingevolge a 44 van die wet: Regeringskennis- 
gewing R2110 van 9 November 1973). 

Dat die hoofbeampte se beshssing ’n suiwer administratiewe handeling 
was, word tereg deur die raad aanvaar. Verder aanvaar die raad ook dat hyself 
’n blote administratiewe liggaam is. ’n Interessante vraag wat opduik, is 
of die raad se beshssing neerkom op regspraak. Gemeet aan die toetse wat 
gestel word vir ’n regsprekende handeling, wil dit voorkom of die raad se 


190 


VONNISSE 


beslissing moontlik wel as regspraak aangemerk kan word : daar bestaan wel 
’n beregbare dispuut tussen die hoofbeampte en Yskor en hierdie dispuut 
blyk wel binne die verhouding van administratiewe desentralisasie te val 
(sien Wiechers Administratiefreg 1973 98 104-105 112). Daar bestaan egter 
’n mate van twyfel of hierdie dispuut werklik inter partes is, aangesien die 
raad ook oorwegings mbt die openbare belang in oënskou neem, sodat 
sy beslissing dan nie suiwer in die guns van een van die partye tot die dispuut 
is nie. (Sien De Smith Judicial Review of Administrative Action 3de uitgawe 
1973 71.) Verder is die raad se beslissing finaal (a 13 van die wet, De Smith 
68-70 en Wiechers 96 105), hoewel die burgerlike howe se gemeenregtelike 
hersieningsbevoegdheid natuurlik steeds bly voortbestaan (Wiechers 276). 
Die raad se beslissing lê ook verpligtings op of affekteer ÍDestaande regte 
(Wiechers 100-102). Dit is egter aan die ander kant ook waar dat die raad 
nie noodwendig oor al die attribute beskik wat gewoonlik aan ’n regspre- 
kende orgaan toegeskryf word nie; daar word bv geen besondere prose- 
dure vir die raad of regsbekwaamheid van sy lede voorgeskryf nie (Wiechers 
105). Nietemin lyk hierdie raad na wat Wiechers as ’n hersieningshof be- 
stempel (112). Dat dit nie neerkom op interne beroep binne die verhouding 
van administratiewe dekonsentrasie nie, blyk daaruit dat die raad nie die 
bevoegdheid het om mero motu die handelinge van die hoofbeampte te her- 
sien nie (Wiechers 114). 

Indien die raad se beslissing inderdaad regspraak tot gevolg het, is die 
belangrikste gevolg daarvan dat sy beslissing res iudicata daarstel. Volgens 
Wiechers behoort die presedenteleer egter nie ten opsigte van die raad se 
beslissing te geld nie, sodat latere rade nie aan hierdie beshssing gebonde is 
nie. Hy verklaar (34): 

“Administratiewe regbanke word juis ingestel om ’n sekere staatswerksaamheid 
vlot te laat verloop. Weens dié oorweging kan die toepassing van die presedente- 
leer in hul geval net ’n remskoen wees.” 

Hierdie posisie sal natuurlik a fortiori geld indien die raad se beshssing 
nie regspraak tot gevolg het nie. Die feit dat die raad moontlik ’n regspre- 
kende funksie vervul, bots nie met die beginsel dat hy nuwe feite en oorwe- 
gings in ag mag neem nie, aangesien die sogenaamde appêl na die raad eintlik 
neerkom op ’n heroorweging deur die raad van die hele saak. Wiechers 
verklaar in dié verband (112): 

“Dit is juis die groot oorweging by die oprigting van ’n administratiewe hersienings- 
hof dat dié hof wyer kennis en deskundige insig in die betrokke dispuut sal hê as 
’n burgerlike hof en dat die administratiewe hersieningshof hierdie kennis en insig 
sal aanwend ter verkryging en beoordeling van nuwe feite en oorwegings”. 

Indien die raad nie ’n regsprekende funksie vervul nie, mag hy a fortiori 
nuwe feite en oorwegings in ag neem (sien Wiechers 115). 

Die belangrikste wetsbepaling wat by die appél ter sake was, is a 10 (4). 
Hierdie subartikel het betrekking op die faktore wat deur die hoofbeampte 
by oorweging van ’n aansoek om ’n voorlopige registrasiesertifikaat in ag 
geneem moet word. Wanneer aansoek om ’n voorlopige registrasiesertifi- 
kaat by die hoofbeampte gedoen is, moet die hoofbeampte, indien hy na 
oorweging van die aansoek oortuig is dat die beste beskikbare metode 
(sien a 1 (1)) toegepas word om die ontsnapping in die lug van skadelike 


VONNISSE 


191 


of hinderlike gasse wat waarskynlik deur die betrokke ingelyste proses 
voortgebring sal word, te verhoed of tot ’n minimum te beperk, die aansoek 
toestaan en aan die applikant ’n voorlopige registrasiesertifikaat uitreik 
(a 10(2)(b)(i)). Indien hy nie aldus oortuig is nie, moet hy die applikant 
deur ’n skriftelike kennisgewing aansê om binne ’n tydperk in die kennis- 
gewing vermeld, die nodige stappe te doen om die ontsnapping in die lug 
van skadelike of hinderlike gasse wat waarskynlik deur die betrokke inge- 
lyste proses voortgebring sal word, te verhoed of tot ’n minimum te beperk 
(a 10(2)(b)(ii)). 

Hierdie bepaling is egter onderworpe aan die voorbehoud wat in sub- 
artikel 10(4) gestel is, naamlik dat geen voorlopige registrasiesertifikaat uit- 
gereik mag word nie, tensy die hoofbeampte oortuig is dat voortsetting 
van die betrokke ingelyste proses in die betrokke omgewing redelikerwys 
toegelaat kan word, met inagneming van die aard van daardie proses, die 
aard van die betrokke omgewing, die doeleindes waarvoor ander persele in 
daardie omgewing gebruik word en enige ander oorwegings wat na sy oor- 
deel op die saak betrekking het, en dat die voortsetting van daardie proses 
in of op die betrokke perseel nie met ’n dorpsaanlegskema wat in daardie 
omgewing geld of wat ten opsigte daarvan opgestel word, in stryd sou wees 
nie. Hierdie subartikel - wat slegs van toepassing is op voorlopige registrasie- 
sertifikate en dus nie die voortsetting van ingelyste prosesse wat reeds voor 
die datum van publikasie van die kennisgewing uit hoofde waarvan die be- 
trokke gebied ’n beheerde gebied is, bedryf is, soos die Cordelfoswerke, 
raak nie - verleen aan die hoofbeampte ’n baie belangrike beslissingsbevoegd- 
heid tov die oprigting van enige nuwe industrieë of uitbreidings of veran- 
derings aan bestaande industrieë waar ingelyste prosesse ter sprake is. 

Dit is duidelik dat die hoofbeampte met inagneming van die faktore 
wat in subartikel 10(4) genoem word, oortuig moet wees dat die voortsetting 
van die proses in die betrokke omgewing redelikerwys toegelaat kan word. 
Hieruit blyk volgens die raad dat meer as net ’n geringe oorwig ten gunste 
van die applikant moet bestaan. Die raad wys ook daarop dat die Afrikaanse 
teks ietwat sterker is omdat dit ’n hoër mate van sekerheid vereis as die 
Engelse teks waar “satisfied” gebruik is; aangesien die Afrikaanse teks 
onderteken is, word dit as deurslaggewend aanvaar. Verder toon die raad 
aan dat die woorde “redelikerwys toegelaat kan word” daarop dui dat die 
hoofbeampte nie buitensporige vereistes mag stel of buitensporige maat- 
stawwe mag toepas nie; sy vereistes en maatstawwe moet redelik wees. 

Die faktore ten opsigte waarvan die hoofbeampte oortuig moet wees, 
slaan almal op die omgewing wat, soos die raad dit stel “daarop dui dat die 
wetgewer begaan was oor die area buite die perseel waar die proses voort- 
gesit word, en nie soseer oor die toestande binne die perseel nie”. 

Die raad se plig is om in verband met die appél die bevel te gee wat hy 
billik ag (a 13(l)(a)). Dit beteken egter nie dat die raad ’n algemene dis- 
kresie kan uitoefen nie. Dit sou volgens die raad absurd vir die wetgewer 
wees om van die hoofbeampte te verlang om sekere spesifieke faktore in 
ag te neem, maar die raad vry te stel van die verpligting om dieselfde fak- 
tore in ag te neem. Die raad wys tereg daarop dat anders elke applikant wat 
nie in sy aansoek voor die hoofbeampte slaag nie, appél sou aanteken aan- 


192 


VONNISSE 


gesien die raad die aansoek dan minder streng sou kon beoordeel. Die 
raad konkludeer dat die appél slegs sou kon slaag indien hy oortuig is dat 
die voortsetting van die beoogde proses redelikerwys toegelaat kan word 
in die omgewing waar die applikant van voorneme is om die uitbreiding 
te vestig. 

Na oorweging van al die getuienis - insluitende deskundige getuienis- 
bevind die raad dat ten spyte daarvan dat die appellant die beste beskikbare 
metode sou toepas om lugbesoedeling by die beoogde Kwaggasrandse 
staalsmeltery te bekamp, die appël van die hand gewys moet word. Die 
raad toon met inagneming van subartikel 10(4) aan dat vanweë uiters on- 
gunstige klimatologiese en topografiese toestande, Kwaggasrand nie ’n 
geskikte plek is vir ’n nywerheid wat lugbesoedeling tot gevolg sal hê nie : 

“Vanweë die toestande wat in die algemeen oor die hoëveld bestaan en wat ont- 
snapping van besoedelde lug in die atmosfeer uiters nadelig beïnvloed, is dit na 
ons oordeel nodig om hoër standaarde te stel wat die beheer in nywerhede (sowel 
as woonhuise en ander privaat geboue en persele) van besoedelde lug betref. Waar 
hierdie toestand gepaard gaan met ’n topograíïese toestand soos dié van die stad 
Pretoria in die algemeen en van die Kwaggasrandperseel in die besonder, spreek 
dit vanself dat ’n nywerheid op daardie perseel onderworpe is aan geweldige nadele 
en daardie perseel ongeveer die swakste denkbare plek is om ’n nywerheid op die 
hoëveld te plaas”. 

Die raad bevind ook dat uitbreiding van die staalsmeltery by Kwag- 
gasrand sal bots met die gebruik van ander persele in dieselfde omgewing. 
Spesifiek word genoem hospitale, opvoedkundige sentra, ’n melaatse in- 
rigting en verskeie woongebiede wat almal nadelig getref sal word indien 
die beoogde uitbreiding sou plaasvind. 

Verder verwerp die raad die appellant se standpunt dat indien die 
beoogde uitbreiding toegelaat sou word, die geïntegreerde fabriek selfs 
na ’n verdubbeling van produksie minder lugbesoedeling sal pleeg as wat 
tans die geval is. Ten eerste moet die huidige Cordelfoswerke in elk geval 
sodanig gemoderniseer word dat die hoofbeampte oortuig sal wees dat die 
beste beskikbare metode toegepas word om die ontsnapping in die lug 
van skadelike of hinderlike gasse te verhoed of tot ’n minimum te beperk 
(a 10(2)(a); sien ook a 12(2) en (3)). Tweedens sal ’n verdubbeling in pro- 
duksie by Kwaggasrand volgens die raad noodwendig beteken dat besoede- 
ling twee maal so veel sal wees as wat dit sou wees na modernisering van 
die Cordelfoswerke. Dan word ook weer gewys op die ongunstige khma- 
tologiese oorwegings ten opsigte van die perseel by Kwaggasrand. 

Die raad meen tereg dat daar nie te veel ag geslaan kan word op norme 
wat oorsee bepaal is met betrekking tot die graad van lugbesoedeUng wat 
as veilig beskou kan word nie: die maatstaf is uiteraard relatief; daarby is 
die norme oorsee vasgestel met inagneming van ’n bestaande peil van nywer- 
heidsontwikkeling, terwyl Suid-Afrika nog nie dié mate van nywerheids- 
ontwikkeling bereik het nie. Treífend verklaar die raad: “Hier kan nog 
verhoed word, wat daar moeilik ongedaan gemaak kan word.” 

Die raad het, ten slotte, ernstige aandag gegee aan die ekonomiese 
oorwegings wat deur die appellant gestel is en bevind dat, alhoewel die 
appellant wel ekonomies nadelig getref sal word deur afkeuring van die 
aansoek om ’n voorlopige registrasiesertifikaat, dit slegs ’n tydelike terug- 




VONNISSE 


193 


slag sal wees wat tog te bowe gekom kan word. Die raad bevind ook dat 
selfs indien die Cordelfoswerke gesluit sou word - wat nie voorsien word 
nie - dit nie vir Pretoria ’n onoorkomelike ekonomiese ramp sou wees nie. 
Behalwe wat die onmiddellike ekonomiese implikasies betref, was daar geen 
getuienis oor hoe die land as geheel deur die weiering van die voorlopige 
registrasiesertifikaat geraak sou word nie. 

Of die raad se beslissing werkhk so rampspoedig vir die appellant 
sal wees as wat hy te kenne gegee het, is te betwyfel : ’n ander perseel naby 
Pretoria wat aanvaarbaar sal wees, kan tog sekerhk verkry word, al sou 
die afstand addisionele koste meebring. Teen die ekonomiese verlies wat 
die appehant mag ly, moet opgeweeg word oa die voordeel van minder 
besoedelde lug vir almal wat getref sou gewees het deur ’n nuwe staal- 
smeltery by Kwaggasrand. Daarby moet in gedagte gehou word dat baie 
mense nie slegs begaan is daaroor dat lugbesoedeling huhe fisies gaan aantas 
nie, maar dat dit vir hulle ook gaan om die skending van geestelike of es- 
tetiese waardes. Dit lyk of die raad wel aan hierdie belangrike oorweging 
erkenning verleen; hy verklaar naamlik: “Afgesien van die regstreekse 
effek wat die uitlate sal hê uit ’n mediese oogpunt beskou, moet die siel- 
kundige en fisiese invloede van hierdie lastigheid nie uit die oog verloor 
word nie. Ons stel ons voor dat die lae-vlak emissies sowel personeel as 
pasiënte in die Kalafong-hospitaal soms geweldig sal irriteer. Huisvroue 
se humeure word aangetas.” 

Hierdie belangrike beshssing sal veral deur persone wat oor die omge- 
wing besorgd is, verwelkom word, maar behoort ook in ’n breër kring 
goedkeuring te vind. Die raad se baanbrekende beshssing is goed deurdag 
en deeglik gemotiveer. Ten slotte verskaf die beslissing ook ’n welkome 
aanduiding dat die hoofbeampte en sy personeel die Wet op Voorkoming 
van Lugbesoedeling, sover dit die veroorsaking van skadelike en hinder- 
like gasse betref, op ’n streng dog redelike wyse afdwing. 

M A RABIE 
Universiteit van Suid-Afrika 


S V KUMALO 1974 1 SA 474 (NK) 

Dmlmmiddels - Wat kom neer op “ handeldrjf” ? 

Die beskuldigde het in die landdroshof te Keimoes op aanklag van 
oortreding van artikel 2(a), so nie oortreding van artikel 2(b) van Wet 
41 van 1971 tereggestaan. Hy het onskuldig gepleit op die hoofaanklag maar 
skuldig op die alternatiewe aanklag. 

Die staat het aangevoer dat die beskuldigde die oortreding begaan het 
deurdat hy op 8 Junie 1973 te Friersdale, Keimoes, wederregtehk handel 
gedryf het in verbode afhankhkheidsvormende medisyne, te wete 55 gram 
dagga, of, alternatief, dat hy in besit van genoemde dagga was. 

Daar is bewys dat die 55 gram dagga in nege vuurhoutjiedosies in ’n 
plastiese sak binne ’n trommel in die kamer van die beskuldigde gevind is. 
Benewens hierdie feit is daar die blykbaar onbetwiste getuienis van ene 
Lena Simon op 474G wat soos volg lui: 


194 


VONNISSE 


“Ek en beskuldigde woon al ongeveer ’n jaar saam as man en vrou. Ons is egter 
nie wettig getroud nie. Ek ken bew. 1. Die vuurhoutjiedosies en die inhoud be- 
hoort aan beskuldigde. Hy rook nie self dagga nie, maar hy verkoop dit wel. Die 
dagga word in huis gehou om verkoop te word. Hy vra 40 sent per dosie.” 

Die landdros het die beskuldigde hierna op die hoofaanklag skuldig 
bevind. By hersiening het regter Van den Heever die skuldigbevinding op 
die hoofaanklag tersyde gestel en deur ’n skuldigbevinding op die alter- 
natiewe aanklag vervang. Die vraag ontstaan nou of die vernietiging van 
die skuldigbevinding op die hoofaanklag geregverdig kan word. 

Regter Van den Heever motiveer haar uitspraak op bladsy 475 A soos 
volg: 

“Artikel 61(l)(c) van Wet 13 van 1928 . . . het dit ’n oortreding gemaak om, onder 
andere, dagga vir verkoop of lewering te besit . . . Hierdie bepalings is egter her- 
roep deur Wet 41 van 1971. Die omskrywing van ‘handeldryf’ hierin, wyd soos dit is, 
sluit nie in ‘besit vir doeleindes van verkoop’ nie. (Vgl S v Nkivenkive 1972 3 SA 369 
(OK) op bl 370; en die vermoedens geskep deur art 10 is ook nie van toepassing 
op die onderhawige geval nie.” (My kursivering.) 

Die tersake gedeelte van die omskrywing van “handeldryf” in artikel 1 
van Wet 41 van 1971 lui soos volg; 

“. . . ook ’n handeling verrig in verband met die insameling, invoer, lewering, 
oorlaai, toediening, uitvoer, verbouing, verkoop, vervaardiging, versending of 
voorskryf daarvan”. (My kursivering.) 

Dit is duidelik dat ons hier ’n wyer omskrywing van “handeldryf” 
het as in artikel 61(l)(c) van Wet 13 van 1928. Die omskrywing maak egter 
nie voorsiening vir “besit om te verkoop” nie. Dié omskrywing, per se, 
regverdig dan ook die gevolgtrekking van regter Van den Heever op bladsy 
475C: 

“. . . dat waar minder as 116 gram dagga in ’n aangeklaagde se besit gevind word, 
die staat ten einde ’n skuldigbevinding aan oortreding van artikel 2(a) te regverdig 
bewys moet lewer van een of ander handeling daarmee wat op handeldryf neer- 

kom . . .”. 

Dit wil egter, met respek, voorkom asof die regter die omskrywing 
van “verkoop” in artikel 1 van Wet 41 van 1971 per incuriam uit die oog 
verloor het. Hierdie artikel bepaal oa: 

“ ‘Verkoop’, met betrekking tot afhanklikheidsvormende medisyne of ’n plant 
waaruit sodanige medisyne vervaardig kan word, (beteken) ook vir verkoop aanhied, 
adverteer, besit . . .” (My kursivering.) 

Die saak van S v Nkmnkm waarna die regter verwys bied, met respek, 
nie steun vir haar standpunt nie. Regter Munnik verwys nie in sy uitspraak 
na die omskrywing van “verkoop” nie en hy bespreek ook nie die omskry- 
wing van “handel” nie. Die hof verklaar slegs obiter op bladsy 369H: 

“Sec 2(b) creates the offence of being in possession of or using a dependence pro- 
ducing drug (which includes dagga), and in practice the accused would be charged 
under this section when the quantity of dagga found in his possession is less than 
115 grammes and he would be charged under sec 2(a) if the quantity found is more 
than 115 grammes”. 

Daar kan egter, met respek, nie eers by implikasie uit dié uitspraak 
afgelei word dat ’n vervolging ingevolge artikel 2(a) slegs kan slaag indien 


VONNISSE 


195 


die hoeveelhied dagga in ’n beskuldigde se besit meer as 115 gram beloop 
nie. Die vermoede in artikel 10 tree weliswaar dan in werking, maar die 
vermoede is slegs ’n metode van bewyslewering. Die nodige bewys dat ’n 
beskuldigde dagga “vir verkoop besit” het waar die hoeveelheid minder 
as 115 gram is, kan myns insiens ook deur middel van ander getuienis ge- 
lewer word. 

Die posisie volgens Wet 41 van 1971 is dus dat “handeldryf” ook 
“verkoop” insluit. “Verkoop” sluit weer “besit vir verkoop” in. Hieruit 
volg myns insiens logies dat “handeldryf” ook “besit vir verkoop” insluit. 
So gesien is daar geen verskil tussen die begrip “handeldryf” in artikel 
61(l)(c) van Wet 13 van 1928 en dié in artikel 1 van Wet 41 van 1971 nie. 

Soos reeds hierbo aangetoon het die getuienis van Lena Simon baie 
duidelik bewys: die “dagga word in huis gehou om verkoop te word”. 
Die beskuldigde het sodoende die dagga “vir verkoop besit”. Die ter- 
sydestelling van die skuldigbevinding op die hoofaanklag was dus nie in 
ooreenstemming met dié bewese feite en die regsposisie nie. 

AJ VAN WYK 
Justisie-opleiding 


SANTAM INSURANCE CO LTD v VORSTER 1973 4 SA 764 (A) 

Volenti non fit injuria - Assumption of risk - Contributorj negligence 

This case is the aftermath of a speed contest on a country road between 
a Fiat and a Vauxhall, both somewhat venerable in years. During the race, 
which, as Ogilvie Thompson CJ noted, is “not inappropriately designated 
dicing by its devotees” (at 772C), the plaintiff (respondent) was a passenger in 
the Fiat. The driver of the Fiat, the second defendant, had tried to overtake 
the Vauxhall, insured by the first defendant (appellant), as it reduced its 
speed from some 145 km/hr to 115 km/hr to take a sharp bend to the left. 
As the Fiat drew level, the driver of the Vauxhall had accelerated, causing 
in all Hkelihood the rear of the Vauxhall to skid to the right and collide 
with the Fiat. The latter hurtled through the veld and overturned. The 
plaintiff sustained very extensive injuries and sued the insurer of the Vaux- 
hall (first defendant) and the driver of the Fiat (second defendant) for 
damages. 

The first defendant had raised the defence of volenti non fit injuria and, 
in the alternative, contributory neghgence. The trial court {per Marais J), 
rejected the former, ruling that the plaintif had been volens so far as “me- 
chanical hazards” were concerned (1973 2 SA 186 (W) 193H) but not with 
regard to the “negligence of the drivers” (at 195A). However, the defence 
of contributory neghgence was upheld and as the plaintiff had been “in it” 
with both drivers, he was awarded two-thirds of his damages against the 
two defendants jointly and severally. The defendant appealed against this 
judgment while the plaintiff cross-appealed against the finding of equal 
blame and the consequent reduction of damages awarded to him from 
R120 000 to R80 000. 


196 


VONNISSE 


The trial court’s decision was upheld by the appellate division in a 
judgment handed down by Ogilvie Thompson CJ. The dismissal of both 
appeal and cross-appeal was based on three key considerations : 

(i) That the defences of volenti non fit injuria and contributory negligence in 
fact overlap, and there is no reason why a defendant should not be able to 
plead the former if all its elements are present. Further, that “whatever 
designation is employed” (775C), the defence commonly known as volun- 
tary assumption of risk is essentially that of volenti non fit injuria. 

(ii) That the essential elements of a defence of volens are knowledge, appre- 
ciation and consent and that foresight of the risk of injury contitutes the 
latter. 

(iii) That although the factum probandum of consent is essentially a subjective 
enquiry into the presence or absence of such foresight, the court must per- 
force resort to an objective assessment of the relevant facts. 

It is respectfuUy submitted that the appellate division was correct in 
upholding the trial court’s ruling that the defence of contributory negU- 
gence should succeed but not that of volenti non fit injuria. However, the 
manner in which this conclusion was reached - particularly the meaning 
given to the defence of volens - gives rise to the gravest misgivings. In a 
long Une of cases in our law (see SA Strauss Aspekte van die begrip ‘toestem- 
ming’ in die strafreg en die deliktereg 5; see also K Schwietering 20 (1957) 
THRHR 138 139) this defence has been one “wat weens sy verraderlike 
eenvoud dikwels misken word” (Strauss loc cit). It can only be regretted 
that the same uncertainty and aversion to definition which marred the earlier 
appeUate division decision of Lampert v Hefer 1955 2 SA 507 (A) is to be 
discerned in each of the three keystones of the present decision. 

(i) In the first instance it simply cannot be averred that volenti non fit injuria 
and contributory negUgence overlap, or that “whatever designation is 
employed” (775C) voluntary assumption of risk is merely a form of the 
defence of volens. The defences of consent, of what is commonly termed 
assumption of risk, and of contributory negligence are clearly distinguish- 
able. The adagium: volenti non fit injuria is to be found in precisely those words 
in the Corpus luris Civilis (D A7 \Q\ 5 (ascribed to Ulpian)) and in similar 
terms in Voet, Matthaeus and Schorer (see Strauss 5 and 6; Maclntosh and 
Scoble Negligence in Delict 5th ed 55). The vital constituents are volens and 
injuria. The accepted term “consent” is a weak translation of volens: to wish, 
intend or purpose is the meaning of volo (Lewis and Short Latin Dictionary 
sv volo). Injuria in turn denotes a wrong,^ so that the maxim as a whole 
may be translated as simply ‘No wrong is done to one who intends it’. 

Thus in the narrow circumstances recognised by the law, the active 
willingness of the prejudiced party to sustain an injury relieves the act 
causing the injury of its wrongfulness. In short, it is a defence excluding 
wrongfuLness. 


^Strauss 6 suggests that Ulpian used iniuria in L> 47 10 1 5 to mean wrong in the narrow 
sense of contumelia. From the particular title however it would seem at least likely that 
Ulpian intended to include the delict injuria in its wide sense. 


VONNISSE 


197 


A successful invocalion of volens requires a valid volmtas and recog- 
nition by the law both of a permissible purpose behind the occurrence of 
the injury, and that the object sustaining the injury may be said to do so 
rightfully. We return to examine the precise requirements for voluntas 
below. The other requirements may best be illustrated by practical exam- 
ples. Few problems arise where the object sustaining the injury is property. 
A defence of volens will hold good against the man who gives his mother- 
in-law’s framed portrait to his friend with the gleeful intention that it 
should be used for darts practice. It is where the object sustaining the harm 
is human life and limb that approval of the purpose behind the act causing 
the damage is decisive. As Schwietering has noted (139), A may consent to 
the removal of an eye suffering incurable infection. If however a surgeon 
were to agree to A’s plea to amputate his leg so that he may evade conscrip- 
tion, the operation would indubitably be wrongful. Even if A’s plea con- 
stitutes a fuUy valid voluntas the purpose behind the operation is unacceptable 
in law and the surgeon wiU consequently be Uable. 

Consent may not only apply to a purposeful breach of rights. One 
may also consent to the risk of such a breach occurring. It should be noted 
that there is no diíference in principle between these two cases (Strauss 32 
and 35-36). The nature of these risks is worth analysis. On the one hand there 
are those risks simply inherent in living, such as ihe dangers heavy traffic 
inevitably brings, which Welzel terms ‘socially adequate’ (Welzel Das Neue 
Bild des Strafrechtssystems, quoted by Schwietering 139) and Glanville Wil- 
Uams ‘physical risks’ (GlanviUe Williams Joint Torts and Contributory Neg- 
ligence 191). These dangers are regarded as unavoidable so long as present 
speed Umits are maintained, and even if a laesio results, the creation of the 
dangers must be classed as casus and not iniuria. On the other hand there 
are those risks inherent, for instance, in boxing, rugby and medical opera- 
tions which may not simply be ascribed to one: only by one’s consent do 
these ‘socialiy inadequate’ dangers become ‘socially adequate’. These are 
cases where the purpose behind the act causing the harm must justify the 
danger. Schwietering (141) mentions the problem in French law, where 
consent to cosmetic operations involving a serious risk of maiming will 
not serve to relieve the conduct of the surgeon of wrongfulness if the risk 
is reaUsed. In short, consent is only recognised if the purpose behind the 
act creating the risk is of such a socially valuable nature as to justify its 
creation. 

Voluntary assumption of risk is to be distinguished from the defence 
of volens. Yet serious confusion has arisen from a plethora of clashing case- 
law - EngUsh, American and South African - where assumption of risk 
has been regarded as falling within the defence of volens. More specificaUy 
it has sometimes been identified with consent to the risk of harm. This 
identification is imtenable for, as has already been noted, there is no differ- 
ence in principle between consent to the risk of an injury and consent to 
a purposeful injury. The only requirement which the defence of volens and 


198 


VONNISSE 


that of voluntary assumption of risk have in common is that of voluntas. 
As assumption implies, thete must be a “bewuste, positiewe instelling”.^ 
They differ in that the defence of vokns is only tenable where there is voluntas 
within the narrowly circumscribed circumstances recognised by the law 
as having a socially valuable purpose. Where the purpose behind the harm 
or the creation of the risk of harm is not recognised as of this nature, then 
the voluntas of the prejudiced party will give rise to assumption of risk. 

It must be obvious from this that the voluntas of the prejudiced party 
actually constitutes contributory intent. Unfortunately here too confusion 
has been worse confounded. Quite apart from the tendency to see voluntary 
assumption of risk as merely a slightly offbeat form of consent, there has 
been a trend to give voluntas a diluted, colourless meaning. It is apparently 
enough that the person harmed merely exposes himself to the danger. It 
is submitted that this meaning is quite inconsonant with the true conno- 
tation of voluntas., intent, to which we return under (iii). 

Finally, both consent and assumption of risk are to be distinguished 
from contributory negligence. Unlike consent but like assumption of risk, 
contributory negligence does not operate to exclude wrongfulness. Unlike 
assumption of risk, which would seem to exclude any claim by a prejudiced 
party (Strauss 65 and Schwietering 141), contributory negligence works 
to reduce that claim. Moreover, while the voluntas element in assumption 
of risk presupposes knowledge of the danger and intention (invariably in 
the form of being reconciled to its occurrence, ie dolus eventualis), negligence 
involves either unawareness of the danger or awareness coupled with a 
failure to reconcile oneself to its occurrence.® 

At the time of the decision in Lampert v Hefer there was at least a 
practical convenience if not a doctrinal purism in deciding that the de- 
fences of consent and contributory negligence overlap. For prior to the 
Apportionment of Damages Act 34 of 1956 both defences if successful re- 
sulted in the complete exclusion of the plaintiíf’s claim. Now that they do 
not have even this much in common there is no good reason to perpetuate 
an illogical and unfounded blurring of fundamentally diíFering concepts. 
After all, as long ago as Union Government v Matthee 1917 AD 688 Innes CJ 
drew a careful distinction between assumption of risk and contributory 
negligence. (See also Goodhart 55 (1939) LQR 184.) 

(ii) We have already noted that the defences of volens and of assumption of 
risk are alike in their presupposition of voluntas. The traditional formulation 
of the voluntas requirement is none too speciíic : ‘knowledge, appreciation, 
consent’ (Waring and Gilloiv Ltd v Sherborne 1904 TS 340 344). Unfortunately 


^Strauss 35 and 37 : ‘Aanvaarding van risiko geskied eers wanneer die benadeelde uit- 
druklik of stilswyend te kenne gee dat hy genoeë neem met handelinge van die dader 
waaruit volgens sy kennis ’n benadeling kan voortvloei, met die intrede waarvan hy 
hom versoen’. 

®See Strauss 63-4 on conscious and unconscious negligence. It should be noted that it 
is a negligent act, not negligence simpliciter, which causes damage. It is however the 
respective degrees of negligence of the parties which is used as a yardstick for the appor- 
tionment of damages. See Swanepoel 1959 THRHR 262 264 and 268 and Strauss 62 n2. 


VONNISSE 


199 


the court in the present case did not interpret consent as requiring volmtas, 
that is, intent. At least the court refused to follow Marais J’s concept of 
consent as ‘an express or implied bargain’ (780H. On the confusion of 
volmtas with a pactum de non petendo see Schwietering 143-4 and Strauss 
36-8). Less gratifying is the interpretation - and subsequent rejection - of 
Strauss’s concept of consent (Strauss 32) as “to be inferred whenever the 
complainant has knowingly exposed himself to danger’ (781H). At the 
place referred to by the Chief Justice, Strauss is analysing the term ‘ver- 
soening’ with regard to dolus eventualis and showing that there is no diíference 
in principle between exposure to the risk of possible danger and exposure 
to a certain danger. Thus he writes: 

‘Die feit dat iemand hom aan handelinge van ’n ander blootstel waaruit na sy wete 
vir hom ’n nadelige gevolg kan voortvloei, dui minstens op versoening aan sy kant 
om in geval die nadelige gevolg intree, dit te verduur’ (Strauss 32). 

It should not be deduced from the words ‘blootstel’ and ‘na sy wete’ 
that for Strauss merely to be ‘knowingly exposed’ constitutes consent. 
Indeed, in the second half of the very footnote to which the Chief Justice 
refers (780H), Strauss distinguishes between desire and intention and stresses 
that it is the latter which constitutes voluntas, of which consent is the out- 
ward manifestation (Strauss 11). 

After rejecting the approaches of both Glanville Williams and Strauss, 
the Chief Justice goes on to suggest that it is in fact foresight of the risk 
of injury which establishes consent (781B). It must be evident by now that 
mere foresight is irreconcilable with the true meaning of volens. The state 
of mind of foreseeing a risk of harm cannot be equated with the mlsdaad 
of consent (Strauss 11 and 18); it cannot even be equated with intention of 
which, as we have seen, consent is the outward manifestation. By giving 
consent the meaning of ‘foresight’, it is difficult to see that any element be- 
sides the time-worn ‘knowledge and appreciation’ is required. For the Chief 
Justice it appears to be enough that the prejudiced party be aware of the 
impending danger without either directly willing it or reconciling himself 
to its occurrence: the injured party’s psychic perception of the future 
simpliciter deprives him of any action. 

(iii) A further serious objection to the use of the old delictual nag, foresight, 
to establish consent is the problem involved in proving its existence. It has 
been accepted in our case-law that consent, as the manifestation of voluntas, 
must appear in some outward form. {Esterhuii^en v Administrator Transvaal 
1957 3 SA 710 (T) 720 and R v Mosago 1935 AD 32. See also Strauss 17-18.) 
The Chief Justice acknowledges ‘the inherent difficulty’ of eífecting a ‘sub- 
jective enquiry’ as to the foresight of the injured party. The only way out 
of the dilemma is an ‘inference from the proved facts’ (781C-D). To sub- 
stantiate this as ‘a practical method . . . in general conformity with our 
decisions’ (781 E-F), the Chief Justice relies on the dictum of Schreiner JA 
in Lampert v Hefer that the applicant 

‘must have known and appreciated the risk and elected to encounter it’ (509E, 
quoted in Vorster’s case at 781F-G). 

This is the final sentence in Schreiner JA’s cryptic and singularly uniUumi- 
nating judgment. In neither his judgment nor that of Fagan JA is any 


200 


VONNISSE 


detailed attempt made to analyse the nature of volmtas and its relation to 
consent. It would seem with respect that no ‘general conformity’ is discern- 
ible between the Chief Justice’s test of foresight of the danger and the test 
applied in Lampert v Hefer. Surely the most direct meaning of Schreiner 
JA’s words ‘elected to encounter’ must be in terms of the meaning of volens^ 
ie intending or purposing. 

It is submitted that the convoluted substitution of an objective assess- 
ment by the court for a subjective enquiry into the foresight of risk was 
entirely unnecessary. If the defences of volens, assumption of risk, and con- 
tributory neghgence had been distinguished in the manner suggested above, 
then the conclusion would have been quickly reached that in this case we 
have to do with contributory negligence. The painfuUy protracted enquiry 
into the defence of volens would have been entirely eliminated. For under 
no circumstances could a defence of volens succeed in a case of dicing; 
our law recognises no redeeming social purpose in such a highly dangerous 
pastime. As we have seen, it is only with narrowly defined limits - such as 
those imposed by ‘die reëls van die spel’ (Strauss 26) - of recognised activi- 
ties such as rugby, ice-skating and no doubt organised motor sport on a 
proper circuit, that consent is recognised. 

Nor is a defence of assumption of risk tenable in casu. Quite clearly, as 
the Chief Justice found (786B-D), there was no direct intention by the plain- 
tiff to sustain injuries as a result of wrongful acts committed by either 
defendant. Nor was it found that he knew it was possible that the defendant 
would commit a wrongful act, and that he had reconciled himself to its 
occurrence. However, the finding by the Chief Justice that ‘plaintiff must 
be held volens in relation to the risks ordinarily inherent in dicing - for in- 
stance, a burst tyre’ (782C) or other mechanical defects, is disquieting. 
Even its most fluid form, dolus eventualis, requires the knowledge that harm 
arising from a particular act is possible, awareness of the rvrongfulness of that 
act and heing reconciled to it taking place (De Wet and Swanepoel Suid- 
Afrikaanse Strafreg 2nd ed 126). It is to be hoped that the present trend 
towards a diluted concept of dolus eventualis in criminal law - verging on 
culpa lata - will not find an answering echo in the law of dehct, particularly 
with regard to the requirements of animus injuriandi in defamation and voluntas 
in volenti non fit injuria. There is simply no reason to make didactical dino- 
saurs of two eminently workable doctrines. 

J J GAUNTLETT 
Universitj of South Africa 


Even allowing for the dijferení characteristics of English and continental legislative traditions, 
Portalis should have added that it is for the authors of tesctbooks, operating independently of govern- 
ment, to give to practitioners and students authoritative but not binding expositions containing an 
accurate description of the particular application of principles arrived at by past magistrates , and a 
reliable forecast of how fresh problems are likely to be decided in future. The roles of the textbook 
writer, the codifier, the reporter of cases, and the digester of reports are thus seen to be com- 
plementary in a modern and sophisticated legal system. 

Lord Hailsham of St Marylebone 
in the introduction to the 4th edition of Halsbury’s Laws of England 


Boeke 


COMPANY LAW 

Practitioner’s Edition 
by H S CILLIERS and M L BENADE 
Butterworths Durhan 1973; p 1 Qir 926; price R26 

The new Companies Act, 1973 (“the Act”) has introduced a number 
of new concepts to our company law and moreover contains a number of 
anomalous and confusing provisions. With that in mind practidoners have 
eagerly looked forward to the publication of a text book which, while setting 
out the principles of the company law in a readily understandable form, 
would also contain a summary in proper context of the provisions of the 
new Act and an explanation of the innovations which have been introduced. 
Cilliers <& Benade’s 2nd edition of “Company Law” published by way of a 
“Practitioner’s edition” is therefore to be warmly welcomed. Consistently 
with the previous edition, this book sets out the principles of company 
law in a systematic and orderly fashion and the book serves not only as a 
good primer to students but as a useful sorce of reference to practitioners. 
At the present time it is the only comprehensive up to date text book on the 
company law of South Africa. The cost of the book is R26 and although the 
pubhshers have undertaken that a cumulative noter-up will be published 
annuaUy, it is to be regretted that they did not see their way clear to publish- 
ing the book in looseleaf form. It may be expected that there will be numer- 
ous amendments to the Act itself and to the regulations from time to time 
(at the time of the writing of this review there have already been amend- 
ments to Schedule 4 to the Act and to the regulations) and the publication 
of an annal noter-op wiU mean that practitioners will have to wait a long 
time before being able to bring their editions up to date and also will have 
the inconvenience of referring from time to time to the noter-up. 

The book is described as a “Practitioner’s edition”, to distinguish it 
from the ordinary edition. However, the only respects in which it is more 
useful or instructive to a practitioner than the ordinary edition are that it 
contains by way of appendices a summary of the sections of the Act, the 
text of the Act with brief comments thereon and references to the main 
work, the regulations (including prescribed fees and forms), the Registrar’s 
directions as to names of companies which have been pubUshed in the 
Government Gazette and the statement by the National Council of Chartered 
Accountants (SA) as to various sections of the Act. {The disclosure of 
accounting policies published by the National Council has not been re- 
produced.) Apart from this the practitioner’s edition does not give special 
guidance to people who in daily practice deal with the operation of the Act. 


202 


BOEKE 


Examples of respects in which the book does not deal or deals only 
cursorily with matters which are of importance to practitioners are the 
following : 

(a) The validity and role of arbitration clauses in articles of association (cf 
Miller V Miller 1963 2 SA 199 (SR)). 

(b) The treatment of the principle that certain private companies are for 
the purpose of the relationship between the shareholders in substance 
partnerships, as so lucidly and convincingly expounded by the House of 
Lords in Ebrahim v Westbourne Galleries Limited (1972) 2 All ER 492 (at p 482 
the authors refer to the overruled decision of the court of appeal), and the 
general discussion in the Ebrahim case of the relationship between share- 
holders receives rather scant treatment. 

(c) The authors deal fairly fully with the scheme of arrangement which is 
used extensively these days for the compulsory acquisition of the share 
capital of a company instead of the alternative procedure under section 
321 of the Act. In this respect the authors say that sometimes only the issued 
share capital of the offeree company is in terms of the scheme of arrangement 
reduced referring to Ex parte Republic Real Estate Corporation Etd 1972 1 
SA 98 (W). However, some of the judges in the Transvaal provincial and 
Witwatersrand local divisions refuse to follow this judgment. For that 
reason the statement that a scheme usually provides that the issued share 
capital is reduced is not entirely correct. In a footnote the authors state 
that the scheme of arrangement procedure offers numerous advantages in 
comparison with take-over procedures. One of the advantages they mention 
is “far less regulation and responsibility for the offeror’s directors”. Bearing 
in mind that a statement has to be issued in terms of section 312 of the Act 
this statement is questionable. Moreover the authors do not set out the dis- 
advantages of a scheme of arrangement procedure as against a conventional 
take-over, namely that different considerations apply to the onus in case of 
opposition (see Re National Bank Ltd 1966 1 All ER 1006 1013); the cost 
of a scheme of arrangement is greater than that of a conventional take-over ; 
the acquisition of shareholding control is more protracted; and finally, as 
compared with a conventional take-over, it is more cumbersome to try to 
contest a rival bid where court procedures and shareholders’ meetings are 
involved (see Weinberg Take-overs <& Mergers 3rd ed, par 620). 

The authors say that for stamp duty reasons the shares of a company 
which is the subject of a scheme of arrangement are usually first converted 
into stock. They have overlooked the amendment to sec 23 of the Stamp 
Duties Act introduced by Act 66 of 1973. 

(d) Dealing with pre-incorporation contracts the authors say that from a 
practical point of view the procedure laid down by section 35 of the Act 
is the safest. But in practice businessmen often prefer the adoption of the 
common law procedure because following the provisions of section 35 
involves filing what can often be a confidential contract which becomes avail- 
able for inspection by the public at large. Moreover the authors do not 
deal with the effect of the Wendjmod case (1971 3 SA 18 (A)) which is 
that the common law procedure is not available in the case of the adoption 
of a contract for the purchase of fixed property. 


BOEKE 


203 


(e) There is also no mention of the fact that the Act has now abolished the 
right of shareholders of a company to waive completely the notice of a 
general meeting (see Re Oxted Motor Co 1921 3 KB 32), so that one has the 
position that where a resolution is passed by a company with say two share- 
holders or even one shareholder, a notice of the meeting has to be typed out 
and lodged even though the shareholders are prepared to waive notice. 

(f) While a reference is made to no par value shares, there is no discussion 
of the supposed advantages of such shares - in particular that there is no 
problem about issuing no par value shares at a discount. 

(g) “Special conditions” which are recognised by section 53(b) of the Act 
are dealt with as being of minor importance. They are in practice of sub- 
tantial importance where it is desired to entrench certain provisions of 
the company’s constitution and put it beyond the power of the shareholders 
to amend those provisions or to restrict their power to do so. For example, 
it may be desired to limit the right of the company to reduce its share 
capital or to increase its share capital to protect minority shareholders. 
The way in which this is done is by incorporating special conditions in the 
memorandum. Moreover in view of the drastic change to the format and 
contents of the objects provisions of the memorandum, if it is desired to 
restrict a company’s right to deal with surpluses arising on the realization 
of assets so as to give it the characteristic of an investment holding company 
(see African Life Investment Corporation Ltd v SIR 1969 4 SA 259 (A) 270), 
this will obviously have to be done by means of a special condition in the 
company’s memorandum. 

(h) No reference is made to the requirements of The Johannesburg Stock 
Ëxchange which in the case of listed companies practically have the eífect 
of law, for example, that The Johannesburg Stock Exchange does not 
permit a lien on a fully paid share, that the acquisition or disposal by a 
listed company of assets in certain instances requires the approval of the 
company in general meeting and that where control of a company changes 
hands the acquisitor is obliged to make a similar offer to minority share- 
holders. (In fact the whole question of the sale of control of a company is 
not dealt with.) 

The Act, which contains a number of anomalous and puzzling pro- 
visions, is dealt with in rather uncritical fashion by the authors in many 
respects, nor do they elucidate some of these provisions. The following 
are examples : 

(a) In dealing with the share premium account they do not point out that 
the effect of the Act is that share premium accounts arising between Ist 
January 1953 and the introduction of the Act are free from restrictions as to 
distribution. 

(b) The provision that a company may not lend money to a company con- 
trolled by any of its own directors unless all its members consent to the 
loan is reproduced practically verbatim without any mention of the start- 
ling any far reaching effects of this provision. 

(c) Section 172 provides that a company may not exercise any borrowing 
powers unless it has a certiíicate to commence business. Literalíy this means 


204 


BOEKE 


that any company, however long it has existed and however many times it 
may have borrowed money in the past, has to obtain a certificate to com- 
mence business before it can borrow money. There is no discussion on this 
point. 

(d) The Act provides that all companies have plenary powers but includes 
a Schedule B which sets out certain common powers which are by no means 
exhaustive. There is no discussion of the question why, if a company has 
plenary powers, it is necessary to list certain common powers. 

(e) Paragraph 6 of Schedule 3 to the Act requires that there should be set 
out in respect of a company and its controlled companies or “prospective” 
controlled companies (the expression used by the authors) inter alia parti- 
culars in respect of each of the preceding 5 years of the average earnings 
before and after tax. It is not understood what this word “average” means 
nor have the authors given any elucidation. 

(f) Section 190 of the Act provides that in the case of a private company a 
quorum must consist of at least two members personally present. There is 
no discussion as to why personal presence is essential in the case of a private 
company and why a member may not be represented by proxy for the 
purpose of constituting a quorum. 

(g) The statement in section 117(4) of the Act that a wholly-owned subsidiary 
is deemed to have and always to have had the power to mortgage any of its 
property as collateral security for the issue of debentures by its holding 
company is reproduced in summary form without any discussion whatso- 
ever on the implications and several ambiguities of this provision. 

(h) S V National Board of Executors Ltd 1971 3 SA 817 (N) dealt with the 
question, inter alia, whether the fact that shares are offered to a limited class 
of offerees is enough to take the matter outside of the requirement that a 
prospectus has to be issued even if it is contemplated that after taking up the 
shares the offerees may sell those shares eg on the stock exchange. It would 
appear from the Van Wyk De Vries Commission Report that it was intended 
to approve of the judgment in this case; it is not quite clear whether the 
effect of the Act is to approve of that judgment. The matter is not very 
clearly dealt with in the book. 

(i) There is no discussion of the problem faced by companies which wish 
to make rights issues and which have to give notice in the press to persons 
who have purchased shares, but are not registered as the holders, of the 
last date for registration to qualify for the rights issue. Such a notice is hit 
by section 157 of the Act which in effect prohibits any advertisement calling 
attention to an intended offer of shares to the public. (The book states that 
every newspaper or other advertisement which directly or indirectly offers 
to the public shares in the company is deemed to be a prospectus. This 
is not an entirely accurate reproduction of the statutory provision.) 

(j) One of the aspects of the Act which confuses practitioners perhaps more 
than anything else is the requirement that in a memorandum the purpose 
of the company describing its main business and also the main object of the 


BOEKE 


205 


company must be set out. It follows apparently that a company may not 
have more than one main business and in effect therefore more than one busi- 
ness of equal importance or priority. This can have a prejudicial eífect in 
practice in that if a person wishes to conduct a number of his trading activi- 
ties through a company, he may not do so. Although the book in common 
with the report of the Van Wyk De Vries Commission gives examples 
of the diíference between a main purpose and main business and a main 
object, these examples serve only to confuse the matter further. 

With deference, mention is made of some of the views expressed by the 
authors : 

(a) As regards the ambiguous provisions of section 36 which are clear to the 
effect that as far as third parties are concerned no act of a company is not 
binding merely by reason of the fact that it is beyond the capacity of the 
company but is quite unclear as to whether an act of the directors can be 
challenged if the act, although within the capacity of the company, is be- 
yond the powers given to the directors by the articles ; the authors simply 
conclude that a third party is protected as regards unauthorized directors’ 
acts only if the lack of power arises because the directors’ acts may fall 
outside the capacity of the company. It is respectfully submitted that section 
36 merits much further discussion and that it is not enough simply to draw 
this conclusion. 

(b) The authors reject the application in South Africa of Bushell v Faith 1970 
1 All ER 53 to the effect that it is competent to provide (in South Africa 
this could only apply in the case of a private company) that certain shares 
will have loaded votes in certain cases. Their rejection is based on the princi- 
ple that South African law is based upon an equality of voting. (There may 
well be other grounds for doubting the correctness of the decision.) How- 
ever, this overlooks the fact that in private companies there are often good 
reasons why votes should not be in accordance with capital invested, for 
example one of the important shareholders may be a man who has not 
provided capital but is a key executive without whom the company could 
not prosper, and in practice complete and unlimited elasticity and flexibility 
of voting rights is required in private companies. It is submitted that the 
frequent statement by the authors that South African law is based on equality 
of voting rights is in conflict with what the Act permits in regard to private 
companies and with what happens in practice. 

(c) In respect of the pledge or cession of shares as security for a debt it is 
stated that, if the debt is not discharged, the pledgee or cessionary is by 
implication always empowered to take registration in his name by completing 
the blank transfer form or to sell the shares. For this the authors rely 
on the English authority Re Tahiti Cotton Company; ex parte Sargent 1874 
LR 17 Eq 273. This does not appear to be a correct statement of our law 
as far as the right to sell is concerned; our law prohibits parate executie un- 
less agreed to by the pledger or cedent when giving the security. In any case 
the Tahiti case appears to be authority only for the pledgee’s right to have the 
shares registered in his name to protect his interests in case of default. 
The English authority for the pledgee’s right to sell (after reasonable 
notice) is Stuhhs v Slater 1910 1 AD 632, but an examination of the judgment 


206 


BOEKE 


reveals that it is based on technical diíïerences in English law between a 
pledge and an equitable mortgage which do not apply in our law. 

(d) Dealing with the provisions of the so-called incorporated company 
(where the memorandum stipulates that the directors shall be liable jointly 
and severally together with the company for the debts of the company) 
it is stated that such a provision may be included in the articles of a private 
company by a special resolution and with the written consent of each 
director. Although such a provision could, like many other provisions, 
be incorporated in the articles there is no warrant for this statement in 
the Act and the eíTect of including the provision in the articles must be 
doubtful. 

(e) It is stated in regard to section 38 of the Act that a company may not 
lend money or render íinancial assistance to anyone for the purchase of or 
subscription for its own shares. No reference is made to the purchase of or 
subscription for shares in its holding company. 

In the passage dealing with section 38 as compared with the old section 
S6his{2) it is stated that the only differences between the present section 
and the previous section are that one of the exemptions is the lending of 
money in the ordinary course of business by a company whose main busi- 
ness is the lending of money, whereas previously the exemption applied 
where the lending of money was part of the ordinary business of the com- 
pany, and that the exemptions in section 38(2) (b) and (c) now apply to the 
subscription of shares in addition to the purchase of shares. These changes 
are, however, not exhaustive. The exemptions now also embrace the purch- 
ase or subscription of or for shares in the company’s holding company which 
was not previously the case. 

After a fairly full review of the cases dealing with the old section S6bis 
(2) (now section 38) the authors state that it is clear that the rule is : “the 
company may not render financial assistance when its (they should have 
added “or its holding company’s”) shares are purchased (they should have 
added “or subscribed for”), but that does not imply that the company may 
not render other assistance. As long as the company’s assets are not diminish- 
ed as a result of the transaction, the company’s obligations may be trans- 
ferred freely, and it does not matter in the least if this process entails some 
beneíits for the purchaser and/or seller of the shares as well”. It would seem 
that the test whether the company’s assets are or are not diminished is an 
over-simplification. If a company were to lend a purchaser the funds to 
pay for its shares (even on adequate security), this would surely be a contra- 
vention of section 38, yet its assets would not be diminished by such a loan 
as there would be substituted for the cash a secured claim against the 
purchaser. 

(f) In reproducing the effect of section 339 of the Act the authors state 
“where any company which is unable to pay its debts is being wound up, 
the provisions of the law relating to insolvency ie mainly the Insolvency 
Act No 24 of 1936 apply mutatis mutandis to any matter not specifically 
provided for by the Companies Act.” The words “insofar as they are 
applicable” have been omitted and the result is an over-simplification, for 


BOEKE 


207 


reference should have been made to the restrictions flowing from cases 
such 2iS R V Citj Silk Emporium (Ptj) Ltd <& Meer 1950 1 SA 825 (G). 

(g) Paragraph 12 of Schedule 3 of the Companies Act, dealing with the re- 
quirements of a prospectus, is reproduced by stating that what is required 
to be stated are particulars of any property acquired by the company in 
respect of which the purchase price is to be wholly or partly defrayed out 
of the proceeds of the issue or has been paid out of securities of the company 
within the preceding two years, whereas the Act states that this is required 
also where the price has been paid “out of the funds of the company.” 

(h) The summary of the provisions as to the registration fee and annual 
duty does not seem to be correct. According to the version in the book the 
registration fee in the case of a company with a share capital of R5 000 
would be R27,50 and the annual duty in the case of a company with a 
capital of R300 000 would be R75 whereas the correct respective figures 
are R37,50 and R125. 

Many aspects of company law are dealt with with commendable lucidity 
and are analysed in a manner which is instructive and logical, for example 
the discussions on the question of unanimous consent by shareholders and 
of the Turquand rule (perhaps section 36 of the Act could have been referred 
to here). In particular the analysis of the decision in S v De Jager 1965 2 
SA 616 (A) is outstanding although it is unfortunate that it appears only 
under the heading “Common law offences by directors”. One has some 
difficulty in reconciling the principle that the shareholders in general meeting 
can condone or ratify an exercise by the directors of their powers in excess 
or breach of their authority (which is limited inter alia by the fact that they 
have to act in the interests of the company) with the proposition established 
in the De Jager case that it is no answer to a charge of theft against directors 
that the company’s assets were taken with the unanimous consent of all 
the shareholders. (This can be of importance eg in deciding whether a 
company can make charitable donations which are not in its interests but 
which are approved by all its shareholders.) The analysis of the De Jager 
case is exceilent but it is considered that the authors should have dealt 
with it in the section which canvasses the condonation of the abuse of 
directors’ powers. 

The standard of the typesetting and binding of the book is good. No 
significant errors have been noticed except that there is a confusion of 
paragraphs on pages 802-4 and there appears to be a typing error (“5” 
for “3”) on page 238. 

Practitioners will be particularly interested in the index. This appears 
immediately after the main part of the book whereas it would be more 
conveniently located at the end of the book. The index is useful but it seems 
to be too concise and certain topics which should be referred to specifically 
are not found. For example, if one wishes to find the treatment of a director’s 
right to compete with the company he will not find a guide in the index. 
Similarly, if he wishes to find what the authors have to say on the question 
of oppression of minority shareholders (“oppression” being an oft-used 
and well-known expression in this context), there is no reference to this 
in the index. 


208 


BOEKE 


The above remarks are designed to be helpful to readers and to the 
authors when they have the opportunity to revise the book and, perhaps, 
to expand on points of particular interest to practitioners. They should not 
be taken as detracting from the fact that Cilliers Benade is the only up to 
date authority on our companies legislation and that it is scholarly, system- 
atic and practical and moreover easy to follow. It is an essential book for 
any person concerned with South African company law. 

B WUNSH 
Attornej, Johanneshurg 


SOUTH AFRICAN CRIMINAL LAW AND PROCEDURE 

(formerly GARDINER AND LANSDOWN) 

Bande II en III: COMMON LAW CRIMES deur P M A HUNT en 
STATUTORY OFFENCES deur J R L MILTON bygestaan deur 

N M FULLER 

Juta <& Kie Bpk Kaapstad, Wjnberg, Johannesburg 197011971; 
prjs R80 vir 4 bande 

In opvolging van band I van South AJrican crminal lau) and procedure, 
wat handel oor die algemene leerstukke van strafreg, het bande II en 
III ook reeds verskyn. Band II handel oor gemeenregteUke misdade 
(“common law crimes”) en band III oor statutêre misdade (“statutory 
offences”). Dit is jammer dat ten aansien van gemeenregtelike misdade die 
woord “crimes” gebruik word, terwyl by statutêre misdade van “offences” 
sprake is. Dit kan tot verwarring aanleiding gee, want in Suid-Afrika ken 
ons nie ’n verdeling in verskillende grade van misdade nie. 

Soos die geval is met band I, word ook in band II heeltemal afgewyk 
van Gardiner en Lansdown se geykte patroon van kompilasie. Band II 
verteenwoordig die mees uitvoerige studie van die gemeenregtehke misdade 
wat nog in Suid-Afrika onderneem is. Dit is ’n indringende analitiese werk, 
waarin nie slegs ’n bykans volledige beeld van die tegspraak en wetgewing 
weergegee word nie, maar waarin ook verwysings na en besprekings van 
akademiese materiaal aangetref word. 

Basies is die opset by die behandeling van die gemeenregtelike misdade 
dat elke hoofstuk in vier afdelings verdeel word. Afdeling A handel oor die 
geskiedkundige agtergrond van die betrokke gemeenregtelike misdaad, 
waarin die Romeinse reg, Romeins-Hollandse reg, Engelse reg en Suid- 
Afrikaanse reg kortliks uiteengesit word. Daar word ook melding gemaak 
van ander misdade waarmee die betrokke misdaad kan oorvleuel. Die be- 
spreking van die Engelse reg word daardeur geregverdig dat baie van ons 
gemeenregtelike misdade aan Engelsregtelike invloed onderwerp is. Afge- 
sien van die kort bespreking van die Engelse reg, word geen noemens- 
waardige regsvergelyking gedoen nie. In ’n werk oor die besondere mis- 
dade het regsvergelyking waarskynlik minder waarde as ten opsigte van die 
algemene beginsels ; verder laat die omvang van die besondere misdade min- 
der ruimte hiervoor. Tog kan sodanige regsvergelyking die regswetenskap- 


BOEKE 


209 


like waarde van die handboek verhoog. Dat sodanige studie wel onderneem 
kan word, blyk uit De Wet en Swanepoel se behandeling van die besondere 
misdade. In afdeling B word die misdaadomskrywing en sy vereistes, groot- 
liks aan die hand van die regspraak, in besonderhede ontieed. Die skrywer 
ontleed ook telkens ander skrywers, veral Gardiner en Lansdown en De 
Wet en Swanepoel, se omskrywings van die betrokke misdade. Afdeling 
B maak telkens die kern van die hoofstuk uit en is deurgaans van hoog- 
staande gehalte. Die regspraak word krities ontleed en akademiese materiaal 
word bygewerk. Afdehng C, ’n baie handige afdeling, handel oor proses- 
regtelike en bewysregtelike aspekte wat met die besondere misdaad saam- 
hang. Ten slotte word afdeling D gewy aan verwante statutêre misdade. 
Die skrywer het dit gerade geag om hierdie statutêre misdade liewer in die 
konteks van hul gemeenregtelike verwante te behandel as om huUe in band 
III by die statutêre misdade te voeg. 

By die behandeling van die statutêre misdade word elke hoofstuk 
onderverdeel in ’n kort inleiding, ’n uiteensetting van die misdaadomskry- 
wing, gevolg deur ’n bespreking van die vereistes van die misdaadomskry- 
wing; ten slotte word relevante prosesregtelike en bewysregtelike aspekte 
bespreek. 

Die gemeenregtelike misdade het ’n lang ontwikkelings- en verfynings- 
proses deurgemaak. Daar is oor die algemeen ook meer oor gemeenregtelike 
misdade geskryf en regsvergelyking kan met groter vrug onderneem word, 
aangesien hierdie misdade oor die algemeen groot ooreenstemming vertoon 
met soortgelyke misdade in ander lande. Daar bestaan egter geen rede waar- 
om statutêre misdade oninteressant moet wees nie. Die statutêre misdade 
handel dikwels oor meer hedendaagse verskyningsvorms waarin die mens 
se vernuf die sekuriteit van die gemeenskap beproef. 

Die aangewese werkwyse vir ’n navorser van ons statutêre misdade 
sou wees om eers die aanwendingsgebied van die betrokke statutêre mis- 
daad in oënskou te neem en vas te stel of die betrokke wetgewing die veld 
doeltreífend dek en om daarna in te gaan op die vraag of hierdie wetgewing 
inderdaad noodsaakhk is, maw of die doel van die strafreg daardeur 
verwesenhk word. Die vraag of die strafreg werkhk ’n doeltreffende middel 
is om baie van die euwels wat tot misdade verhef is, te bekamp, verdien 
ongetwyfeld die aandag van iemand wat ’n handboek oor die besondere 
misdade skryf. Dit geld veral die statutêre misdade, ten opsigte waarvan 
daar vandag as ’t ware ’n inflasie bestaan wat dikwels lei tot lamlegging van 
die funksies van die howe en gevangenisse. Packer The limits of the criminal 
sanction (1969) 301 verklaar: “Sometimes we may seem to buy only trouble 
with the resources we spend on the criminal sanction. But regardless of 
that, what we buy with our marginal dollar does not have equivalent mar- 
ginal utihty. Wisdom about the uses of the criminal sanction begins with 
recognition of that fact”. Ongelukkig is daar nie kennis geneem van Packer 
se belangrike werk nie en word hierdie anahtiese en kritiese werkwyse, 
waardeur ’n prognostiese bhk oor die gebied van die besondere misdade 
gewerp kon word, nie gevolg nie. Die skrywers volstaan feitlik deurgaans 
met ’n kompilasie van wetgewing en regspraak. Hulle onderwerp die be- 
leid van die wetgewer nie aan ’n kritiese anahse nie en waag selde ’n eie 


210 


BOEKE 


mening; hulle versuim om aansluiting le vind by die algemene beginsels 
van strafreg of om die wetgewer se verontagsaming daarvan te evalueer. 
’n Basiese vereiste van ’n kompilasie is dat dit op sigself volledig moet wees. 
Die skrywers het vryelik geparafraseer en gekondenseer, met die gevolg 
dat mens tog steeds die betrokke wette self sal moet raadpleeg : ’n parafrase 
is immers per se onvoldoende waar dit gaan om die uitleg van die woorde 
in ’n wet en die gevolgUke bedoeling van die wetgewer. Dit sou in dié om- 
standighede beter gewees het om bloot tabelsgewyse na die misdade te ver- 
wys het (gepaard met die relevante wetgewing en regspraak), en langer 
uiteensetting te beperk het tot gevalle waar die uitleg probleme opgelewer 
het, of kan oplewer. Hiermee sou die skrywers dieselfde doel bereik het 
en papier gespaar het. Daar moet dus gekonkludeer word dat die skrywers 
’n gulde geleentheid om die statutêre misdade aan ’n kritiese analise te 
onderwerp, deur die vingers laat gUp het. 

By die bespreking van moord word die meeste aandag gewy aan kou- 
saliteit. ’n Algemene bespreking van kousaUteit hoort egter tuis by band 1, 
waar dit om algemene leerstukke van die strafreg gaan. Sodanige bespreking 
ontbreek egter en kousaliteit word slegs by moord uitvoerig bespreek. 
Die skrywer se deíinisie van moord as die “unlawful and intentional killing 
of another person” maak dit nie duideUk dat dit by moord om die veroor- 
saking van dood gaan nie. KousaUteit word op ’n kasuïstiese wyse behandel, 
maar die skrywer gee ’n deegUke en omvangryke praktiese uiteensetting 
van die kousaliteitsvraag. Hy begaan egter die fout, waar hy ’n onderskeid 
maak tussen feitUke en juridiese kousaliteit, om van kousaliteit ’n aanspreek- 
Ukheidsbeperkingsmaatstaf te maak. Van Rensburg Juridiese kousaliteit en 
aspekte van aanspreeklikheidsheperking hy die onregmatige daad (1970) 160 ev 
toon oortuigend aan dat kousaliteit nooit hierdie doel kan dien nie. 

Ivm strafbare manslag wy die skrywer uitvoerige aandag aan nalatig- 
heid en bespreek hy oa die subjektiewe toets vir nalatigheid en die vraag of 
nalatige optrede hoegenaamd strafbaar behoort te wees. Hoewel laasge- 
noemde aspek al dikwels oorsee gedebatteer is, het die skrywer nou dié 
belangrike debat hier aan die gang gesit. Hy stel kortliks die standpunte 
teen die bestrawwing van nalatigheid, maar konkludeer dat sodanige be- 
strawwing tog ’n uitwerking het op die hantering van gevaarlike voorwerpe 
soos motorvoertuie en vuurwapens, dat afskrikking maw die doel met 
die strafbaarstelUng van nalatigheid is. Daar bestaan egter geen bewys dat 
nalatige optrede deur strafbedreiging afgeskrik word nie. Trouens, ’n 
kriminologiese ondersoek na die omstandighede van die meeste motor- en 
skietongelukke mag hoogs waarskynUk aandui dat die afskrikkende waarde 
van ’n strafsanksie gering is. Feit is dat alvorens sodanige ondersoek onder- 
neem word, standpunte op spekulasie berus. 

Dit is baie belangrik dat die hele kwessie van nalatigheid as ’n aanvaarde 
skuldvorm in die strafreg deeglik onder die vergrootglas geplaas word. 
Uit die skrywer se bespreking van nalatigheid kry mens die indruk dat 
strafbaarheid by nalatigheidsmisdade eerder op beleidsoorwegings as op 
verwytbaarheid berus. Skuld, wat subjektiewe verwytbaarheid impliseer, 
word deur die redelike-man-toets as ’t ware tot ’n fiksie gereduseer. Miskien 
hoort strafbare manslag en ander nalatigheidsmisdade eerder tuis by die 


BOEKE 


211 


sogenaamde “public welfare” misdade. I vm die redelike-man-toets, bespreek 
die skrywer die kwessie van voorsienbaarheid van die slagoffer se dood, 
en die vrae of die redelike man sou gewaak hel teen die voorsienbare nadeel 
en of die beskuldigde inderdaad redelike stappe gedoen het om daarteen 
te waak. Mbt die eerste vraag doen hy ’n aanval op Van der Merwe en 
Olivier se standpunt t o v nalatigheid, as sou die toets vir nalatigheid volgens 
hulle slegs daarin bestaan dat ’n redelike man die moontlikheid van dood 
sou voorsien het, sonder dat die vraag gestel sou word of hy teen die intrede 
daarvan sou gewaak het. Dit is egter nie wat Van der Merwe en Olivier 
aanvoer nie. Op bl 86 van hul werk (bl 132 van die tweede uitgawe) ver- 
klaar hulle uitdruklik: “Geen verwyt van nalatigheid tref ’n dader as hy 
nie die gevolg voorsien het wat die redelike man wel sou voorsien het nie, 
indien die redelike man in ieder geval nie teen die intrede van die gevolg 
sou gewaak het nie”. 

Van der Merwe en Olivier verklaar ook nêrens - soos die skrywer 
voorgee dat hulle doen - dat die vraag of ’n redelike man teen die intrede 
van die voorsienbare gevolge sou gewaak het, die elemente van nalatigheid 
en wederregtelikheid verwar nie. Trouens, hulle raak die punt nie eens aan 
nie. Die skrywer het moontlik hul kritiek teen die “duty of care” nie goed 
begryp nie. Hy meen self dat by strafbare manslag wederregteHkheid en 
skuld nie uitmekaar gehou kan word nie. Hy verklaar dat dit moeilik is 
om ’n mens gevalle voor te stel waar nalatigheid aanwesig is, maar nie weder- 
regtelikheid nie. Tot hierdie gevolgtrekking geraak hy klaarblykUk omdat 
hy die redelike-man-toets insleep by die bepaling van wederregtelikheid. 
In dieselfde trant word verklaar dat in die “partial excuse”-gevalle (waar die 
beskuldigde bv die perke van noodweer oorskry en die slagoífer opsetlik 
dood, maar aan strafbare manslag skuldig bevind word) “the unlawfulness 
requirement of culpable homicide is present, but not that of murder” 
(bl 384). Hier blyk duidelik hoe onlogies en onwetenskaplik die onderskeid 
tussen moord en strafbare manslag word as mens probeer om gevalle van 
“partial excuse” by strafbare manslag te akkommodeer. Hoe ’n handeling 
of die veroorsaking van ’n gevolg gedeeltelik wederregtelik kan wees, is 
onduidelik. Wederregtelikheid by moord en by strafbare manslag bestaan 
tog in albei gevalle daarin dat die dood van ’n mens veroorsaak is, sonder 
dat daar ’n regverdigingsgrond aanwesig is. Die onderskeid lê in die skuld- 
vorm. Die skrywer beantwoord nie op bevredigende wyse die vraag of dit 
regswetenskaplik verantwoord is om iemand wat voldoen aan die misdaad- 
omskrywing van moord - ook volgens sy eie omskrywing van moord - aan 
strafbare manslag skuldig te bevind, bloot op grond daarvan dat die opset 
gedeeltelik verskoonbaar is nie. 

Hy wys daarop dat sedert Bernardus 1965 3 SA 287 (A) moord in ge- 
valle waar opset ontbreek nie na strafbare manslag verminder kan word nie, 
tensy nalatigheid bewys is. Waar opset ontbreek, is daar egter geen sprake 
van moord wat verminder kan word nie. 

’n Beswaar teen die sistematiek is dat die algemene behandeling van 
nalatigheid by strafbare manslag geskied en nie by die algemene leerstukke 
nie, waar dit immers, soos opset, tuishoort. 

Mbt kousaliteit by strafbare manslag maak die skrywer die fout 


212 


BOEKE 


om te praat van nalatigheid wat die slagoífer se dood veroorsaak. Nalatigheid 
kan nooit ’n gevolg veroorsaak nie. (Vgl 1971 THRHR 206 ev) 

Die volgorde van die elemente van die misdaadomskr^rwing is nie altyd 
bevredigend nie. Moord word bv omskryf as die wederregtelike, opsetlike 
doodmaak van ’n ander mens, terwyl verkragting omskryf word as die opset- 
like, wederregtehke geslagsverkeer met ’n vrou sonder haar toestemming. 
Ook by straf bare manslag word skuld voor wederregteUkheid behandel. Dit 
is onsistematies om skuld voor wederregteUkheid te behandel, want die be- 
staan van wederregteUkheid is ’n voorvereiste vir die bestaan van skuld. 

In die lig van die uitvoerige bespreking deur Strauss (1971 SALJ'hlS) 
van die skr^rwers se behandeling van die besondere misdade, volstaan ons 
daarby deur slegs na bogenoemde misdade as voorbeelde te verwys. 

Ten slotte kan vermeld word dat die waarde van die reeks aansienUk 
verhoog word deur ’n byvoegsel wat voortaan vermoedelik jaarliks sal 
verskyn, waarin nuwe regspraak, wetgewing en ander materiaal bygewerk 
word. Dit is bemoedigend om te merk dat die skrywers kennis geneem het 
van kritiek op hul werk en nie skroom om, waar nodig, die teks aansienUk 
aan te vul en te wysig nie. 

A J MIDDLETON 
M A RABIE 
Universiteit van Suid-Afrika 


MAATSKAPPY-FINANSIËLE STATE 

deur H S CILLIERS, M L BENADE en S ROSSOUW 
Buttermrths 1973 {tmede uitgawé); 130 bl; prys R6,50 

Suid-Afrikaanse rekeningkundiges en ander persone wat ’n belang 
het in en by die aanbieding van finansiële jaarstate ingevolge die bepaUngs 
van die Maatskappywet 61 van 1973 is besonder bevoorreg om hierdie 
pubUkasie tot hulle beskikking te hê. 

Nie aUeen is dit die enigste publikasie van sy soort op die mark nie 
maar dit is selde dat die outeurs van ’n werk so besonderUk saamgestel is : 
’n hoogleraar in rekeningkunde, ’n hoogleraar in handelsreg en ’n reken- 
meester in openbare praktyk. Dit het tot gevolg dat ons hier te doen het 
met ’n voortreflike en deskundige pubUkasie wat die bykomstige voordeel 
het dat die Afrikaanse sowel as Engelse teks in een band saamgevat is. 

Die boek beslaan die volgende hoofstukke (114 bladsye): 

I Inleiding 
II Balansstaat 

III Inkomstestaat 

IV Staat van bron en aanwending van fondse 
V Groeps-finansiële jaarstate en groepverslag 

VI Direkteursverslag 
VII Ouditeursverslag 


BOEKE 


213 


VIII Tussentydse verslag en voorlopige finansiële jaarstate 
IX Toepaslikheid van Bylae4 op bank- en versekeringsmaatskappye 

Benewens bogenoemde bevat die publikasie ook die volgende voorbeelde 
(16 bladsye): 

1 Jaarlikse balansstaat 

2 Jaarlikse inkomstestaat 

3 Jaarlikse fondsestaat 

4 Bylae 4 - inligting waar alternatiewe vorm van groepstate voorgelê word 

5 Groepsverslag 

6 Direkteursverslag 

7 Ouditeursverslag 

Die eerste uitgawe van hierdie werk (Augustus 1972) wat oor die 
finansiële state ingevolge die konsep-wet gehandel het, is baie gimstig 
ontvang. Die tweede uitgawe sal sekerlik net so ’n goeie ontvangs geniet. 

Die publikasie is in wese ’n volledige dog kernagtige uiteensetting 
van die voorskrifte van die 1973-Maatskappywet wat op 1 Januarie 1974 
in werking getree het, gepaard met bykomstige kommentaar waar nodig 
geag, en is inderdaad ’n werk wat ’n dieptebeeld van die nuwe rekening- 
kundige voorskrifte van die wet bied. 

Die publikasie word gevolghk sonder voorbehoud sterk aanbeveel 
by diegene wat enigsins met die aanbieding van finansiële jaarstate van 
maatskappye te doen het. 

M A FAUL 
Departement Rekeningkunde 
Randse Afrikaanse Universiteit 


STUDIES IN INTERNATIONAL LAW 

by F A MANN 

Oxford Universitj Press London 1973; pp xxxii and 705 
and index 12; price ff 

This substantial work comprises twenty-one articles contributed by 
the author over the last thirty-five years to various periodicals and now 
compiled in a single coUection. 

The common theme possessed by all the articles is the inter-relationship 
between municipal law and international law - a topic the author excels in. 
Excluded thus are the author’s various other valuable contributions on 
monetary law, comparative law, arbitration and expropriation, private 
international law, etc, etc. 

The best known article of Dr Mann included Ín this work is his “Doc- 
trine of jurisdiction in international law” which consists of his lectures 
delivered at the Hague Academy of International Law during 1964. Further 
one finds several articles on state contracts, including his “Reflections on a 
commercial law of nations”; articles on treaties; articles on international 


214 


BOEKE 


delinquencies before municipal courts and related problems of the judiciary 
and the executive in foreign affairs; articles on foreign acts of state and 
articles on the legal status of Germany. In the article entitled “Germany’s 
present legal status revisited” at p 660 (which first appeared in 16 ICLQ 
(1967) 760) Dr Mann makes a most elucidating contribution which includes 
a discussion of the decision of the House of Lords in Carl Zeiss Stiftmg v 
Rayner and Keeler 1967 1 AC 853. A question that can be put to Dr Mann 
with the hope that it will stimulate a new article on the topic is : Does Willy 
Brandt’s Ostpolitik not warrant yet another visit to Germany’s present legal 
status? And whilst we are referring to matters on the continent I can see 
many practitioners in future studying Dr Mann’s article on “The enforce- 
ment of treaties by English courts” at p 327 (see Grot Soc 1958-59 29) 
due to the enlargement of the European Communities. 

An article in this volume that has not been published previously is 
entitled “About the proper law of contracts between states” at p 241. 
In previous articles Dr Mann has propounded the view that besides treaties 
stricto sensu there are (a) contracts between international persons which are 
subject to a national law, and (b) contracts between international and pri- 
vate persons which are subject to public international law. In the above 
article Dr Mann expounds on both these types of contract. His first proposi- 
tion is that although international persons usually contract on the footing 
of public international law, there does not exist any legal rule which pre- 
cludes them from submitting their transactions to a system of municipal 
law selected by them. Dr Mann’s other proposition is that it is possible for 
contracts between parties only one of whom is an international person 
to be subject to public international law. This conflicts with McNair’s 
well-known traditional view that public international law cannot apply to 
this type of contract since it is an inter-state system - ius inter gentes (33 
BYIL (1957) 1 at p 10). 

Even though Dr Mann has left this collection of articles untouched as 
originally written I am sure that it will be extremely useful not only to 
academics but also to practitioners. It is always to be welcomed if an author 
who has spent most of his life outside academic institutions publishes a 
work in international law. 

This work of Dr Mann is surely a monument to the different steps of 
his life over three and a half decades. 

G N BARRIE 
Rand Afrikaans University 


E M MEIJERS ETUDES D’HISTOIRE DU DROIT 

Publiées par les soins de R FEENSTRA et H F W D FISCHER 
Tome II 1973 Universitaire Pers Leiden; 319 hl 

Die periode tussen die eerste en die tweede wêreldoorlog was onge- 
twyfeld een waarin die beoefening van die regsgeskiedenis baie hoog ge- 
staan het. Dit wil nie sê dat die periode daarvoor of na die tweede wêreld- 


BOEKE 


215 


oorlog minder belangrik is nie. Die verskil is egter dat dit in die periode 
tussen die twee oorloë besonder moeilik was om te publiseer. Destyds het 
die feit dat iemand iets kon publiseer reeds aangedui dat die skr^rwer ’n 
man van formaat was. In daardie periode tussen die oorloë het die beoefening 
van die Romeinse reg inderdaad ’n baie hoë ontwikkelingspeil geken, maar 
dit wil geensins sê dat ander regsgebiede nie in die hoë bloei gedeel het nie. 

In hierdie periode was Meijers ongetwyfeld een van die groot figure. 
Dit is duidelik uit sy geskrifte. Maar reeds tydens sy lewe is hierdie beskeie 
en innemende juris by sy kollegas aangedui as die man wat alles van die 
reg weet; sy studente het na hom geluister en hy het die gawe gehad om 
alles so duidelik en eenvoudig te stel dat die student se reaksie gewoonhk 
was : maar dit is alles so eenvoudig ; hoekom word so baie moeilikheid met 
die punt of die onderwerp ondervind? Probeer die student egter om self 
iets op skrif te stel en dit word voor die kennersoog van Meijers gelê, 
dan word hy op ’n vriendelike maar oortuigende manier op sy foute gewys, 
sodat die student maar te dikwels wou besluit om nie verder te gaan nie 
en die saak gewonne te gee, aangesien sy bekwaamhede in so ’n mate te 
kort skiet. 

Hierdie tweede deel van die publikasie van Meijers se geskrifte bevat 
artikels wat handel oor die regsgeskiedenis in die Nederlande (dus val 
België ook daaronder) en Duitsland. Dit bevat ’n behoorlike aantal artikels 
wat handel oor die bronne, die privaatreg, die publiek- en prosesreg. Die 
reeks word uitgegee deur R Feenstra wat voorheen deur H F W D Fischer 
bygestaan is. Deur laasgenoemde se dood is ’n ander vooraanstaande Neder- 
landse regsgeleerde ons ontneem. Die uitgawe is ’n aanduiding van die 
hoë gehalte van die geleerdes wat die werk uitgee. Hulle is regshistorici 
wat waardig is om die tradisie, soos dit by Meijers gevind word, voort te 
sit. Die teks van Meijers se publikasies is noukeurig nagegaan en ’n aantal 
korreksies is aangebring en ook is enkele toevoegings gemaak. Hierdie 
bewerkings word in voetnote aangedui. 

Dit is nie juis nodig of wenslik om ’n bespreking van die afsonderlike 
stukke te gee of om almal te noem nie. Vir Suid-Afrika is daar egter enkeles 
wat van besondere belang is en wat dus hier kortliks genoem word. 

(1) Die eerste is ’n artikel van 1918-1919 wat handel oor Uitgegeven en 
onuitgegeven rechtspraak van den Hoogen Raad en van het Hof van Holland, Zeeland 
en Westfriesland. Ten eerste word gepubUseerde versamelings van sulke 
beslissings genoem (Naeranus, Neostadius, Coren, Colom, Anthony Duyck, 
Loenius). Hierdie name is nie geheel en al onbekend aan Suid-Afrikaanse 
juriste nie en daar word met hulle in die Suid-Afrikaanse regspraak ook 
kennis gemaak. Verder word dan melding gemaak van ongepubliseerde 
regspraak. Hieronder word die Ohservationes Tumultuariae van Van Bynkers- 
hoek genoem en met waardering word melding gemaak van ’n subsidie 
afkomstig van Suid-Afrika en die werksaamhede van Bodenstein wat die 
publikasie moontlik maak. Destyds was hierdie Ohservationes nog nie ge- 
publiseer nie. Gelukkig is hulle nou beskikbaar en dit wil voorkom, met alle 
eerbied gesê, dat hulle miskien meer geraadpleeg moet word. Ook word 
melding gemaak van die vervolg daarop, nl die Ohservationes Tumultuariae 
Novae afkomstig van Van Bynkershoek se skoonseun, Pauw. Gelukkig 


216 


BOEKE 


sal die derde deel van hierdie versameling van vonnisse eersdaags ook die 
lig sien. Alhoewel die eerste deel hiervan reeds in 1964 verskyn het, wil dit 
voorkom asof die hedendaagse Suid-Afrikaanse juriste nog nie juis baie 
aandag daaraan bestee het nie. 

(2) ’n Tweede artikel (in Engels geskryf) Trial by jury on the Velum 
behoort ook vir die hedendaagse juris in Suid-Afrika nie sonder belang 
te wees nie. Dit is interessant om te sien wat die posisie van die juriestelsel 
in die verlede was in ’n gebied waarin nou nie juis Romeins-Hollandse reg 
gegeld het nie, maar ten minste ’n verwante regstelsel. 

(3) Derdens mag verwys word na De Betekenis van de Grote Raad te 
Mechelen voor de Noordelijke Nederlanden. Dit is bekend dat die Grote Raad 
wel van betekenis vir ons reg was en dat die vonnisse van die Raad invloed 
op die Romeins-Hollandse reg uitgeoefen het. Hierdie artikel word juis 
op ’n gepaste tydstip uitgegee as mens daaraan dink dat die vyf-honderdste 
verjaardag van die totstandkoming van die Raad te Mechelen aan die end van 
die vorige jaar met groot luister herdenk is. Juriste van Frankryk, Neder- 
land, België en elders het daar op uitnodiging bymekaar gekom. Enkele 
juriste uit Suid-Afrika was ook uitgenooi maar het geskitter deur hulle 
afwesigheid. Die rede is natuurlik vanselfsprekend. Dit bly egter ’n droewige 
toestand. 

Nie slegs die redakteur(s) moet met die werk gelukgewens word nie, 
maar ook die drukker en uitgewer. Die geheel is baie mooi. 

P VAN WARMELO 
Universiteit van Suid-Afrika 


RESPONSA MERIDIANA 

Vol 2 No 5 September 1973 

Wat regstydskrifte in Suid-Afrika betref, is Responsa Meridiana uuiek 
vanweë die feit dat artikels alleenhk deur studente geskryf word. In die 
volume onder bespreking verskyn die volgende: 

(1) Dolus eventualis - Which way now ? - ICAB Engers 

(2) Mora, terugtrede en Nel v Gloete: Nog net beseringstyd oor vir time is of the 
essence of the contract? - JT Schoombee 

(3) The new Abortion Bill - Medicine and society - NW Armstrong. 

Bogenoemde onderwerpe handel oor aktuele aangeleenthede en getuig 
van deeglike navorsing deur die betrokke skrywers. Waar Responsa Meridiana 
dus poog om regsbydraes deur studente aan te moedig, daar slaag hy beslis 
in sy doel en voorsien daarom in die noodsaaklike behoefte van ’n studente- 
regstydskrif. Responsa Meridiana vervul dus ook ’n belangrike rol in die 
opleiding van ons land se toekomstige juriste en om hierdie rede verdien 
dit die steun van almal wat belang het Ííy die bevordering van ons regs- 
wetenskap. 


BOEKE 


217 


Die regsfakulteite van die Universiteite Stellenbosch en Kaapstad 
word gelukgewens met die tienjarige bestaan van hul uitmuntende jaar- 
likse regstydskrif. 

BJ VAN DER WALT 
LLB-studenf, Universiteit van Suid-Afrika 


Kroniek 


Afskeid en Verwelkoming 

Teen die einde van 1973 het Sy Edele dr LC Steyn na lange jare sy uit- 
trede as voorsitter van die Vereniging Hugo de Groot aangekondig. Dit 
doen ons genoeë om te kan bekendmaak dat die nuwe hoofregter, Sy Edele 
F Rumpff, op 26 Januarie 1974 as voorsitter gekies is en dat hy hom die be- 
noeming laat welgeval het. 

By dieselfde geleentheid het professor Daniel Pont sy uittrede as lid van 
die bestuur van die Vereniging en van die redaksiekomitee aangekondig. 

Sowel doktor Steyn as professor Pont was betrokke by die oprigting 
vab die Tydskrif en aktief daaraan verbonde sedert sy ontstaan in 1937. In 
November 1973, by geleentheid van sy 70ste verjaardag, het ons hulde ge- 
bring aan doktor Steyn. ’n Waardering van die besonder groot bydrae van 
professor Pont tot die ontstaan en lewe van die Tydskrif sal te geleëner tyd 
verskyn. 

By dieselfde geleentheid is professor SR van Jaarsveld aangestel as 
sekretaris van die Vereniging in die plek van professor DF Mostert, wat die 
akademie verlaat het maar nog in die bestuur betrokke bly. 


Redakteur 


Nou beskikbaar! 

Huurkoopreg 

Tweede uitgawe 

deur HCJ Flemming BCom LLB 


’n Nuwe uitgawe van hierdie 
waardevolle boek sal deur die 
regspraktisyn sowel as die sake- 
man verwelkom word. 

Hierdie boek bly ’n noodsaaklike 
bron van inligting en van leiding 
ten aansien van die huurkoopreg 
in die algemeen en van die Wet op 
Huurkoop, 1942, in die besonder. 
Soos in die eerste uitgawe van die 
boek word aanverwante aspekte 
soos die kansellasie van kontrakte, 
retensieregte, ens. op so ’n wyse 
bespreek dat dit vir die hande- 
laar, die finansier en die regs- 
praktisyn waardevolle leiding gee, 
selfs buite die terrein van huur- 
koopkontrakte. Die meer as sestig 
bladsye waarmee die tweede uit- 
gawe die omvang van die eerste 
oorskry, omvat oa ’n behoorlike 
bespreking van die Wet op die 
Verkoop van Grond op Afbeta- 
ling, 1971, wat besonder nuttig is 
vir enigeen wat met die toepas- 


sing en die problematiese uitleg 
van daardie Wet te doen kry. Die 
nuwe hoofstuk oor die Wet op 
Prysbeheer, 1964, gee helderheid 
oor die inslag van relevante 
gedeeltes van daardie Wet en oor 
die verband tussen kennisgewings 
kragtens die Wet op Prysbeheer 
en die voorskrifte van of kragtens 
die Wet op Huurkoop. 

Resensie van eerste uitgawe : 

“The author discusses all the 
important cases and also deals 
with the various views expressed 
by writers on the subject. This 
book is of great practical value, 
not only to the students and 
practitioners, but also to 
commerce and financial circles, 
and is warmly recommended.” 

-The Taxpayer 

Prys: Hardeband R18,75 
Slapband R15,75 


Butterworths 

Posbus 792 Durban 4000 


Geestesongesteldheid en die strafreg: 
Die voorgestelde nuwe reëling in die 
Strafproseswetsontwerp* 

SA Strauss 

Universiteit van Suid-Afrika 


SUMMARY 

The most important recommendations of the Rumpff Commission (1967) regarding 
the criminal responsibility of mentally disordered persons were given concrete form in 
chapter 13 of the new Criminal Procedure Bill which has been introduced into parliament 
and is still pending. The chapter envisages a number of important innovations in our law, 
in particular the substitution for the “irresistible impulse” criterion in establishing legal 
insanity, of a test which will be more in accordance with modern psychiatric views. 
Several procedural changes in regard to the psychiatric examination of accused persons 
suspected of mental disorder, and subsequent judicial assessment of such cases, are also 
proposed. In this article the provisions of the bill are discussed critically, attention also 
being drawn to some lacunae. 


I INLEIDING 

Soos bekend is die Rumpff-kommissie - sy volle naam is die Kommissie 
van Ondersoek na die Toerekeningsvatbaarheid van Geestelik Versteurde 
Persone en Aanverwante Aangeleenthede - ingestel na aanleiding van die 
moord op die vorigeeerste minister, dr HF Verwoerd, deur Demitrio Tsa- 
fendas in September 1966. Ten gevolge van die Tsafendas-s'xSk. en in be- 
sonder die bevinding van die Kaapse hooggeregshof dat hy nie in staat was 
om verhoor te word nie, het die beginsels betrokke by dergeUke gevaUe op- 
nuut onder die openbare aandag gekom. Daar het destyds ook stemme op- 
gegaan dat geestesversteurdheid te makUk daartoe lei dat misdadigers wat 
eintUk gestraf moet word, aan straf ontkom. Die regering het derhalwe in 
Desember 1966 ’n kommissie van ondersoek onder voorsitterskap van appél- 
regter FHL RumpíF benoem. Die kommissie se verslag is gepubUseer as 
RP 69 /1967.1 

Die uitspraak inS v Tsafendas is ongelukkig nie in die amptelike hofver- 
slae gerapporteer nie. ’n Volledige, vertaalde weergawe daarvan is aan te 


* Die skrywer is deur regter VG Hiemstra, outeur van Suid-Afrikaanse Strafproses (1967), 
versoek om tot die tweede uitgawe van sy werk - wat tans voorberei word - die kom- 
mentaar by te dra op hoofstuk 13 van die voorgestelde nuwe Strafproseswet. Die in- 
houd van hierdie artikel, wat met toestemming van regter Hiemstra gepubliseer word, 
sal die grondslag van dié kommentaar vorm. 

^Vir die opdrag van die kommissie, sien Verslag 1 1. 


220 


STRAUSS 


tref in GC Steyl se boek Regters aan die woord.'^ Uittreksels uit die verhoor self 
kom voor in die Rumpff-verslag.® Daar is ook kort na die moord op dr 
Verwoerd ’n kommissie van ondersoek na die omstandighede van sy dood 
ingestel onder voorsitterskap van regter JT van Wyk. Dié kommissie se 
verslag is gepubliseer as RP 16/1967. Dit het onder meer aanbeveel dat 
ondersoek ingestel word na die raadsaamheid daarvan om alle geneeshere 
te verplig om die name van alle potensieel gevaarlike geestesgekrenkte 
pasiënte aan die kommissie van geestesgesondheid te stuur. 

Laastens moet gemeld word dat een van die aanbevelings van die 
Rumpff-kommissie^ was dat ’n kommissie van ondersoek benoem word om 
die Wet op Geestesgebreken 38 van 1916 te hersien. Dit het gelei tot die in- 
stelling van die Kommissie van Ondersoek na die Wet op Geestesgebreken, 
ook onder voorsitterskap van regter Van Wyk. Die verslag van hierdie kom- 
missie is vervat in RP 80/72. Uit sy aanbevelings het die nuwe Wet op 
Geestesgesondheid 18 van 1973® voortgevloei. Die bepalinge van laasge- 
noemde wet is egter net van terloopse belang vir sover dit die strafreg betref. 

Die belangrikste aanbevelings van die Rumpff-kommissie is byna in 
toto beliggaam in hoofstuk 13 (klousules 77, 78 en 79) van die Strafproses- 
wetsontwerp. (Die jongste wetsontwerp waarop hierdie artikel gegrond is, is 
vervat in VW 38-’73.) Gedurende die 1973-sitting van die parlement is die 
wetsontwerp by die volksraad ingedien. Dit het gevorder tot die komitee- 
stadium. Die debat is egter uitgestel en nie hervat nie. Weens die ontbinding 
van die parlement en die algemene verkiesing het die wetsontwerp nou verval 
en sal dit de novo ingedien moet word. 

In die bespreking wat volg, word die verskiUende klousules - waarna 
gerieflikheidshalwe as “artikels” verwys word - in besonderhede behandel. 

II HOOFSTUK 13 VAN DIE WETSONTWERP: 

ALGEMENE OPMERKINGS 

Die voorgestelde reëling bevestig die tans geldende beginsel van ons 
reg dat iedereen veronderstel word om by sy volle verstand te wees totdat 
die teendeel bewys is. As ’n beskuldigde vanweë ’n geestesongesteldheid of 
geestesgebrek egter nie óor die vermoë beskik om die verrigtinge dermate 
te begryp dat hy sy verdediging na behore kan voer nie, is dit ondenkbaar 
dat hy aan ’n verhoor voor ’n strafhof onderwerp word. “Ek kan net so min 
’n man verhoor wat nie ten minste die grondslag van ’n rasionele verstand 
het nie, as wat ek ’n hond of ’n bewegingslose werktuig kan verhoor” - rp 
Beyers in S v Tsafendas, ® As die feit vasstaan dat so ’n beskuldigde nie ver- 
hoor kan word nie, sal daar ingevolge die wetsontwerp administratief met 
hom gehandel word ooreenkomstig die voorskrifte van hoofstuk 13. Die 
ondersoek na ’n beskuldigde se vermoë om verhoor te word, is vooraf- 


2(1971) 7. 

M 14 - 4 38. 

*Sien Verslag 12 42. 

®Die wet is by ter perse gaan nog nie in werking gestel nie. 

®1966 (K) ongerapporteer; vertaalde weergawe aangehaal deur GC Steyl. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


221 


gaande aan en hou geen verband met die ondersoek na sy toerekeningsvat- 
baarheid nie. 

Die drie artikels vervat in hierdie hoofstuk (artikels 77, 78 en 79) is in 
’n groot mate nuut. In hulle sal sekere bepalinge verorden word wat tans nog 
vervat is in artikels 164 en 182 van die huidige Strafproseswet 56 van 1955 en 
artikels 27 tot en met 29 van die Wet op Geestesgebreken 38 van 1916 
(welke wet herroep is behalwe laasgenoemde artikels en artikel 29bis, deur 
die Wet op Geestesgesondheid 18 van 1973). Die drie artikels bevat egter 
’n aantal nuwe voorskrifte. Die nuwe Wet op Geestesgesondheid 1973 be- 
vat geen voorskrifte wat betrekking het op die verhoor van geestesge- 
krenktes nie.’ 

Wat terminologie betref, is dit opmerkhk dat die wetsontwerp geen 
gebruik maak van die woorde “kranksinnigheid” en “geesteskrankheid” 
nie. Hierdie terme word deur die moderne psigiatrie as onwetenskaplik 
verwerp.'^® In die wetsontwerp word deurgaans na “geestesongesteldheid” 
en “geestesgebrek” verwys. 

Artikel 290 van die huidige Strafproseswet, wat betrekking het op 
psigiatriese ondersoek op inisiatief van sekere polisiebeamptes onderneem, 
van iemand wat by inhegtenisneming vermoedelik geestesongesteld is, is nie 
in die wetsontwerp opgeneem nie. Artikel 10 van die Wet op Geestesge- 
sondheid 1973 bevat wel voorskrifte oor die pligte van polisiebeamptes be- 
treífende persone wat vermoed word geestesongesteld te wees. 


III VERMOË VAN BESKULDIGDE OM 
VERRIGTINGE TE BEGRYP 

Artikel 77 lui soos volg: 

(1) Indien dit in enige stadium van strafregtelike verrigtinge vir die hof blyk dat die 
beskuldigde vanweë geestesongesteldheid of geestesgebrek nie oor die vermoë be- 
skik om die verrigtinge dermate te begryp dat hy sy verdediging na behore kan voer 
nie, gelas die hof dat die aangeleentheid ooreenkomstig die bepalings van artikel 
79 ondersoek en oor verslag gedoen word. 

(2) Indien die bevinding in die betrokke verslag vervat die eenparige bevinding van 
die persone is wat ingevolge artikel 79 na die geestestoestand van die beskuldigde 


’ln artikel 29(l)(a) van die Wet op Geestesgesondheid is daar slegs ’n verwysing na “die 
Strafproseswet 1973” wat uitgelê sal moet word as ’n verwysing na die nuwe Straf- 
proseswet wat eventueel verorden word. Die verwysing na “1973” getuig van wet- 
gewende optimisme. Dit lyk onwaarskynlik dat die nuwe Strafproseswet voor 1975 op 
die wetboek geplaas sal word. Art 29bis, betreffende die terugtrekking of “prijsgeven” 
van aanklagte in sake waar geestesongesteldheid ter sprake is, is klaarblyklik ex abmdanti 
cautela by die Geestesgebrekenwet ingevoeg (deur art 14 wet 7 van 1944). Die voor- 
skrifte van art 29bis is nie herverorden in die Wet op Geestesgesondheid nie en is ook 
nie opgeneem in die Strafproseswetsontwerp nie. Die bevoegdheid om vervolgings te 
staak, word tans algemeen gereël deur art 8 van die Strafproseswet 56 van 1955. Die 
Strafproseswetsontwerp stel in klousule 6 ’n ietwat uitvoeriger reëling van dié be- 
voegdheid in die vooruitsig. 

’^Sien Rumpff-verslag 9 73. Die Rumpff-kommissie was van mening dat dergelike uit- 
drukkings “in die reg tans nog onontbeerlik is” {ibid). In sy hoof-aanbeveling praat die 
kommissie dan ook nog van “geesteskrankheid” (9 97), maar dit het nie in die ontwerp 
weerklank gevind nie. 


222 


STRAUSS 


ondersoek ingestel het en die bevinding nie deur die aanklaer of die beskuldigde 
betwis word nie, kan die hof die aangeleentheid op bedoelde verslag beslis sonder 
om verdere getuienis aan te hoor. 

(3) Indien bedoelde bevinding nie eenparig is nie of, indien eenparig, deur die aan- 
klaer of die beskuldigde betwis word, beslis die hof die aangeleentheid na die aan- 
hoor van getuienis, en die aanklaer en die beskuldigde kan te dien einde getuienis 
aan die hof voorlê, met inbegrip van die getuienis van ’n persoon wat ingevolge 
artikel 79 na die geestestoestand van die beskuldigde ondersoek ingestel het. 

(4) Waar bedoelde bevinding betwis word, kan die party wat die bevinding betwis 
’n persoon dagvaar en kruisvra wat ingevolge artikel 79 na die geestestoestand van 
die beskuldigde ondersoek ingestel het. 

(5) Indien die hof bevind dat die beskuldigde oor die vermoë beskik om die verrig- 
tinge dermate te begryp dat hy sy verdediging na behore kan voer, word die ver- 
rigtinge op die gewone wyse voortgesit. 

(6) Indien die hof bevind dat die beskuldigde nie oor die vermoë beskik om die ver- 
rigtinge dermate te begryp dat hy sy verdediging na behore kan voer nie, gelas die 
hof dat die beskuldigde in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis aangehou word 
hangende die beskikking van die Staatspresident, en indien die hof aldus gelas 
nadat die beskuldigde op die aanklag gepleit het, is die beskuldigde nie ingevolge 
artikel 106(5) geregtig om ten opsigte van die betrokke aanklag vrygespreek of 
skuldig bevind te word nie. 

(7) Waar ’n lasgewing ingevolge subartikel (6) of (9) uitgereik word dat die be- 
skuldigde in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis hangende die beskikking 
van die Staatspresident aangehou word, kan die beskuldigde te eniger tyd daarna, 
wanneer hy oor die vermoë beskik om die verrigtinge dermate te begryp dat hy sy 
verdediging na behore kan voer, weens die betrokke misdryf vervolg en verhoor 
word. 

(8) (a) ’n Beskuldigde teen wie ’n bevinding gemaak word — 

(i) ingevolge subartikel (5) en wat skuldig bevind word ; 

(ii) ingevolge subartikel (6) en teen wie die bevinding nie gemaak word ten 
gevolge van ’n bewering deur die beskuldigde ingevolge subartikel 
(1) nie, 

kan teen so ’n bevinding appelleer. 

(b) So ’n appél word voortgesit op dieselfde wyse en onderworpe aan dieselfde 
voorwaardes as ’n appél teen ’n skuldigbevinding deur die hof weens ’n 
misdryf. 

(9) Waar ’n appél teen ’n bevinding ingevolge subartikel (5) gehandhaaf word, stel 
die hof van appél die skuldigbevinding en vonnis tersyde en gelas dat die betrokke 
persoon in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis hangende die beskikking van 
die Staatspresident aangehou word. 

(10) Waar ’n appél teen ’n bevinding ingevolge subartikel (6) gehandhaaf word, 
stel die hof van appél die kragtens daardie subartikel uitgereikte lasgewing tersyde 
en verwys die saak terug na die hof wat die bevinding gemaak het, waarop die be- 
trokke verrigtinge op die gewone wyse voortgesit word. 

Bespfeking van artikel 77 

(1) Strafregtelike verrigtinge 

Die begrip “strafregtelike verrigtinge” moet wyd vertolk word. Dit is 
nie so eng as dje begrip berechting (“trial”) ingevolge artikel 28(1) van die her- 
roepe Wet op Geestesgebreken nie. Dit sou derhalwe ook die stadium ná 
skuldigbevinding en voor vonnisoplegging insluit.® Kragtens artikel 


®Die uitleg in A Hlongwa 1963 1 SA 14 (N) is nie meer toepaslik nie. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


223 


l(xxiv) beteken strafregtelike verrigting ook ’n voorlopige ondersoek inge- 
volge hoofstuk 21 van die ontwerp. Ongetwyfeld sluit dit ook die aanvank- 
like stap van voorbrenging in.® 

Selfs al is die beskuldigde alreeds skuldig bevind en veroordeel, sal die 
kwessie van onvermoë om verhoor te word, nog geopper kan word. As so 
’n bevinding gemaak sou word, sal die voorafgaande verrigtinge tersyde 
gestel moet word en sal die beskuldigde in die posisie verkeer waarin hy 
was voordat hy gepleit het.^® 

(2) Geestesongesteldheid of geestesgehrek 

Die prosedure wat deur artikel 77 in die vooruitsig gestel word, het slegs 
betrekking op onvermoë om die verrigtinge te begryp vanweë geestes- 
ongesteldheid of -gebrek en nie vanweë ander faktore soos dronkenskap of 
tydelike verstandelike beneweling weens gebruik van gewoontevormende 
middels nie. Dit hoef egter nie ’n permanente geestesongesteldheid of -gebrek 
te wees nie.^^ 

“Geestesongesteldheid” en “geestesgebrek” word nie in die ontwerp om- 
skryf nie. Doofstomheid is nie noodwendig die resultaat van geestesonge- 
steldheid of geestesgebrek nie, maar kan moontlik ’n aanduiding daarvan 
wees. Daarom sou die hof hierdie artikel in gepaste omstandighede kon aan- 
wend waar die beskuldigde doofstom skyn te wees.^^ 

Ten einde ’n bevel ingevolge subartikel (1) te maak, sal daar by die hof 
nie meer as ’n vermoede hoef te wees dat die beskuldigde onvermoënd is 
soos in die artikel beskryf nie. Daar word aan die hand gedoen dat hierdie 
vermoede op redelike gronde sal moet berus. Dit sou voldoende wees dat die 
hof die vermoede vorm op grond van sy eie waarneming; vir uitoefening 
van sy bevoegdhede ingevolge subartikel (1) is dit nie nodig dat die hof eers 
deskundige getuienis hoef aan te hoor nie. Daar is egter niks wat die hof sou 
verhinder om reeds op hierdie stadium beskikbare getuienis aan te hoor nie, 
byvoorbeeld dié van ’n verwant van die beskuldigde, die distriksgeneesheer 
of ’n ander geneesheer. 

Indien die beskuldigde op hierdie stadium daarop sou aandring om ge- 
tuienis af te lê, behoort hy die geleentheid daartoe gebied te word. Dit sou 
egter geen onreëlmatigheid daarstel nie indien die hof weier om die beskul- 
digde toe te laat om te getuig, of gelas dat sy getuienis gestaak word. Die 
toestand van die beskuldigde mag sodanig wees dat dit die ordeUke verloop 
van die verrigtinge ernstig kan versteur, in welke geval dit onprakties sou 
wees om die beskuldigde te laat getuig. 

(3) Prosedure 

Die volgende punte is belangrik wat die prosedure betref : 

(a) Dit sou nie nodig wees dat die hof alvorens hy ’n bevel ingevolge 
subartikel (1) maak, eers betoë van die vervolger of die beskuldigde aan- 


«Vgl A V Sibanda 1968 3 SA 559 (R). 

V Ebrahim 1973 1 SA 868 (A). 

^^Sien verder die bespreking van geestesongesteldheid ingevolge art 78 hieronder. 
^*Sien verder hieronder. 


224 


STRAUSS 


hoor nie, ofskoon dit wenslik sou wees om beide partye ’n geleentheid te 
gee om hul sienswyse te stel. 

(b) Die hof sal ’n ondersoek soos beoog deur subartikel 1 suo motu kon 
gelas, of op versoek van óf die vervolging óf die verdediging. 

(c) As die beskuldigde by die aanvang van die verrigtinge die indruk 
sou skep dat hy nie oor die vermoë beskik om die verrigtinge te begryp nie, 
behoort hy nie toegelaat te word om te pleit nie. 

(d) As die verrigtinge voortgesit sou word nadat die verslag ingevolge 
artikel 79 ontvang is en daardie verslag eenparig is, behoort die hof sowel die 
aanklaer as die beskuldigde die geleentheid te gee om te verklaar of die be- 
vinding vervat in die verslag aanvaar word of betwis word. 

(e) Indien die bevinding vervat in die verslag nie eenparig is nie, of in- 
dien eenparig, deur enige van die partye betwis word, sal daar ’n voUe “ver- 
hoor binne ’n verhoor” moet plaasvind. Die beskuldigde sal dan geregtig 
wees om self getuienis af te lê en dit sou onreëlmatig wees vir die hof om ’n 
bevinding ingevolge subartikel (6) te maak, tensy die beskuldigde die ge- 
leentheid gebied is om te getuig. 

(f) Subartikel (1) maak slegs voorsiening vir ’n enkele bevel betreffende 
ondersoek van die beskuldigde ooreenkomstig artikel 79. So ’n bevel sal 
egter nie die moontlikheid uitsluit nie dat die beskuldigde by herhaling voor 
die hof gebring word ten einde die tydperk, of opeenvolgende tydperke, 
van aanhouding te bepaal. Subartikel (1) moet onder meer met artikel 79(2) 
gelees word, wat voorsiening maak vir verwysing vir tydperke wat nie 
dertig dae op ’n keer te bowe gaan nie. Soos duidelik uit artikel 79(2) blyk, 
sal die hof by die maak van ’n bevel ingevolge subartikel (1) twee spesifieke 
aanwysings moet maak : 

(i) die instansie waarby die ondersoek uitgevoer moet word, wat ’n hospi- 
taal vir sielsiekes moet wees of ’n ander plek wat die hof moet aandui ; 
dit is nie noodsaaklik om die besondere inrigting by name te noem nie, 
mits die aard daarvan duidelik aangegee word; 

(ii) die tydperk van ondersoek wat, soos gemeld, nie dertig dae op ’n keer 
te bowe mag gaan nie, en wat opeenvolgend mag wees. 

Wat laasgenoemde punt betref, is die doel van die ontwerp klaarblyklik 
dat die hof nie reeds by voorbaat ’n reeks tydperke sal kan vasstel nie, maar 
spesifiek ad hoc verdere tydperke sal moet vasstel. Die juiste prosedure sou 
wees dat die beskuldigde by verstryking van elke tydperk weer voor die hof 
gebring word en ’n nuwe tydperk in sy teenwoordigheid bepaal word. Die 
hof behoort nie daartoe te neig om onbepaald voort te gaan deur telkens ’n 
nuwe tydperk vas te stel nie. Oortuigende redes behoort aangevoer te word 
waarom ’n tweede of verdere tydperk bepaal moet word. Die hof behoort 
hom te laat lei deur inligting verstrek deur die aanklaer, of in gepaste om- 
standighede, deskundige getuienis. Die beskuldigde of sy raadsman behoort 
steeds die geleentheid gebied te word om die hof toe te spreek betreffende 
die vasstellmg van ’n nuwe tydperk van verwysing. Aangesien dit hier gaan 
om ’n administratiewe taak wat die hof opgelê is, behoort die hof nie te aar- 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


225 


sel om self ’n deskxmdige getuie te roep ten einde tot ’n billike beslissing te 
kom nie. Daar word aan die hand gedoen dat tensy werklik oortuigende 
gronde bestaan, die hof nie geredelik ’n derde of verdere tydperk sal vas- 
stel nie. 

(4) Bewyslas 

Die bewyslas insake die beskuldigde se vermoë om die verrigtinge te 
verstaan, rus tans op die staat^® en die ontwerp beoog nie om die posisie te 
verander nie. 

(5) Onvermoê om verhoor te word en verklaring of sertifisering as geestesongestelde 
persoon 

Die verwarring tussen onvermoë van ’n beskuldigde om verhoor te 
word en sertifiseerbaarheid as geesteskranke wat tans bestaan uit hoofde 
van die Strafproseswet van 1955 soos gelees met die Wet op Geestesge- 
breken van 1916^^ sal ooreenkomstig die aanbeveling van die Rumpff- 
kommissie uit die weg geruim word deur die gesamentlike effek van die 
wetsontwerp as dit wet word en die nuwe Wet op Geestesgesondheid van 
1973. 

Artikel 77 van die ontwerp beoog om die ondersoek van ’n beskuldigde 
met die oog op vasstelling daarvan of hy vanweë geestesongesteldheid of 
geestesgebrek nie oor die vermoë beskik om verhoor te word nie, te reël. Die 
Wet op Geestesgesondheid reël op sy beurt die verklaring van iemand as 
geestesongestelde persoon^® vir die doeleindes van laasgenoemde wet. Die 
feit dat iemand ingevolge die Wet op Geestesgesondheid as geestesongestelde 
verklaar is, of verklaar kan word, beteken geensins dat ’n strafhof noodwen- 
dig ook sal moet bevind dat hy nie oor die vermoë beskik om verhoor te 
word nie. Wel sal dié feit saam met ander feite oorweeg mag word by oor- 
weging van die vraag of die beskuldigde oor die vermoë beskik om verhoor 
te word. Dit is egter denkbaar dat ten spyte van verklaring van ’n persoon as 
geestesongesteld ingevolge die Wet op Geestesgesondheid, ’n strafhof nog- 
tans sal bevind dat hy in staat is om die verrigtinge dermate te begryp dat hy 
sy verdediging na behore kan voer. So ’n toedrag van sake is onder meer 
denkbaar in die geval van epileptici. 

Soos hierbo gemeld, bevat die ontwerp nie ’n omskr^rwing van “gees- 
tesongesteldheid” en “geestesgebrek” nie. “Geestesongesteldheid” word wel 
in die Wet op Geestesgesondheid^® in breë trekke omskryf, maar dié om- 
skrywing geld slegs vir doeleindes van laasgenoemde wet. Die ontwerp ver- 
wys nie na die Wet op Geestesgesondheid betreffende die onderhawige punt 
nie. 

(6) Presidentspasiënte 

Waar ’n bevel ingevolge subartikel (6) gemaak sou word dat die be- 
skuldigde in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis aangehou word 


V Mashimbi 1958 1 SA 390 (T); S v Ebrahim supra. 
^*Sien hieromtrent die RumpfF-verslag 10 1 tot 10 35. 
^®Sien in die besonder art 19 van die wet. 
i«Art l(iii). 


226 


STRAUSS 


hangende die beskikking van die Staatspresident, sal die betrokke persoon 
(soos tans die geval is) in die praktyk bekend staan as ’n “presidentspasiënt”. 
In die Wet op Geestesgesondheid word hierdie uitdrukking ook gebruik.^’ 
Laasgenoemde wet reël egter uitsluitlik administratiewe aangeleenthede be- 
treííende sulke persone en raak nie die voorskrifte van die ontwerp nie. 

Die prosedure vir eventuele ontslag van ’n presidentspasiënt word ge- 
reël deur die Wet op Geestesgesondheid.^® 

(7) Doofstommes 

Soos hierbo gemeld is, is doofstomheid nie noodwendig die resultaat 
van geestesongesteldheid of geestesgebrek nie. Ofskoon ’n hof wel daarop 
geregtig sou wees om die prosedure in hierdie artikel aan te wend waar dit 
gaan om ’n doofstom beskuldigde wat moontlik aan ’n geestesongesteldheid 
of geestesgebrek ly, sal groot omsigtigheid aan die dag gelê moet word al- 
vorens ’n verwysingsbevel ingevolge subartikel (6) gemaak word. Die 
artikel bevat geen magtiging daarvoor dat ’n doofstom persoon wat nie 
geestesongesteld of -gebrekkig is nie^® tot presidentspasiënt verklaar word. 

As dit in ’n besondere geval onmoontlik blyk om met ’n geestesge- 
sonde doofstomme te kommunikeer, mag dit nietemin onmoontlik wees om 
hom te verhoor. Aangesien die bewys van skuld in so ’n geval regtens on- 
moontlik is, behoort so ’n doofstom beskuldigde op vrye voet gestel te 
word.2° Soos in die Rumpff-verslag^i opgemerk word, is vrylating van so ’n 
doofstomme egter ondenkbaar waar daar prima facie-gexm&ms is wat daarop 
dui dat hy ’n ernstige misdaad gepleeg het. Die Rumpíf-kommissie het die 
moontlikheid geopper dat hy in so ’n geval ná ’n administratiewe ondersoek, 
vir ’n tyd lank in ’n geskikte gevangenis aangehou word. Daar bestaan egter 
geen wetgewing om so ’n geval te dek nie en dit is ’n leemte in ons reg. 

Waar kommunikasie met ’n doofstomme deur middel van ’n ander per- 
soon moontlik is, word hy op die gewone wyse verhoor. 

(8) Appel 

Die voorgestelde reëling vervat in subartikel (8)(a)(i) dat appél deur die 
beskuldigde aangeteken kan word teen skuldigbevinding wat volg op ’n 
bevinding dat die beskuldigde wel in staat is om verhoor te word, hou by 
implikasie in dat die beskuldigde laasgenoemde bevinding by appél sal kan 
aanveg. 


^’Sien art l(xxiii) en hoofstuk 4 van die wet. 

^®Sien art 29. In die geval van presidentspasiënte wat aangehou word met betrekking tot 
’n aanklag van moord of strafbare manslag of ’n aanklag waarby ernstige geweld be- 
trokke is, geskied ontslag slegs op gesag van die Staatspresident wat ná die voorge- 
skrewe ondersoek die Minister van Justisie kan magtig om die ontslag van ’n pasiënt 
te gelas - art 29(2) en (3). In die geval van ander misdade as die gemeldes, is die minister 
met ontslagbevoegdheid beklee - art 29(4)(b). In verband met voorwaardelike ontslag 
sien ook art 38. (Tans word ontslag van presidentspasiënte nog gereël deur die Wet op 
Geestesgebreken 38 van 1916, artikels 31 40 en 41. Óor die prosedure sien ook A Kruger 
Kante van imputasie in die Nederlandse en Suid-Afrikaanse strafreg (1972) 243.) 

“Vgl R V Mamyila 1913 TPD 464; R v Pupu 1959 3 SA 480 (SR) 482. 

20Vgl Pupu supra. 

*il0 45. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


227 


Die voorgestelde reëling vervat in subartikel (8)(a)(ii) dat appël deur 
die beskuldigde aangeteken kan word teen ’n bevinding dat hy nie in staat 
is om verhoor te word nie, is ter implementering van die aanbeveling van 
die Rumpíf-kommissie.^2 So ’n appél sal egter slegs moontlik wees waar die 
bewering dat die beskuldigde nie in staat is om verhoor te word nie van die 
vervolging afkomstig is, of waar dié aangeleentheid deur die hof suo motu 
geopper is. As die bewering deur die beskuldigde self gemaak is, sal hy so ’n 
bevinding nie kan aanveg nie. 


IV GEESTESONGESTELDHEID OF 
GEESTESGEBREK EN STRAFREGTELIKE 
TOEREKENBAARHEID 


Artikel 78 lui soos volg: 

(1) lemand wat ’n handeling verrig wat ’n misdryf uitmaak, en wat ten tyde van so 
’n verrigting aan ’n geestesongesteldheid of geestesgebrek ly wat tot gevolg het dat 
hy nie oor die vermoë beskik- 

(a) om die ongeoorloofdheid van sy handeling te besef nie; of 

(b) om ooreenkomstig ’n besef van die ongeoorloofdheid van sy handeling op te 
tree nie, 

is nie vir so ’n handeling strafregtelik toerekenbaar nie. 

(2) Indien dit by strafregtelike verrigtinge beweer word dat die beskuldigde van- 
weë geestesongesteldheid of geestesgebrek nie vir die ten laste gelegde misdryf 
strafregtelik toerekenbaar is nie, of indien dit vir die hof by strafregtelike verrig- 
tinge blyk dat die beskuldigde vanweë so ’n rede nie aldus toerekenbaar mag wees 
nie, gelas die hof dat die aangeleentheid ooreenkomstig die bepalings van artikel 79 
ondersoek en oor verslag gedoen word. 

(3) Indien die bevinding in die betrokke verslag vervat die eenparige bevinding is 
van die persone wat ingevolge artikel 79 na die toepaslike geestestoestand van die 
beskuldigde ondersoek ingestel het, en die bevinding nie deur die aanklaer of die 
beskuldigde betwis word nie, kan die hof die aangeleentheid op bedoelde verslag 
beslis sonder om verdere getuienis aan te hoor. 

(4) Indien bedoelde bevinding nie eenparig is nie of, indien eenparig, deur die aan- 
klaer of die beskuldigde betwis word, beslis die hof die aangeleentheid na die aan- 
hoor van getuienis, en die aanklaer en die beskuldigde kan te dien einde getuienis 
aan die hof voorlê, met inbegrip van die getuienis van ’n persoon wat ingevolge 
artikel 79 na die geestestoestand van die beskuldigde ondersoek ingestel het. 

(5) Waar bedoelde bevinding betwis word, kan die party wat die bevinding betwis 
’n persoon dagvaar en kruisvra wat ingevolge artikel 79 na die geestestoestand van 
die beskuldigde ondersoek ingestel het. 

(6) Indien die hof bevind dat die beskuldigde die betrokke handeling verrig het en 
dat hy ten tyde van so ’n verrigting vanweë geestesongesteldheid of geestesgebrek 
nie vir daardie handeling strafregtelik toerekenbaar was nie, vind die hof die be- 
skuldigde onskuldig vanweë geestesongesteldheid of geestesgebrek, na gelang van 
die geval, en gelas dat die beskuldigde in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis 
hangende die beskikking van die Staatspresident aangehou word. 

(7) Indien die hof bevind dat die beskuldigde ten tyde van die verrigting van die 
betrokke handeling vir die handeling strafregtelik toerekenbaar was maar dat sy 
vermoë om die ongeoorloofdheid van die handeling te besef of om ooreenkomstig ’n 
besef van die ongeoorloofdheid van sy handeling op te tree, vanweë geestesonge- 
steldheid of geestesgebrek verminder was, kan die hof die feit van so ’n vermin- 


^WersIag 10 101. 


228 


STRAUSS 


derde toerekenbaarheid in aanmerking neem wanneer die beskuldigde gevonnis 
word. 

(8) (a) ’n Beskuldigde teen wie ’n bevinding ingevolge subartikel (6) gemaak word, 

kan teen so ’n bevinding appelleer indien die bevinding nie gemaak word ten 
gevolge van ’n bewering deur die beskuldigde ingevolge subartikel (2) nie, 
(b) So ’n appél word voortgesit op dieselfde wyse en onderworpe aan dieselfde 
voorwaardes as ’n appél teen ’n skuldigbevinding deur die hof weens ’n 
misdryf. 

(9) Waar ’n appél teen ’n bevinding ingevolge subartikel (6) gehandhaaf word, stel 
die hof van appél die bevinding en die lasgewing ingevolge daardie subartikel ter- 
syde en verwys die saak terug na die hof wat die bevinding gemaak het, waarop die 
betrokke verrigtinge op die gewone wyse voortgesit word. 

Bespreking van artikel 78 

In hier die artikel gaan dit uitsluitlik om die maatstaf vir ontoerekenings- 
vatbaarheid ten tyde van die daad en nie om die vraag of die beskuldigde 
in staat is om verhoor te word nie. Die bepaling van toerekeningsvatbaar- 
heid al dan nie ten tyde van die daad kan slegs geskied indien die beskuldigde 
inderdaad verhoor word. 

(1) Geskiedkmdige agtergrond 

Die regsposisie betreffende ontoerekeningsvatbaarheid word tans nog 
gemeenregtehk gereël en is (kortliks saamgevat) soos volg: lemand word as 
ontoerekeningsvatbaar geag indien dit blyk dat hy weens geesteskrankheid 
of -gebrek 

(a) verhinder is om te weet wat die aard en kwaliteit van sy gedraging 
was, of dat dit ongeoorloof (“wrong”) was ; of 

(b) dat hy gebuk gegaan het onder ’n onweerstaanbare drang (“im- 
pulse”) wat hom verhinder het om sy gedraging te beheer.^® 

Die eerste van dié maatstawwe - waarvan die belangrikste element die 
sogenaamde “reg of verkeerd”-toets is - is ontleen aan die bekende M’Nagh- 
ten-tt‘é\s van die Engelse reg,^®® terwyl die tweede - die sogenaamde “on- 
weerstaanbare drang”-toets, waardeur die M’Naghten-t&'é\s ingrypend ge- 
kwalifiseer is - onder die invloed van die Amerikaanse en Duitse reg deur 
lord De Villiers in Suid-Afrika ingevoer is in ^ í' Hay’^^ en later uitdruklik 
deur die appélhof erken is.^® 

Die maatstawwe vir die bepaling van ontoerekeningsvatbaarheid was 
die hoofonderwerp van die ondersoek van die RumpíF-kommissie. In sy 
verslag het die kommissie die aandag op verskeie tekortkominge van die 
geldende maatstawwe gevestig, in die besonder wat die “onweerstaanbare 
drang’ ’-toets betref . ^ ® 


2®Vgl Gardiner & Lansdown South African criminal law and procedure 6e uitg bd I (1957) 
87 ev; De Wet & Swanepoel Die Suid-Afrikaanse strafreg 2e uitg 102 ev; Burchell & 
Hunt South African criminal lan> and procedure bd I (1970) 197 ev. 

23aYgi Rumpff-verslag, hoofstuk III en in besonder par 3 18 3 25. 

2^(1899) 16 SC 290. 

2 6Sien hv Rv Koortz 1953 1 SA 371 (A). 

*®Sien veral par 9 89 - 9 93 van die Verslag. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


229 


Die voorgestelde maatstawwe vir ontoerekeningsvatbaarheid is ge- 
volglik op aanbeveling van die kommissie nou vasgelê in artikel 78(1) van 
die ontwerp. Hierdie voorskrifte sal die ou gemeenregtelike reëling ver- 
vang. 

(2) Toerekeningsvatbaarheid as grondslag van strafregtelike aanspreeklikheid 

Toerekeningsvatbaarheid van die dader is ’n onontbeerlike vereiste 

vir strafregtelike aanspreeklikheid ten aansien van enige misdaad,^’ hetsy 
skuld vereis word in die vorm van opset of van nalatigheid, hetsy geen skuld 
vir die besondere misdaad vereis word nie uit hoofde van die leer van abso- 
lute verbiedinge. Voordat die vraag gestel kan word of die dader ’n beson- 
dere vorm van skuld gehad het - waar skuld wel vereis word - moet dit 
vasstaan dat hy toerekeningsvatbaar was ten tyde van die daad.^® Die formu- 
leringvandie toerekeningsvatbaarheidsvereiste vervat in subartikel (1) be- 
vestig hierdie prinsipiële standpunt.^® Dit is onsuiwer om die toerekenings- 
vatbaarheidsvereiste oor die boeg te gooi van die vraag of die dader opset 
gehad het al dan nie.^” 

(3) Vereistes vir ontoerekeningsvatbaarheid 

Die ontwerp hou twee onderskeibare vereistes in: 

1 Eerstens sal moet vasstaan dat die beskuldigde ten tyde van die daad 
lydend was aan ’n geestesongesteldheid of geestesgebrek. Soos hierbo ge- 
meld is, word “geestesongesteldheid” en “geestesgebrek” nie in die ont- 
werp omskryf nie. Of sodanige geestesongesteldheid of -gebrek aanwesig 
was al dan nie, is derhalwe uitsluitlik ’n kwessie van geneeskundig-psigia- 
triese getuienis, soos ook uitdruklik in die onderhawige artikel aangedui 
word. Dit is vir ’n hof onmoontlik en ook gevaarhk om te probeer om ’n 
algemene simptoom te soek waaraan ’n geestesongesteldheid herken kan 
word.^^ 

Gebruikmaking in die ontwerp van die woord “geestesgebrek” naas 
“geestesongesteldheid” is van betekenis. Dit bevestig blykbaar die wye be- 
tekenis wat ons howe in die verlede geheg het aan die begrip geestesonge- 
steldheid (“disease of mind”) wat aan die M’ Naghten-t&'éh ontleen is.®^ 
Hiervolgens het geestesongesteldheid ook geestesgebrek ingesluit. Inge- 
volge artikel 78(6) moet die bevinding in die geval van strafregtehke on- 
toerekeningsvatbaarheid wees onskuldig vanweë geestesongesteldheid of 
geestesgebrek “na gelang van die geval”. Laasgenoemde frase dui onom- 
wonde daarop dat geestesgebrek as begrip vir die wetgewer onderskeibaar 
is van geestesongesteldheid.®® 


2’y V Mahlinza 1967 1 SA 408 (A) 414 - 415. 

^®Vgl De Wet & Swanepoel 99 ev; 5 v Mahlinn^a supra; Rumpff-verslag 12 26. 

*®Vgl Burchell & Hunt 210. 

3»Vgl SA Strauss 1959 THRHR 209 ev; 1970 479-480. 

V Mahlins^a supra 417. 

3*Vgl Burchell & Hunt 198-200 212. 

®®Presies waar die grens tussen geestesongesteldheid en geestesgebrek lê, is egter nie 
duidelik uit die plaaslike regsliteratuur, kommissieverslae en wetstekste nie. In die aan- 
beveling van die Rumpff-kommissie betreffende ontoerekeningsvatbaarheid (9 97) word 
melding gemaak van “geesteskrankheid of geestesgebrek” sonder dat die twee be- 
grippe afgebaken word. Die bedoeling was klaarblyklik nie om dié woorde as sino- 


230 


STRAUSS 


“Geestesongesteldheid” of “geestesgebrek” dui op ’n sieklike (patolo- 
giese) versteuring van die beskuldigde se geestesvermoëns®^ en nie op ’n 
blote tydelike verstandelike beneweling wat nie aan ’n geestesabnormaliteit 
toe te skryf is nie, of uitsluitlik te wyte is aan uitwendige prikkels soos ge- 
bruik van alkohol, of verdowings- of geneesmiddele, of weens provokasie 
nie. Daar moet derhalwe aangetoon word dat die beskuldigde se toestand ’n 
erkende patologiese afwyking daarstel.®® Die feit dat die beskuldigde se 
geestestoestand moontlik in ’n mate van die normale kon afgewyk het, is nog 
nie bewys van ’n siektetoestand nie.^® “Ook intelligente mense dink en doen 
soms onnosele dinge, in die besonder wanneer emosies gaande gemaak 
word”, aldus hr Steyn inS v Harris.^’^ Eweneens is dit onjuis om ’n neiging 
tot gewelddadigheid by die beskuldigde op sigself te vertolk as bewys van 
geestesongesteldheid. 

Ditis egter nie nodig om te bewys dat die oorsprong van die beskul- 
digde se geestesongesteldheid of -gebrek in sy gees lê nie; dit kan eweseer 


niem te gebruik nie want elders (8 13 en vgl 8 15 8 16) verwys die kommissie spesifiek 
na geestesgebrekkigheid as ’n afsonderlike verskynsel (wat veral by verminderde toe- 
rekeningsvatbaarheid van belang kan wees). In 9 13 verwys die kommissie na “’n ge- 
brekkige verstandelike vermoë” wat disintegrasie van die kognitiewe funksie teweeg- 
bring. “Dit heet intellektuele vertraging of in die ergste graad swaksinnigheid”. As die 
klassifikasie van geestelik gekrenkte of gebrekkige persone ingevolge die Wet op 
Geestesgebreken 38 van 1916, art 3, enigsins as aanduiding kan dien, sou “geestelik 
gekrenkte persone” dui op persone wat aan die een of ander vorm van sielsiekte ly, 
terwyl “geestesgebrekkiges” sou insluit stompsinniges, swaksinniges en swakhoofdiges. 
’n Klassifikasie met dié strekking is egter nie weer opgeneem in die nuwe Wet op 
Geestesgesondheid nie. Die Van Wyk-kommissie na die Wet op Geestesgebreken het 
bevind dat dié klassifikasie verouderd is en dat groter buigsaamheid wenslik is vir sover 
dit die sertifisering en klassifisering van geestesongesteldes betref. Die kommissie het 
derhalwe aanbeveel dat die uitdrukking “geestesongesteld” gebruik word en dat die 
omskrywing daarvan so omvattend gemaak word dat dit onder meer alle moontlike 
klasse “geestelik gekrenkte of gebrekkige persone”, dws alle vorme van geestesonge- 
steldheid omvat. Ten einde enige moontlike misverstand te vermy, het die kommissie 
aanbeveel dat psigopate spesifiek hierby ingesluit word. Die definisie vervat in die Wet 
op Geestesgesondheid (art l(iii)) lui bygevolg so: “ ‘geestesongesteldheid’ [beteken] ’n 
geestesverstoring of -gebrek, en ook ’n geestessiekte, ’n gestremde of onvoltooide 
geestesontwikkeling en ’n psigopatiese steuring”. Volgens hierdie omskrywing wil dit 
voorkom asof “geestesgebrek” een van die verskyningsvorme van geestesongesteld- 
heid is. Klaarblyklik is die vraag of dit in ’n besondere geval gaan om geestesongesteld- 
heid of geestesgebrek, ’n kwessie van deskundige psigiatriese getuienis. 

V Mahlin^a supra 418; Rumpff-verslag 9 4. 

®®Die amptelike verslag van die psigiatriese ondersoek van die beskuldigde ingevolge art 
79 sal onder meer ’n diagnose van die geestestoestand van die beskuldigde moet bevat - 
art 79(4)(b). Soos De Wet & Swanepoel 106 tereg aandui, is dit ’n dwaalleer dat iemand 
nie as ontoerekeningsvatbaar geestesongesteld beskou kan word nie tensy hy ingevolge 
die Wet op Geestesgesondheid as geestesongesteld gesertifiseer kan word. Sertifisering 
as geestesongesteld ingevolge laasgenoemde wet en toerekeningsvatbaarheid in die 
strafreg is afsonderlike kwessies. Implisiet in die bewoording van art 78(1) van die ont- 
werp is dat daar vorme van geestesongesteldheid of -gebrek is wat nie ontoerekenings- 
vatbaarheid ten gevolge het nie. Die feit dat iemand ingevolge die Wet op Geestes- 
gesondheid as geestesongesteld gesertifiseer kan word, is hoogstens ’n faktor vir die 
bewys dat hy moontlik ook ontoerekeningsvatbaar is. Dit is egter geen afdoende bewys 
nie - De Wet & Swanepoel ihid. Vgl Rumpff-verslag 10 10. 

V Harris 1965 2 SA 340 (A) 360. 

^"^supra 358 (vertaling). 

3«Vgl CJR Dugard 1967 SALJ 134. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


231 


van organiese oorsprong wees, soos verkalking van sy are.^^ So ook kan 
hipoglukemie (tekort aan bloedsuiker)^® of ’n traumatiese hoofbesering tot 
geestesongesteldheid aanleiding gee. Blote breinskudding daarenteen, waar- 
deur die bloedtoevoer na die brein tydelik onderbreek en ’n verstandelike 
beneweling veroorsaak word, kom egter nog nie op geestesongesteldheid 
neer nie;^^ so ’n toestand kan wel outomatisme daarstel wat daarop neerkom 
dat die beskuldigde regtens nie gehandel het nie.^^ 

Daar hoef voorts nie bewys te word nie dat die geestesongesteldheid 
van ’n permanente aard is^® of dat dit ongeneeslik is.^^ Die leer van gedeelte- 
hke of beperkte geestesongesteldheid waarvolgens een “gedeelte” van ’n 
mens se gees normaal sou wees en die oorblywende “gedeelte” abnormaal^® 
geniet vandag geen aanhang meer nie.'* *® 

Die beskuldigde se ongesteldheid moes bestaan het ten tyde van die 
daad. lemand wat aan geestesongesteldheid ly en tydens ’n lucidum intervallum 
’n wederregtelike daad pleeg, kan wel bevind word toerekeningsvatbaar te 
gewees het ten tyde van die daad. Dit is die geval selfs al het ’n hof reeds by ’n 
vorige geleentheid bevind dat die persoon geestesongesteld was.^'^ 

Ofskoon, soos gesê, blote verstandelike beneweling weens gebruik van 
alkohol nie op geestesongesteldheid neerkom nie, kan alkoholgebruik, veral 
van langdurige aard, ’n toestand veroorsaak wat duidelik diagnoseerbaar is 
as geestesongesteldheid, byvoorbeeld delirium tremens.'^^ Dieselfde geld ten 
opsigte van verdowings- of geneesmiddele. 

’n Psigopatiese steuring op sigself kom nie neer op ’n geestesongesteld- 
heidof -gebrek wat ontoerekerdngsvatbaarheid daarstel nie.^® ’n Psigopatiese 
persoonlikheid kan omskryf word as die tipe persoon by wie ’n emosionele 
onrypheid en onstabilitiet bestaan wat reeds vanaf ’n vroeë ouderdom tot 
uiting kom in onvermoë om by aanvaarde morele en maatskaplike norme 
aan te pas.®® Psigopatie kan nietemin in gepaste omstandighede as straf- 


®®Vgl die Engelse beslissing ïn. Rv Kemp 1957 1 QB 339; 1956 3 All ER 249. 

^®Vgl i" V Be^uidenhout 1964 2 SA 651 (A). 

^^Vgl die betoog m Rv Kemp supra 253F. 

^^Sien verder infra. 

V Mahlins(a supra 417. 

V Kemp supra 253 

«6Vgl R V Kruger 1958 2 SA 320 (T). 

*®Vgl Rumpff-verslag 5 15; Burcheíl & Hunt 199. 

‘’T V Steyn 1963 1 SA 797 (W). 

*8Vgl R V Bourke 1916 TPD 303 301-, Rv Holliday 1924 AD 250. 

«»Vgl R V Kennedy 1951 4 SA 431 (A); R v Von Zell 1953 3 SA 303 {A);Rv Roberts 1957 
4 SA 265 (A). Wel geld ’n psigopatiese steuring as geestesongesteldheid vir die doel- 
eindes van die Wet op Geestesgesondheid. Sien art l(iii) van die wet. 

®®Vgl R V Kennedy supra 434; S v Nell 1968 2 SA 576 (A) 579; Rumpff-verslag 8 18 ev; 
J P Roux 1973 Misdaad, straf en hervorming bd 2 nr 2 33. Soos Roux daarop wys, bestaan 
daar ’n verskeidenheid opvattings oor hoe ’n psigopatiese persoonlikheid omskryf moet 
word. Hy behandel dan ’n aantal kenmerke van die psigopaat. In die Wet op Geestes- 
gesondheid, art l(xxvi) word “psigopatiese-steuring” soos volg omskryf: “ ’n aanhou- 
dende geestesverstoring of -gebrek (ongeag of subnormale intelligensie aanwesig is of 
nie) wat by die pasiënt bestaan het vanaf ’n ouderdom voor dié van agtien jaar en wat 
abnormale aggressiewe of ernstige onverantwoordelike gedrag aan die kant van die 
pasiënt tot gevolg het.” 


232 


STRAUSS 


versagtingsgrond geld.®^ Die gewone beginsels betreffende strafversagting 
geldhier^^en bowendien maak subartikel (7) uitdruklik voorsiening vir straf- 
versagting. Daar moet egter op gewys word dat in etlike gevalle waar psigo- 
pate aan moord skuldig bevind is, die howe geweier het om psigopatie as 
strafversagtingsgrond te aanvaar.®® 

Soos reeds hierbo te kenne gegee, is daar geestestoestande wat nie op ’n 
geestesongesteldheid of -gebrek ingevolge die onderhawige artikel neer- 
kom nie, dog nietemin ’n volkome verweer daarstel. So ’n toestand is die 
sogenaamde “gesonde” outomatisme of onwillekeurige gedraging. Soms 
word in hierdie verband ook van “blackout” of amnesie (geheueverlies) 
gepraat.^^ Dit staan egter vas dat blote onvermoë om te onthou wat ge- 
beur het, geen verweer daarstel nie.®® Wel kan ’n nie-patologiese toestand 
soos skok, breinskudding of onbewuste inname van ’n kalmeermiddel aan- 
leiding gee tot ’n onwillekeurige gedraging met daarmee gepaardgaande ge- 
heueverlies.®® In so ’n geval word die gedraging wat die beskuldigde verrig 
het strafregtelik nie as handeling behandel nie en moet hy onskuldig bevind 
word, hoe ernstig die gevolge van sy gedraging ook al was. Hy word nie ’n 
presidentspasiënt nie®® en kan op ’n aanklag van moord nie eens aan straf- 
bare manslag of ’n ander mindere misdaad skuldig bevind word nie. Daarby 
rus geen bewyslas op hom nie. 

Die appélhof het ’m R v gewaarsku dat verwere soos outomatisme 
en amnesie met versigtigheid benader moet word. A1 word hulle deur ge- 
neeskundige getuienis gerugsteun, is hulle verdag want sodanige getuienis 
moet uit die aard van die saak dikwels van die veronderstelling uitgaan dat 
die beskuldigde se relaas die waarheid is.®^ S v Trickett^'^ is beslis dat ten 
einde ’n verweer van “gesonde” outomatisme te opper daar getuienis moet 
wees wat sterk genoeg is om twyfel te laat ontstaan oor die vrywillige aard 
van die beweerde actus reus. Dit moet gerugsteun word deur geneeskundige 
of ander deskundige getuienis wat aantoon dat die onwillekeurige gedraging 
heel moontlik te wyte is aan oorsake anders as geestesongesteldheid of 
-gebrek. As daar aan die einde van die verhoor twyfel bestaan of die gedra- 
ging willekeurig was al dan nie, moet die beskuldigde die voordeel van die 
twyfel geniet. ’n Bevinding van outomatisme kan nie gegrond word op ’n 


®^Vgl R V Roberts supra. In í» Webb (2) 1971 2 SA 343 (T) is die feit dat die beskuldigde 
’n psigo- paat was, tesame met ander faktore (dwelmmiddelverslawing en ’n ernstige 
emosionele konflik ten tyde van die daad) ter strafversagting in aanmerking geneem. 
®®Vgl Rumpff-verslag 8 46. 

®®Voorbeelde is A 2 » Von Zell (2) 1953 4 SA 552 (A); R v Roberts supra; S v Nell supra. 

Vir kritiek op die Aoí>ír/x-uitspraak sien S A Strauss 1971 THRHR 11. 

®*Vgl R V Du Plessis 1950 1 SA 297 (O) waarin die verweer met welslae opgewerp is. 

“y V Piccione 1967 2 SA 334 (N); vgl R v Johnson 1970 2 SA 405 (R). 

6 8Vgl T V Trickett 1973 3 SA 526 (T) 531. 

®’Vgl R V Schoonmnkel 1953 3 SA 136 (K); R v Dhlamini 1955 1 SA 120 (T); R v Botha 
1959 1 SA 547 (0); A í» Ahmed 1959 3 SA 776 (W); S v Trickett supra. 

'’®Sien infra. 

®®Sien infra. 

«»1962 1 SA 197 (A) 208. 

«^Vgl Hiemstra 211; L Blackwell 1962 SALJ 16. 

«»1973 3 SA 526 (T) 537. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


233 


blote vermoede dat die beskuldigde onwillekeurig opgetree het nie.®® Die 
beskuldigde moet as’t ware die fondament vir sy verweer lê. 

Daar behoort noukeurig op ingegaan te word of dit ’n egte geval van 
“gesonde” outomatisme is, dan wel ’n openbaring van geestesongesteld- 
heid. As die outomatisme aan geestesongesteldheid toe te skryf is - die soge- 
naamde “siekhke” outomatisme - sal die onderhawige artikel toepaslik wees 
en sal ’n spesiale bevinding van onskuldig vanweë geestesongesteldheid (of 
-gebrek) ingevolge subartikel (6) ingebring moet word.®® 

Vanselfsprekend is outomatisme veroorsaak deur vrywillige dronken- 
skap nie ’n verweer op ’n aanklag van dronkbestuur nie.®® By ’n gevolgs- 
misdaad soos straf bare manslag is outomatisme op die tydstip van werklike 
doodslag, weens vrywillige drankgebruik, eweneens nie ’n verweer nie. Die 
rede hiervoor is dat die beskuldigde, toe hy nog tot ’n willekeurige handeling 
in staat was en toerekeningsvatbaar was, hom op onbehoorlike wyse aan 
drankmisbruik skuldig gemaak het en hom daardeur in ’n toestand geplaas 
het wat op die pleging van die wandaad uitgeloop het.®'^ Laasgenoemde is 
derhalwe ’n geval van antesedente of voorafgaande aanspreeklikheid, net 
soos outomatisme teweeggebring deur dagdromery, vaakheid, uiterste uit- 
putting of die gebruik van ’n kalmeermiddel. Daarom kan ’n motorbestuur- 
der wat weens uitputting in ’n staat van outomatisme geraak nogtans aan na- 
latige bestuur skuldig bevind word.®® 

2 Tweedens sal moet vasstaan dat die geestesongesteldheid of -gebrek 
waaraan die beskuldigde ten tyde van die daad gely het ’n bepaalde uitwer- 
king op hom gehad het. Dit moet naamhk tot gevolg gehad het dat hy nie 
oor die vermoë beskik het: 

(a) om die ongeoorloofdheid van sy handeling te besef nie; of 

(b) om ooreenkomstig ’n besef van die ongeoorloofdheid van sy hande- 
ling op te tree nie. 

Hierdie maatstawwe is gegrond op die siening dat die strafreg ver- 
geldend van aard is en dat twee sielkundige faktore die mens verantwoor- 
dehk maak vir sy willekeurige dade, naamlik die vermoë wat hy het om te 
onderskei tussen wat reg en verkeerd is en die vrye wilshandeling waartoe hy 
in staat is.’® Wat ook al die psigiatriese diagnose watin ’n besondere geval ge- 
maak word, sal die antwoord op een van hierdie maatstawwe bevestigend 
moet wees alvorens ’n bevinding van ontoerekeningsvatbaarheid gemaak 
kan word. 


«»5 V Ramagaga 1965 4 SA 254 (0). 

««CWH Schmidt 1973 SALJ329. 

V Mokwanai(i 1959 3 SA 782 (W) en sien injra. 

««A V Kelder 1967 2 SA 644 (T). 

«’i" V Johnson 1969 1 SA 201 {A). Johnson is aan kritiek onderwerp. Sien EM Burchell 1969 
SALJ 127. Ofskoon daar dogmatiese besware teen die uitspraak ingebring kan word, is 
die resultaat van die uitspraak nietemin klaarblyklik in ooreenstemming met heersende 
maatskaplike beskouinge oor die strafbaarheid van mense wat misdoen ten gevolge van 
dronkenskap. 

««A V Trickett supra. 

®®RumpfF-verslag 1 22 ev. 

'‘Hbid^l^-, 9 91. 


234 


STRAUSS 


Die maatstawwe sal in die alternatief geld. Selfs waar bevind sou word 
dat die beskuldigde ondanks sy geestesafwyking die ongeoorloofdheid van sy 
handeling besef het, sal hy vry uitgaan indien hy bewys lewer dat hy weens 
sy afwyking nie oor die vermoë beskik het om ooreenkomstig hierdie insig 
te handel nie. 

Maatstaf (a) bevestig sekere elemente van die gemeenregtelike maat- 
staf wat aan die M’Nagbten-teëls ontleen is, in die besonder die “reg of ver- 
Die ontwerp maak egter geen uitdruklike melding van ’n 
kennis by die beskuldigde van die feitlike aard van sy handeling nie (die “aard 
en kwaliteit” van die handeling, in die terminologie van die M’Naghten- 
reëls). Dit is ’n leemte. Dit is naamlik moontlik dat iemand weens geestes- 
ongesteldheid of -gebrek hoegenaamd nie weet waarmee hy íisies doenig is 
nie. Dit sou byvoorbeeld die geval wees waar hy so geestesgebrekkig is dat 
terwyl hy meen dat hy besig is om ’n kind liggaamlik te vertroetel, hy inder- 
daad besig is om hom om die lewe te bring. Daar word aan die hand gedoen 
dat hierdie tipe situasie ook gedek sal word deur maatstaf (a) aangesien onver- 
moë om te besef waarmee hy besig is klaarblyklik die íaeskuldigde onver- 
moënd maak om die ongeoorloofdheid van sy handeling te besef. 

’n Verdere leemte in die formulering van maatstaf (a) is dat dit nie aan- 
dui of “ongeoorloofdheid” op juridiese ongeoorloofdheid (wederregtelik- 
heid) of blote etiese ongeoorloofdheid slaan nie.'^^ Ooreenkomstig die 
beskouing dat wederregtelikheidsbewussyn by opsetsmisdade ’n vereiste 
is,'^^ sou moontlik betoog kon word dat “ongeoorloofdheid” hier vertolk 
moet word as “wederregtelikheid”.'^® By die bepaling van toerekenings- 
vatbaarheid gaan dit egter eerder om die dader se algemeen etiese verant- 
woordehkheidsbesef betreífende sy daad en nie soseer om die projeksie 
van sy gesindheid op spesifiek die wederregtelikheid van sy daad nie, wat 
as vereiste vir ’n bevinding van opset gestel word. Toerekeningsvatbaarheid 
en opset is nie kongruente begrippe in die strafreg nie. Toerekenings- 
vatbaarheid is, soos reeds gesê, ’n onontbeerlike vereiste vir strafregtelike 
aanspreeklikheid en as sodanig die grondslag van skuld in enige van sy 
vorme. Bowendien: as “ongeoorloofdheid” in maatstaf (a) eng opgeneem 
sou word as “wederregtelikheid”, sou hierdie maatstaf nie aangewend kon 
word nie waar die dader ondanks sy geestesongesteldheid bewus is dat sy 
gedraging wederregtehk is, maar juis vanweë sy geestesongesteldheid in 
die waan verkeer dat daar ’n moreíe of goddelike plig op hom rus om die 


’®aopmerklik is dat terwyl die M’ Naghíen-tc'é\s uitdruklik mrklike kennis by die beskuldig- 
de betreffende die ongeoorloofdheid van sy daad as toets stel (Rumpff-verslag 2 3, A 
II & III), in maatstaf (a) verwys word na die beskuldigde se vermoë om die ongeoorloofd- 
heid van sy handeling te besef. Semanties is hier klaarblyklik ’n aansienlike verskil. 
Dit is egter duidelik dat ofskoon die Rumpff-kommissie in sy formulerings die klem 
laat val het op die vermoë (of insig) van die beskuldigde om tussen reg en verkeerd te 
onderskei (sien bv Verslag 9 30 9 81), die kommissie hierdeur nie ’n ander praktiese 
toets wou voorstel as dié beliggaam in die betrokke M’Naghten-r&'é\ nie (sien Verslag 
9 81 (I) 9 9 9 93). 

’iVgl MCJ Olmesdahl 1968 SALJllfs. 

’^De Wet & Swanepoel 135; Burchell & Hunt 135; DA Botha Wederregtelikheidsbewussyn 
in die strafreg (proefskrif Univ van Pretoria 1973) 305-306. 

’®Vgl Burchell & Hunt 204-205. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


235 


daad te pleeg.'^^ Daarom word aan die hand gedoen dat “ongeoorloofdheid” 
hier uitgelê moet word as “hetsy regtens hetsy moreel ongeoorloof”.’^® 
Die punt is onbeslis vir sover dit ons regspraak'^® aangaan en buitelandse 
gewysdes huldig uiteenlopende standpunte.’^^ 

Burchell & Hunt'^® wys daarop dat die “reg-of-verkeerd”-maatstaf 
vanweë die gelding van die “onweerstaanbare drang”-maatstaf in Suid- 
Afrika in die verlede van weinig praktiese belang was. Maatstaf (b) wat nou 
beoog word ter vervanging van “onweerstaanbare drang” sal waarskynlik 
dieselfde uitwerking hê. 

Gebruikmaking in die ontwerp in maatstaf (a) van die woord “besef” 
(“appreciation”) in teenstelling met die woord “kennis” (“knowledge”) 
wat aan die M’Naghten-te.'éh ontleen is en in die bestaande regsbedeling ge- 
besig word, bevestig volgens Burchell & Hunt'^® die beskouing dat kennis 
van die ongeoorloofdheid van die daad by wyse van dolus eventualis nie vol- 
doende is nie; daadwerklike kennis word vereis. 

Maatstaf (b) beoog om die gemeenregtelike formulering van “onweer- 
staanbare drang” geheel en al te vervang. Die Rumpff-kommissie se be- 
vinding was dat laasgenoemde toets in belangrike opsigte ontoereikend is. 
“Onweerstaanbare drang” is volgens die kommissie®® ’n misleidende for- 
mule: 

“Dit skep die indruk van ’n skielik-opvlammende konílik wat ’n impulsiewe drang 
veroorsaak wat onweerstaanbaar is. Dit is enersyds in stryd met sekere psigose waar- 
by die drang nie skielik ontstaan nie maar die produk is van ’n geleidelike proses 


’^Sien die opmerking van die hof in US v Freetnan 257 F 2d 606 (1966) aangehaal in die 
Rumpff-verslag 7 20. Vgl die deeglike ontleding deur R Petersen & C Steytler 1972 
Responsa Meridiana 175. Waar die dader se geestestoestand ten tyde van die daad sodanig 
was dat hy die daad gesien het as “one of inexorable obligation or inescapable necessity” 
(die aangehaalde woorde is afkomstig uit R v Staplelon (1952) 8 CLR 358 375) al het hy 
geweet dit is regtens of moreel verkeerd, sou sy geval tuisgebring kon word onder 
maatstaf (b) wat hieronder in die teks behandel word. 

’®“Moreel ongeoorloof” beteken in hierdie verband “strydig met die gewone morele 
beskouinge van redelike mense”, soos te kenne gegee is in die Australiese beslissing, 
R V Stapleton supra. Petersen & Steytler 182 ev gaan mi te ver deur ’n volslae subjek- 
tiewe toets voor te staan, nl “whether as a result of mental illness the accused was in- 
capable of knowing that his act was wrong according to his own conception of moral 
right and wrong”. Die beswaar teen hul opvatting is dat die maatstaf dan volkome 
arbitrêr sou word. Om as toerekeningsvatbaar behandel te word, moet die dader se 
beoordeling van die ongeoorloofdheid van sy handeling darem minstens ooreenstem 
met algemeen geldende beskouinge wat in die samelewing heers. 

’®Burchell & Hunt 202 n 69 gee te kenne dat daar in A f Harris 1965 2 SA 340 (A) 366 ’n 
aanknopingspunt kan wees vir die opvatting dat “wrongfulness” op wederregtelikheid 
dui, maar Petersen & Steytler 176 n 9 dui oortuigend aan dat so ’n afleiding onregver- 
digbaar sou wees. 

V Codere (1916) 12 Cr App 21: “whether according to the ordinary standard adopted 
by reasonable men the act was right or wrong”. Vgl R v Stapleton supra. R v Windle 
(1952) 2 QB 826; (1952) 2 All ER 1 (CCA): “whether it is contrary to law”. Vgl R v 
Holmes (1953) 2 All ER 324 (CCA). Sien voorts die bespreking van Burchell & Hunt 
202-205 en van Petersen & Steytler 175 ev. 

’ 8204 . 

’»205 212. 

^"Rumpfl'-verslag 9 90 ev. 


236 


STRAUSS 


van disintegrasie en andersyds gee dit die skyn asof die psigopaat wat in ’n bui van 

woede ’n daad begaan sonder meer nie aanspreeklik is nie.” 

Die kommissie was derhalwe van mening dat die formulering “onweer- 
staanbare drang” (drif, of impuls) die verweer van ontoerekeningsvatbaar- 
heid onnodig begrens. Volgens die kommissie moet die klem eerder val op 
die beskrddigde se weerstandskrag (selfbeheer). Hierdie gedagtes is op on- 
dubbelsinnige wyse in maastaf (b) in die ontwerp beliggaam. 

Ten einde met die alternatiewe verweer in maatstaf (b) te slaag, sal die 
beskuldigde derhalwe nie hoef aan te toon dat sy daad die gevolg van ’n 
skiehk-opwellende of -opvlammende, impulsiewe drang is nie. Dit is vol- 
doende as hy bewys dat hy weens geestesongesteldheid of -gebrek ten tyde 
van die daad nie die vermoë gehad het om sy wil te beheer nie. Sodanige ge- 
brek aan selfbeheer kan die gevolg wees van ’n geleidelike proses van per- 
soonlikheidsdisintegrasie. 

Daar dien op gewys te word dat aangesien maatstaf (b) wyer gestel is as 
die gemeenregtelike formulering, die omstandighede waarin “onweer- 
staanbare drang” vroeër as verweer erken is, nog ’n verweer ingevolge 
maatstaf (b) daar sal stel. Uitsprake soos R v R v Westrich^'^ en R v 

Koort^^^ sal dus nog as presedente geld betreffende ’n bevinding van ontoe- 
rekeningsvatbaarheid. Uitsprake waarin die verweer van onweerstaanbare 
drang verwerp is - soos R v Smit,^‘^ R v Von Zell^^ tnRv Roherts^^ sal daaren- 
teen in die toekoms met omsigtigheid gehanteer moet word in gevalle waar 
die beskuldigde hom op die verweer vervat in maatstaf (b) beroep. Selfs 
waar bevind is dat die beskuldigde wel in staat was om sy drang te beheer - 
soos in Roherts - bly dit ’n feit dat psigiatriese getuienis aan bande gelê is 
(en tans aan bande gelê word) deur die formulering van die maatstaf as “on- 
weerstaanbare drang”.^'^ By die ondervraging en kruisondervraging van des- 
kundige getuies sal die howe in die toekoms dus moet toesien dat dit perti- 
nent onder die aandag van getuies gebring word dat die nuwe formulering 
die belangrike praktiese implikasie inhou dat die klem verskuif is na gebrek 
aan selfbeheer en nie meer op die impulsiewe aard van die daad val nie. 

Wat psigopatiese steuring betref, moet die aandag daarop gevestig 
word dat ofskoon (soos gemeld) dié toestand op sigself nie op ontoere- 
keningsvatbaarheid neerkom nie, dit moonthk is dat ’n psigopaat ten tyde 
van die daad weens ’n emosionele storm in ’n staat van geestesongesteldheid 
verkeer het en nie in staat was om ooreenkomstig ’n besef van die ongeoor- 
loofdheid van sy handeling op te tree nie.®® Getuienis van so ’n emosionele 
storm sal met omsigtigheid behandel moet word. Belangrik is getuienis 
betreífende die gebeure wat sou gelei het tot die storm, die beskuldigde se 
gedrag ten tyde van die daad en daarna, met inbegrip van sy getuienis oor sy 


«11906 TS 783. 

««1927 CPD 466. 

««1953 1 SA 371 (A). 

«n950 4 SA 165 (O). 

««1953 3 SA 303 (A). 

««1957 4 SA 265 (A). 

«’Vgl RumpfF-verslag 9 92. 

««Vgl R V Kennedy 1951 4 SA 431 (A). 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


237 


herinneringe aan wat gebeur het tydens die daad en daarna. By beoordeling 
van sodanige getuienis moet die hof in gedagte hou dat die beskuldigde op- 
setlik leuenagtige getuienis kon gegee het.®® 

Ten einde met maatstaf (b) as verweer te slaag, sal die beskuldigde slegs 
moet bewys dat hy ten tyde van die daad, in die besondere omstandighede 
van sy geval, nie oor die vermoë beskik het om ooreenkomstig ’n besef van 
die ongeoorloofdheid van sy daad op te tree nie. Die toets is subjektief. Dit 
sou derhalwe onjuis wees om die vraag te stel of die redelike man in derge- 
like omstandighede oor sodanige vermoë sou beskik. Eweneens sou dit geen 
sin hê nie om die hipotetiese vraag te stel of die beskuldigde wel ooreenkom- 
stig ’n besef van die ongeoorloofdheid sou gehandel het indien ’n poUsie- 
man op daardie tydstip by hom was.^® 

(4) Getuienis 

Soos hierbo gemeld, sal ontoerekeningsvatbaarheid deur deskxmdige 
getuienis bewys moet word. Die hof durf nie bloot op grond van sy eie in- 
drukke tot ’n bevinding geraak dat die beskuldigde ontoerekeningsvatbaar 
was nie. Die beoogde voorskrifte betreffende die geneeskundige of psigia- 
triese ondersoek van die beskuldigde, waar daar beweer word of dit vir die 
hof duidelik is dat hy vanweë geestesongesteldheid of -gebrek ontoereke- 
ningsvatbaar is, is gebiedend. (Ingevolge die tans nog geldende artikel 27 
van die Wet op Geestesgebreken is die hof slegs met ’n magtigende be- 
voegdheid beklee.®”®) Subartikel (2) bevat derhalwe ’n nuwe beginsel.^^ 
Die artikel lê voorts by implikasie die verpligting aan die hof op om - ten 
minste waar die bevindinge voortspruitende uit die ondersoek nie betwis 
word nie - die verslag te oorweeg. 

Waar deskundige getuies botsende menings daarop nahou, moet die hof 
na die beste van sy vermoë ’n keuse tussen die onderskeie standpunte maak. 
Waar die getuienis aangevoer ten behoewe van die vervolging bots met dié 
aangevoer ten behoewe van die verdediging, is die hof vanselfsprekend 
daarop geregtig om in ag te neem dat die bewyslas om ontoerekeningsvat- 
baarheid te bewys, op die beskuldigde rus.®^ Let egter daarop dat die ampte- 
like verslag van die ondersoek ingevolge artikel 79 streng gesproke nie ge- 
tuienis ten behoewe van óf die vervolging óf die verdediging sal wees nie, 
en derhalwe deur die hof as onafhankhke bewysmateriaal behandel behoort 
te word. 

Die hof is nie verplig om enige psigiatriese mening as afdoende bewys 
te aanvaar nie. Indien bevind word dat die getuienis omtrent feite waarop die 
psigiatriese mening (of menings) gegrond is, nie geloofwaardige getuienis 
is nie, is die hof volkome geregtig om te weier om ’n psigiatriese diagnose te 


®®Vgl R V Kennedy supra. 

»«Vgl Burchell & Hunt 207 n 101. 

®«^In S V Mahlins^a 1967 1 SA 408 (A) is egter beslis dat medies-psigiatriese getuienis 
“onontbeerlik” is in hierdie gevalle. Vgl S v Loyens 1974 1 SA 330 (K) waarin beslis is 
dat ’n kliniese sielkundige nie as ’n geneeskundige getuie beskou kan word vir die doel- 
eindes van art 29(1) nie. 

®Wgl Rumpff-verslag 10 66. 

»Wgl i' V Harris 1965 2 SA 340 (A). 


238 


STRAUSS 


aanvaar.®® Die hof sal hom ook deur die oorweging laat lei dat ongeag die 
beweerde ontoerekeningsvatbaarheid ten tyde van die daad, die getuienis 
onomwonde daarop dui dat die beskuldigde klaarblyklik rasioneel opgetree 
het; dit is ’n sterk aanduiding dat die beskuldigde op dié tydstip goed ge- 
weet het wat hy doen.®^ 

Psigiatriese getuienis is waardeloos tensy dit verband hou met die be- 
sondere feite van ’n saak. “Sonder skakeling met feite wat voor die hof gelê 
word, is psigiatriese en psigologiese opinie abstrakte teorie.”®® 

(5) Prosedure 

Die volgende punte is belangrik wat prosedure betref: 

(a) Die ontwerp maak geen voorsiening vir ’n spesiíieke pleit van ontoe- 
rekeningsvatbaarheid ten tyde van die daad nie. Indien ontoerekeningsvat- 
baarheid as verweer deur die beskuldigde geopper word, sal die gepaste pleit 
dié van onskuldig wees. Daar word egter aan die hand gedoen dat ’n pleit 
van skuldig - of selfs enige van die ander erkende pleite^® - geensins die be- 
skuldigde sal verhinder om ten tyde van sy verhoor die verweer van ontoe- 
rekeningsvatbaarheid op te werp nie. Trouens, uit subartikel (2) blyk duide- 
lik dat die kwessie van moontlike ontoerekeningsvatbaarheid geopper sal 
kan word deur die vervolging sowel as deur die hof suo motu. 

(b) Die RumpíT-kommissie®’ het aanbeveel dat wanneer ’n beskuldigde 
wat verdedig word by sy verhoor ’n verweer wil opwerp dat hy weens 
geesteskrankheid nie bekwaam is om verhoor te word nie of nie toereke- 
ningsvatbaar is nie, hy van sy voorneme kennis moet gee nie later as wan- 
neer hy gevra word om te pleit of op sodanige later tydstip as wat die hof mag 
goedkeur indien die beskuldigde goeie redes aanvoer of indien hy nie ver- 
dedig is nie. Ofskoon hierdie aanbeveling nie in die ontwerp opgeneem is 
nie, word daar aan die hand gedoen dat dit as ’n beginsel van gesonde prak- 
tyk toegepas behoort te word. Indien ontoerekeningsvatbaarheid eers in die 
loop van die verhoor ter sprake kom, mag dit vir die hof nodig wees om ge- 
paste bevele betreffende uitstel, herroeping van getuienis en heropening van 
die staatsaak te maak. 

(c) Indien die vervolging die kwessie van moontlike ontoerekenings- 
vatbaarheid van die beskuldigde opper, of die hof dit suo motu doen, behoort 
die hof eers beide partye die geleentheid te gee om hul sienswyses te stel 
alvorens dit ’n bevel ingevolge subartikel (2) maak. 

(d) Waar die verrigtinge voortgesit word nadat die verslag ingevolge 
artikel 79 ontvang is en daardie verslag eenparig is, behoort die hof sowel 
die aanklaer as die beskuldigde die geleentheid te gee om te verklaar of die 
bevinding vervat in die verslag, aanvaar of betwis word. 


®^Sien R V Kennedy supra; R v Von Zell 1953 3 SA 303 (A) 2>\\\ S v Harris 1965 2 SA 340 
(A) 365 en vgl RumpfF-verslag 4 40. 

V Harris supra. 

®®Ar RumpfF mS v Mngomes^ula 1972 1 SA 797 (A) vgl i" v Du Pree^ 1972 2 SA 519 
(SWA). 

®®Sien art 106(1). 

®n2 33. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


239 


(e) Die kwessie van ontoerekeningsvatbaarheid is deel van die alge- 
mene geskilpunte in die saak, en anders as by die prosedure ingevolge 
artikel 77 sal hier nie ’n “verhoor binne ’n verhoor”®* * plaasvind nie. Aan 
die einde van die saak as geheel sal die hof tot ’n bevinding moet kom.®® 

(f) Subartikel (2) maak slegs voorsiening vir ’n enkele bevel betreffende 
ondersoek van die beskuldigde ooreenkomstig artikel 79. Die oorwegings 
gemeld in paragraaf (f) onder artikel 77 hierbo, geld egter eweseer hier. 

(6) Bewyslas 

Waar geestestoestand as verweer opgewerp word, is die posisie be- 
treífende die bewyslas soos volg : 

Ontoerekeningsvatbaarheid - Gemeenregtelik rus die bewyslas om ’n ver- 
weer van kranksinnigheid op ’n oorwig van waarskynlikhede te bewys op 
die beskuldigde.^ Die ontwerp beoog nie om die gemene reg wat hier- 
die punt betref, te wysig nie. Die feit dat die kwessie van moontlike on- 
toerekeningsvatbaarheid ingevolge subartikel (1) ook deur die vervolging 
of deur die hof suo motu geopper sal kan word, raak nie die reël dat die bewys- 
las op die beskuldigde rus nie. Ingevolge die gemene reg kan dié aange- 
leentheid deur die vervolging of die hof geopper word. A1 is die beskuldigde 
voorheen geestelik gekrenk verklaar, moet hy hom by ’n nuwe aanklag op- 
nuut van die bewyslas kwyt.® 

Dronkenskap - Waar daar bewys is dat die beskuldigde ’n aansienlike hoe- 
veelheid sterk drank ingeneem het, is die bewyslas op die staat dat, ondanks 
sy toestand, hy in staat was om ’n besondere opset te vorm.® 

Outomatisme - By outomatisme wat teweeggebring is deur ’n geestes- 
ongesteldheid of -gebrek soos epilepsie (die sogenaamde “siekhke” outo- 
matisme) rus die bewyslas op die beskuldigde kragtens die algemene reël vir 
geestesverstoring. Die outomatisme kan egter ’n momentele verskynsel wees 
by ’n andersins geestelik normale persoon, soos iemand wat ’n breingeswel 
het of in ’n droom handel^ - die sogenaamde “gesonde” outomatisme. Hier 
moet die staat bo redelike twyfel bewys dat die beskuldigde geweet het wat 
hy doen en met die nodige opset gehandel het. ® 

Soos Hiemstra® aantoon, het die appélhof in i" 2 ^ Van ZyP hierdie posi- 
sie ietwat vertroebel maar dit nie verander nie. Hiemstra® meen dat “die 
laaste woord oor die bewyslas by outomatisme nog nie gespreek is nie”. 


®®Sien opmerking (e) onder art 77 hierbo. 

*®Sien verder die opmerking onder (7) Bevinding hieronder. 

^Sien R V Kaukakani 1947 2 SA 807 (A); R v Kennedy supra; S v Mahlins^a 1967 1 SA 408 
(A). 

2A V Steyn 1963 1 SA 797 (W). 

®Hiemstra 212 en gewysdes aangehaal. 

*Ibid. 

^lbid en sien ook S v Trickett 1973 3 SA 526 (T) 530. S v Piccione 1967 2 SA 334 (N) is 
onbevredigend op hierdie punt. 

6212 . 

H964 2 SA 113 (A). 

« 212 . 


240 


STRAUSS 


Die huidige posisie is in iedere geval, soos hierbo reeds aangedui, dat die 
beskuldigde nie kan volstaan met sy blote ipse dixit van outomatisme nie. 
Hy sal ’n mate van getuienis moet aanbied om die pvmt in geskil te bring.® 
Hiemstra^” is van mening dat die bewyslas ook wat “gesonde” outomatisme 
betref, ondubbelsinnig op die beskuldigde behoort te rus.^^ 

Aard van hetvjslas - Waar die bewyslas op die beskuldigde rus, geld die 
gewone beginsel dat hy hom slegs op ’n oorwig van waarskynlikhede daar- 
van hoef te kwyt.^^ 

(7) Bevinding 

Indien die hof sou bevind dat die beskuldigde ingevolge die artikel 
ontoerekeningsvatbaar was ten tye van die betrokke handeling, sal dit die 
volgende spesiale bevinding moet maak: “onskuldig vanweë geestesonge- 
steldheid” (of geestesgebrek, na gelang van die geval). So ’n uitspraak sal 
egter sonder uitsondering gepaard moet gaan met ’n bevel dat die beskul- 
digde in ’n hospitaal vir sielsiekes of ’n gevangenis aangehou word hangende 
die beskikking van die Staatspresident.^^ Ten einde die spesiale bevinding 
te maak, sal dit - soos hierbo gemeld - nie nodig wees dat die hof hoef te 
bevind dat die geestesongesteldheid permanent is nie. Dieselfde geld vir 
die bevel wat ingevolge hierdie artikel die spesiale bevinding sal moet 
vergesel.^^ 

Selfs al was die beskuldigde se geestesongesteldheid slegs tydelik sal 
hy dus nogtans tot presidentspasiënt verklaar moet word. Dit is ook die ge- 
val waar die beskuldigde onskuldig bevind word vanweë die sogenaamde 
“siekUke” outomatisme.^® 

Subartikel (6) beoog om die nog geldende artikel 29 van die Wet op 
Geestesgebreken^® te vervang. Die nuwe bewoording sal die misverstand 
wat vroeër oor die onwetenskaplike bevinding “skuldig maar kranksinnig” 
geheers het, finaal uitskakel.^^ 

’n Uitspraak van “onskuldig vanweë geestesongesteldheid” (of geestes- 
gebrek, na gelang van die geval) sal die uitwerking hê dat die betrokke per- 
soon voortaan bekend sal staan as “presidentspasiënt”.^® 


*Hiemstra 212. 

^Hbid. 

^^Hiemstra gee die volgende redes ; (i) omdat dit ’n feit is wat besonderlik binne sy kennis 
lê, en (ii) omdat iedereen veronderstel word normaal te wees. Vir bespreking van die be- 
wyslas sien voorts EM Burchell 1958 SALJ2>2)^ en 1964 SALJ 229; L Blackwell 1962 
SALJ 135; CJR Dugard 1967 SALJ 136; P Oosthuizen 1972 Scintilla Juris 13; 
CWH Schmidt 1973 SALJ 329. 

V Koorts^ 1953 1 SA 371 (A) 380; 3" v Mahlinsta supra 419. 

^®Subartikel (6). Sien ook die opmerking gemaak onder die bespreking van art 77 hierbo 
par 3(f)(i). 

^^3’ V Mahlinza supra 417D-E. 

^®CJR Dugard 1967 SALJ 131 is van mening dat die reg so gewysig behoort te word dat 
in laasgenoemde gevalle die beskuldigde nie noodwendig tot presidentspasiënt verklaar 
word nie. Vgl AV Bird 1970 De Rebus Procuratoriis 2S1 260 ivm epileptiese outo- 
matisme. 

i«Wet 38 van 1916. 

^’Vgl Rumpff-verslag 10 36; 10 38; De Wet & Swanepoel 105. 

^®Sien hieromtrent die opmerkings onder art 77 hierbo. 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


241 


’n Bevinding dat die beskuldigde onskuldig is omdat hy regtens nie ge- 
handel het nie vanweë outomatisme wat nie teweeggebring is deur ’n gees- 
tesongesteldheid of -gebrek nie, kan vanselfsprekend nie vergesel word van 
die spesiale bevinding ingevolge subartikel (6) nie. As die outomatisme 
daarenteen veroorsaak is deur geestesongesteldheid - byvoorbeeld epilepsie - 
is die spesiale bevinding verpligtend.^^ Terwyl ’n ernstige traumatiese hoof- 
besering geestesongesteldheid kan teweegbring, kom ’n blote breinskudding 
van mindere aard wat tot outomatisme lei daarenteen, soos gemeld, nie op 
geestesongesteldheid neer nie.^” 

(8) Appel 

Die huidige regsposisie is dat ’n bevinding van onskuldig vanweë on- 
toerekeningsvatbaarheid nie ’n appelleerbare uitspraak is nie.^^ Ingevolge 
subartikel (8)(a) sal die verbod op appël voortaan slegs geld waar die be- 
skuldigde die verweer van ontoerekeningsvatbaarheid geopper het. As on- 
toerekerdngsvatbaarheid deur die vervolging of deur die hof suo motu ge- 
opper word, en ’n onskuldigbevinding volg, sal die beskuldigde nogtans 
kan appelleer.22 

(9) V'erminderde toerekeningsvathaarheid 

In subartikel (7) bevestig die ontwerp ex ahundanti cautela die gemeen- 
regtelike beginsel dat geestesversteuring wat nie van so ’n ernstige graad is 
dat dit tot ’n bevinding van (algehele) ontoerekeningsvatbaarheid lei nie, 
nogtans verminderde toerekeningsvatbaarheid^^ tot gevolg kan hê wat as 
strafversagtingsgrond kan geld.^^ In die Rumpíf-verslag®® is die standpunt 
onderskryf dat “indien dit bewys kan word dat ’n aangeklaagde se insig of 
weerstandskrag deur geesteskrankheid verswak is, hy met ander mate ge- 
meet behoort te word as die volkome normale persoon”. 

Dié subartikel sal aanwending kan vind by persone met breinbeskadi- 
ging maar veral ten opsigte van drie klasse mense, te wete geestesgebrek- 
kiges, epileptici en psigopate.^® 


^®Vgl SA Strauss 1959 THRHR 208; R v Kumalo 1956 3 SA 328 (N); R v Mokwana^i 1959 
3 SA 782 (W); R v Ngema en Cele 1960 1 SA 137 (A). R v Schoonwinkel 1953 3 SA 136 (K) 
&t\.Rv Mkit^e 1959 2 SA 200 (N) is onjuis beslis op hierdie punt. 

^®Die posisie in Rhodesië is verskillend aangesien die vergelykbare Rhodesiese wetge- 
wing melding maak ook van “disability of mind” - S v Senekal 1969 4 SA 478 (RAD) 
490H; 3" v Mawonani 1970 3 SA 448 (RAD) 453B. Blote “disability of mind” kom 
egter nie neer op “geestesongesteldheid of -gebrek” soos deur die ontwerp vereis 
word nie. 

^^Sien R V Ngema en Cele 1960 1 SA 137 (A). 

^®Vir die ratio van die uitsondering, sien Rumpff-verslag 10 95 tot 10 101. 

^®Vir kritiek op die begrip verminderde toerekeningsvatbaarheid, in die besonder vir 
sover dit psigopate aangaan, sien A Kruger 281. Hierdie skrywer is van mening (289) 
dat die sindrome wat in die spraakgebruik onder die begrip “psigopatie” saamgevat 
word - net soos “psigose” of “neurose” - nie eo ipse ’n kousale verband met misdadige 
gedrag vertoon nie, en dat mense wie se toestand as sodanig gediagnoseer is, geensins 
strafversagting verdien nie. Vir die teenoorgestelde beskouing sien J P Roux Misdaad 
straf en hervorming bd 2 nr 2 33 (Julie 1973). 

^^Sien hierbo en vgl Rumpíf-verslag hoofstuk 8. 

268 2 . 

2 6Rumpff-verslag 8 13 ev. 


242 


STRAUSS 


V PANEEL VIR DOELEINDES VAN ONDERSOEK 
EN VERSLAG INGEVOLGE A 77 EN 78 

Artikel 79 lui soos volg: 

(1) Waar ’n hof ’n lasgewing ingevolge artikel 77 (1) of 78 (2) uitreik, word die be- 
trokke ondersoek ingestel en oor verslag gedoen — 

(a) waar die beskuldigde aangekla word weens ’n misdryf waarvoor die doodstraf 
nie opgelê kan word nie, deur die geneeskundige superintendent van ’n hospitaal 
vir sielsiekes deur die hof aangewys, of deur ’n psigiater deur bedoelde genees- 
kundige superintendent op versoek van die hof aangestel; of 

(b) waar die beskuldigde aangekla word weens ’n misdryf waarvoor die doodstraf 
opgelê kan word — 

(i) deur die geneeskundige superintendent van ’n hospitaal vir sielsiekes deur 
die hof aangewys, of deur ’n psigiater deur bedoelde geneeskundige super- 
intendent op versoek van die hof aangestel; 

(ii) deur ’n psigiater deur die hof aangestel en wat nie in die heeltydse diens van 
die Staat is nie; en 

(iii) deur ’n psigiater deur die beskuldigde aangestel indien hy dit verlang. 

(2) Die hof kan vir die doeleindes van die betrokke ondersoek die beskuldigde na ’n 
hospitaal vir sielsiekes of ’n ander deur die hof aangewese plek verwys, vir die tyd- 
perke wat nie dertig dae op ’n keer te bowe gaan nie wat die hof van tyd tot tyd be- 
paal, en waar die beskuldigde in bewaring is wanneer hy aldus verwys word, word 
hy, terwyl hy aldus verwys is, geag in die wettige bewaring te wees van die persoon 
of gesag in wie se bewaring hy ten tyde van bedoelde verwysing was. 

(3) Die betrokke verslag moet skriftelik wees en word in drievoud voorgelê aan 
die griffier of, na gelang van die geval, die klerk van die betrokke hof, wat ’n afskrif 
daarvan aan die aanklaer en die beskuldigde beskikbaar stel. 

(4) Die verslag moet — 

(a) ’n beskrywing van die aard van die ondersoek bevat; en 

(b) ’n diagnose van die geestestoestand van die beskuldigde bevat; en 

(c) indien die ondersoek ingevolge artikel 77 (1) is, ’n bevinding bevat of die be- 
skuldigde oor die vermoë beskik om die betrokke verrigtinge dermate te begryp 
dat hy sy verdediging na behore kan voer ; of 

(d) indien die ondersoek ingevolge artikel 78 (2) is, ’n bevinding bevat van die mate 
waarin die vermoë van die beskuldigde om die ongeoorloofdheid van die be- 
trokke handeling te besef of om ooreenkomstig ’n besef van die ongeoorloofd- 
heid van daardie handeling op te tree, ten tyde van die verrigting daarvan deur 
geestesongesteldheid of geestesgebrek aangetas was. 

(5) Indien die persone wat die betrokke ondersoek instel, nie eenparig in hul be- 
vinding ingevolge paragraaf (c) of (d) van subartikel (4) is nie, word daardie feit 
in die verslag genoem en gee elkeen van bedoelde persone sy bevinding oor die be- 
trokke aangeleentheid. 

(6) Behoudens die bepalings van subartikel (7), is die inhoud van die verslag by 
strafregtelike verrigtinge as getuienis toelaatbaar. 

(7) ’n Verklaring wat deur ’n beskuldigde by die betrokke ondersoek gedoenword, is 
nie by strafregtelike verrigtinge as getuienis teen die beskuldigde toelaatbaar nie, 
behalwe in die mate waaiin dit relevant is by die bepaling van die geestestoestand 
van die beskuldigde, in welke geval so ’n verklaring toelaatbaar is nieteenstaande 
dat dit andersins ontoelaatbaar is. 

(8) ’n Psigiater wat kragtens subartikel (1) aangestel is, behalwe ’n psigiater deur ’n 
beskuldigde aangestel, word, behoudens die bepalings van subartikel (10), aan- 
gestel uit die in subartikel (9) bedoelde lys van psigiaters. 

(9) Die Sekretaris van Gesondheid moet ’n lys opstel en hou van psigiaters wat be- 
reid is om ’n ondersoek ingevolge hierdie artikel in te stel, en moet die griffiers van 


GEESTESONGESTELDHEID EN DIE STRAFREG 


243 


die verskeie afdelings van die hooggeregshof en alle klerke van landdroshowe van 
’n afskrif daarvan voorsien. 

(10) Waar die lys wat ingevolge subartikel (9) opgestel en gehou word, nie ’n vol- 
doende getal psigiaters bevat wat gerieflikerwys vir ’n ondersoek ingevolge hierdie 
artikel aangestel kan word nie, kan ’n psigiater vir doeleindes van so ’n ondersoek 
aangestel word nieteenstaande dat sy naam nie op bedoelde lys verskyn nie. 

(11) (a) ’n Psigiater wat ingevolge subartikel (1) deur of op versoek van die hof aan- 

gewys of aangestel is om na die geestestoestand van ’n beskuldigde onder- 
soek in te stel en wat nie in die heeltydse diens van die Staat is nie, word vir 
sy dienste in verband met die ondersoek uit staatsgelde vergoed ooreen- 
komstig ’n tarief deur die Minister in oorleg met die Minister van Finansies 
bepaal. 

(b) ’n Psigiater wat ingevolge subartikel (l)(b) deur ’n beskuldigde aangestel 
is om na die geestestoestand van die beskuldigde ondersoek in te stel en 
wat nie in die heeltydse diens van die Staat is nie, word uit staatsgelde vir sy 
dienste vergoed in die omstandighede en ooreenkomstig ’n tarief deur die 
Minister in oorleg met die Minister van Finansies bepaal. 

(12) By die toepassing van hierdie artikel beteken ’n psigiater iemand wat as ’n 
psigiater kragtens die Wet op Geneeshere, Tandartse en Aptekers, 1928 (Wet No 13 
van 1928), geregistreer is. 


Be spf eking van aftikel 79 

Die vereistes wat in subartikel (1) gestel word vir die ondersoek van 
die beskuldigde is strenger in die geval waar ’n halsmisdaad hom ten laste 
gelê word as by ander misdade. By laasgenoemde misdade kan slegs ’n 
enkele psigiater die ondersoek uitvoer. By halsmisdade daarenteen word 
minstens twee psigiaters vereis en indien die beskuldigde dit vereis, ’n derde 
psigiater. Slegs psigiaters wat as sodanig geregistreer is kragtens die Wet 
op Geneeshere, Tandartse en Aptekers^’ kwaliíiseer as psigiaters vir die 
doeleindes van hierdie artikel. ’n Kliniese sielkundige, selfs al is hy as so- 
danig geregistreer by die Geneeskundige en Tandheelkundige Raad, is nie 
’n psigiater nie.^® 

Die hof behoort toe te sien dat streng voldoen word aan hierdie ver- 
eistes, benewens die ander vereistes wat in die artikel gestel word. 

Die gewone beginsels betreffende geregtelike bewys van verslae oor 
ondersoeke is dat die betrokke verslag by die verhoor ingedien moet word 
deur die opsteller daarvan nadat hy as getuie ingesweer is. Die ontwerp be- 
oog egter klaarblyklik dat die onderhawige verslag bloot deur middel van 
indiening daarvan by die griffier (of klerk van die hof, in die geval van laer- 
howe) aan die hof voorgelê kan word.^® Sodanige indiening van die verslag 
sal bewys van die inhoud daarstel, tensy een van die partye dit betwis, of 
die hof suo motu verdere getuienis wil aanhoor.^® 

Verklarings gedoen deur die beskuldigde by die ondersoek sal beskerm 
wees teen blootlegging as getuienis by strafregtelike verrigtinge, behalwe in 


*’Wet 13 van 1928. 

28Vgl y V Lqyens 1974 1 SA 330 (K). 

®®Sien subartikel (3) en (6) gelees met art 77(2)(3)(4) en 78(3)(4)(5). 

®®’n Skriftelike verklaring sou in ieder geval met nakoming van die vereistes vervat in 
artikel 213 van die ontwerp as getuienis toelaatbaar wees. 


244 


STRAUSS 


die enkele uitsonderingsgeval genoem in subartikel (7), naamlik vir sover 
dit relevant is by bepaling van sy geestestoestand.®^ As getuienis oor ’n ver- 
klaring wat die beskuldigde gedoen het, aangebied sou word nie met hier- 
die oogmerk nie, maar om te bewys dat die beskuldigde se verklaring aan ’n 
psigiater strydig was met ’n bekentenis wat hy (die beskuldigde) voor ’n 
landdros afgelê het, sal dié getuienis ontoelaatbaar wees.^^ □ 


"Old Joshm Butterworth used to say he’s found evidence that Shakespeare mrked for the firm 
as a printer’s apprentice. 

“And he may have been right. The link with Butterworths is a bit tenuous but to give Joshua his 
due, the traditions of law publishing on Butterworth’ s first site do start way back in the 1 6th century. 
"It really began with Richard Tottell, who published the first complete folio edition of Shakespeare, 
from a book shop-cum - law - printer - and - publisher next door to Middle Temple Gate . . . 
"The Bard’s name was still being usefully bandied about a couple of centuries later. One of the 
more popular anecdotes you’ ll pick up at Butterworths is of Sir Roland Burrows who, during his 
editorship of the second edition of Halsbury’s Laws of England, was asked by an angry judge to 
explain the presence of three whiches in the first sentence of a contributor’ s draft. 

"As the editor said, the greatest masterpiece in the English language opens with three witches . . .” 

IPC News February 1973 


»iVgl 3” V Webb (1) 1971 2 SA 340 (T). 
V Forbes 1970 2 SA 594 (K). 


The Third Law of the Sea Conference: 
A final summation* 

GN Bame** 

Rand Afrikaans Universitj 


INTRODUCTION 

The United Nations General Assembly has convened a new Conference 
on the Law of the Sea in Caracas this summer. The conference will have be- 
fore it the results of the work of the 91-member UN Seabeds Committee 
which has been carrying on preparations for the conference since 1970. The 
committee’s reports include draft texts, usually in the form of alternatives, 
notably with respect to the question of the legal regime for the deep seabeds 
and the prevention of ocean pollution; proposals made by a large number of 
states on one or more issues; and a comprehensive list of subjects and issues. 
To these should be added a number of studies prepared by the UN Secretariat 
at the committee’s request. The conference must likewise take into account 
the four conventions adopted by the 1958 Conference on the Law of the Sea 
on the basis of texts prepared by the International Law Commission; relevant 
decisions of the International Court of Justice; the Declaration of Principles 
regarding the deep seabed adopted by the UN General Assembly in 1970; 
and a vast array of official statements and scholarly writings regarding the 
nature and content of the existing law of the sea. 

The issues involved in the law of the sea negotiations can be analyzed 
with reference to the Seabeds Committee’s allocation of topics to its three 
subcommittees. Subcommittee I was concerned with an international regime 
and an international organization for the seabed beyond the limits of na- 
tional jurisdiction; it estabhshed one working group to deal with these 
issues. Subcommittee II had the broadest mandate of all; it was concerned 
with most of the traditional law of the sea issues, including the territorial sea, 
straits, the high seas and fisheries, as weU as the seabed within national 
jurisdiction; it established one working group of the whole. Subcommittee 


*This article follows on “The Third Law of the Sea Conference; a preview of some of 
the issues” 36 (1973) THRHR 23-45. The author wishes to thank all those members of 
the UN Seabeds Committee, too numerous to mention, who have kept him in touch 
with the latest developments and trends in that committee. He also wishes to acknow- 
ledge use of various sources referred to by John R Stevenson and Bernard H Oxman 
in their article in 68 (1974) AJIL 1-32. Many of these references were not available in 
South Africa at the time of the writing of this article. 

**South African Representative at UN Seabeds Committee, Geneva, 1972. Opinions 
expressed are solely those of the author. 


246 


BARRIE 


III was concerned with pollution and scientific research; it established one 
working group on pollution and one on scientific research and transfer of 
technology. 

SUBCOMMITTEE I: 
THE SEABED BEYOND NATIONAL JURISDICTION 

Draft articles bearing on the work of subcommittee I, and narrative 
working papers, were introduced by the United States, the United Kingdom, 
France, Tanzania, the Soviet Union, Poland, certain Latin American states, 
certain landlocked and shelf-locked countries, Canada and Italy, The com- 
prehensive approach of Malta to an ocean space treaty also bears on this. 
In addition, proposals relating to archeological and historical treasures 
found on the seabed were introduced by Turkey and Greece. 

In the working group of subcommittee I, the first such group to be 
established, the focus has been on the preparation of a comprehensive and 
consolidated set of texts iUustrating areas of agreement and disagreement on 
the status, scope, and basic provisions of the international regime, and the 
status and scope, functions, and powers of the international machinery. 
This document contains 52 articles and certain additional texts, Disagree- 
ments are indicated therein either by the use of square brackets or by 
alternative texts under each article. 

The most critical problems involved concern three interrelated issues. 
These are the nature of the resource exploration and exploitation system, the 
functions and powers of the international organization, referred to in the 
working group texts as the Authority, and the nature of the decisionmaking 
process. In large measure, the alternative texts included on a variety of 
articles reflect the difíerent positions of states on these issues. 

The alternative approaches to the resource exploration and exploitation 
system are set out in article 9, under the title “Who may exploit the area” 
and are as follows : 

Altermtive A 

AU exploration and exploitation activities in the area shall be conducted 
by a contracting party or a group of contracting parties or natural or 
juridical persons under its or their authority or sponsorship, subject to 
regulation by the Authority and in accordance with the rules regarding 
exploration and exploitation set out in these articles. 

Alternative B 

All activities of scientific research and exploration of the area and 
exploitation of its resources and other related activities shall be con- 
ducted by the Authority directly or, if the Authority so determines, 
through service contracts or in association with persons natural or 
juridical. 

Alternative C 

All exploration and exploitation activities in the area shall be con- 
ducted by the Authority either directly or in such other manner as it 


THIRD LAW OF THE SEA CONFERENCE 


247 


may from time to time determine. If it considers it appropriate and 
subject to such terms and conditions as it may determine, the Authority 
may decide to grant licenses for such activities to a contracting party 
or group of contracting parties or through them to natural or juridical 
persons under its or their authority or sponsorship, including multi- 
national corporations or associations. 

At the discretion of the Authority, licenses may also be issued for this 
purpose to international organizations active in the field. 

Altermtive D 

All exploration and exploitation activities in the area shall be con- 
ducted by a contracting party or group of contracting parties or natural 
or juridical persons under its or their authority or sponsorship, subject 
to regulation by the Authority and in accordance with the rules regard- 
ing exploration and exploitation set out in these articles. The Authority 
may decide, within the limits of its financial and technological re- 
sources, to conduct such activities. 

Although several philosophical differences underlie these approaches, 
certain key issues are reflected in all of them. Will the Authority deal only 
with states, or with private investors directly, or both? Will the system 
ensure reasonable and secure investment conditions and permit adequate 
planning and predictabiHty for a suíficient period of time? Will potential 
consumers be assured of supply at reasonable cost? How can the desires of 
developing countries to share the benefits and have an opportunity for 
participation be accommodated? 

SUBCOMMITTEE II: 
COASTAL STATE JURISDICTION 

While the international area beyond coastal state jurisdiction has re- 
ceived more attention than any other area, the heart of the negotiations, in 
terms of achieving a generally acceptable agreement, is the extent and nature 
of coastal state jurisdiction in the coastal area. This has been the subject 
matter with which subcommittee II has been principally concerned, although 
it also involves the most controversial aspects of subcommittee III’s work. 
The discussion in the subcommittee and its working group and negotiations 
have indicated broad lines of a compromise between coastal, maritime, and 
international interests in the coastal area which must clearly form the basic 
ingredients of a generally acceptable law of the sea. The key elements are a 
12-mile territorial sea accompanied, on the one hand, by international 
guarantees of transit through and over international straits up to 24 miles 
in width overlapped by the 12-mile territorial sea, and, on the other hand, 
by broad coastal state resource management jurisdiction beyond the 12-mile 
territorial sea that does not result in interference with navigation and other 
non-resource uses. 

Territoríal sea and straits 

There is perhaps broader agreement on the inclusion of a 12-mile 
maximum limit for the territorial sea in a final treaty than on any other issue. 


248 


BARRIE 


However, for many states this is conditional upon satisfactory resolution of 
other issues in the treaty, particularly those concerning straits and coastal 
resources. Among those proposals that do not contemplate a 12-mile limit, 
only the articles submitted by Brazil would estabhsh a full territorial sea 
with control over navigation and overflight out to 200 nautical miles. The 
similar proposals of Uruguay in fact limit general control over navigation 
and overflight to 12 nautical miles; the 200-mile zone of sovereignty and 
jurisdiction in the proposal of Ecuador, Panama and Peru similarly includes 
a narrower zone of unspecified breadth for navigational controls, and the 
200-mile zone of national ocean space proposed by Malta also distinguishes 
a 12-mile zone for navigation purposes. 

The nature of the legal regime for the territorial sea generally has not 
been a major issue, and most states seem content to continue adhering to the 
rules contained in the Geneva Convention of 1958 on the Territorial Sea and 
the Contiguous Zone. 

The principal problem arises in connection with international straits 
overlapped by a 12-mile territorial sea. The United States proposed that in 
straits used for international navigation, vessels and aircraft in transit should 
enjoy the same freedom of navigation and overflight for the purpose of transit 
as they have on the high seas, but with coastal state authority to establish 
suitable corridors to which such transit would be restricted. In explaining 
the unacceptability of innocent passage as a guarantee of transit, the United 
States has noted three reasons among others : 

(1) Innocent passage is defined by the Territorial Sea Convention as passage 
that does not prejudice the peace, good order, or security of the coastal state. 
Some coastal states have interpreted this language as permitting them 
selectively to control or interfere with passage by ships of other states on the 
basis, for example, of flag or destination or the character of the vessel or 
cargo. 

(2) Innocent passage under the convention requires submarines to navigate 
on the surface. 

(3) Innocent passage does not include a right of overflight of the territorial 
sea. 


The Soviet straits article elaborates specific duties of the flag state with 
respect to transit, an approach which appears to seek a means of accommo- 
dating the need to respect certain coastal state interests with the need to 
avoid coastal state interference. 

Those states opposed to free transit, primarily certain straits states but 
by no means all of them, argue in essence that innocent passage should apply 
to all parts of the territorial sea, including the territorial sea overlapping 
straits. 

The proposal of Malta contemplates a system of coastal state regulation 
based on regulations estabhshed by, and subject to review by, an inter- 
national organization, with compulsory dispute settlement procedures in the 
event of disagreement. 


THIRD LAW OF THE SEA CONFERENCE 


249 


Coastal state resource jurisdiction 

The problem of coastal state resource jurisdiction beyond the territorial 
sea involves more interests of more states than any other problem in the law 
of the sea negotiations. It is therefore not surprising that more proposals of 
more different countries deal with this problem, or certain aspects of it, than 
with any other. Ten of some 27 diíFerent resource proposals deal with the 
concept of a coastal state exclusive economic 2 one or analogous approaches, 
and their application. Six deal essentially with the problem of landlocked 
and other geographically disadvantaged states. Four deal primarily with 
deUmitation between opposite or adjacent states. Three concern only seabed 
resources, while nine primarily concern íisheries. 

The Declaration of Santo Domingo and the Report of the Yaounde 
Seminar as well as draft articles by Kenya set out the concept of an exclusive 
economic zone or patrimonial sea. The Moscow Declaration and fisheries 
proposals by the USSR and Japan emphasized an international approach to 
fisheries problems. Canada and the United States addressed with greater 
precision the problem of harmonizing coastal state jurisdiction with the 
objectives of fisheries management while Australia and New Zealand took 
a step toward reconciling the alternatives. 1973 was a year for elaboration. 
Both the Santo Domingo Declaration and the later Declaration of the 
Organization of African Unity were refined into treaty texts. A specific 
apphcation of the concept of the exclusive economic zone to fisheries was 
incorporated in a proposal introduced by six states from different regions. 

One underlying assumption of all these proposals seems to have been 
that the non-resource uses referred to in the High Seas Convention will be 
protected beyond a 12-mile territorial sea. Some of the proposals specifically 
recognize freedoms of navigation, overflight, and the laying of submarine 
cables and pipelines, while others use more general formulations. Another 
common element has been the estabhshment of extensive coastal state rights 
over resources. As for the limits of this coastal state economic jurisdiction, 
the distance of 200 nautical miles has the broadest support, particularly 
among proponents of an exclusive economic zone. For some, particularly 
African, states this is a uniform hmit proposed for a coastal zone involving 
jurisdiction over fisheries, seabed minerals, pollution, and scientific research. 
For others, including most Latin American states and other states with broad 
continental margins, jurisdiction over seabed resources (but not fisheries) 
would extend to the outer edge of the continental margin beyond 200 miles. 

FinaUy, there appears to be increasing recognition that coastal state 
jurisdiction over fisheries will be accompanied by treaty obligations re- 
garding access by other states in specified circumstances. 

(1) Seahed resources 

There are only two systems under consideration for seabed exploitation. 
One is based on coastal state jurisdiction, the other on an international regime 
and organization for the area beyond coastal state jurisdiction. To the extent 
that the only interest served in areas under coastal state jurisdiction would 
be those of the nearest coastal state, an irreconcilable dispute over the limits 
of that jurisdiction, and accordingly the limit of the international seabed area. 


250 


BARRIE 


necessarily develops. If, on the other hand, other states’ concerns with broad 
coastal state jurisdiction can be accommodated, the location of the outer 
limit of that jurisdiction becomes a less diíBcult issue. 

One problem with broad coastal state resource jurisdiction is that of 
protecting freedom of navigation. Fortunately, all proposals contemplate 
express treaty protection of navigation in areas of resource jurisdiction. 
Another problem to which exclusive coastal state seabed minerals juris- 
diction gives rise concerns protection of the marine environment from 
pollution from seabed exploration and exploitation activities. 

A third problem relates to the stability of such foreign investment as a 
coastal state permits in the seabed area subject to its resource jurisdiction. 
Most of the world’s ofFshore oil reserves are found in the continental 
margins oíf the coast, and these constitute a large and increasingly important 
part of total global reserves. 

It is clear that diíferences of opinion regarding the limits of coastal state 
economic jurisdiction relate in important respects to the problem of allo- 
cation of benefits. The problem is most clearly evident in the case of a land- 
locked country. If coastal states enjoy all the benefits from areas under their 
jurisdiction, the broader that jurisdiction, the smaller the international seabed 
area from which all countries will enjoy benefits. There are also coastal states 
with similar problems. Some are shelf-locked, that is, they have limited 
possibilities for extending their jurisdiction far offshore because of their 
geographic situation. 

A number of solutions have been proposed. One is to establish the 
limits of coastal state jurisdiction so that substantial oil reserves likely to be 
exploited in the near future are within the international area. Another 
approach has been to establish an intermediate zone of mixed coastal and 
international authority, running from relatively narrow to relatively broad 
limits. The new US articles on the coastal seabed economic area seek to 
resolve these problems by clearly establishing coastal state exclusive resource 
management jurisdiction, subject to treaty obligations protecting other uses 
of the area and including an obligation to share revenues from a part of the 
area. Another approach would involve benefit-sharing arrangements among 
states in the same region. 

(2) Fisheries 

Without in any way underestimating the importance of seabed mineral 
resources, one may state that the complexity of the fisheries problem is 
probably without parallel in the law of the sea negotiations. There appear to 
be few if any states that would be unaffected by alterations in the internatio- 
nal rules affecting the supply of protein from the sea. There appears to be 
wide agreement that any fisheries regime should promote the foUowing 
objectives : 

(i) Conservation. Overfishing can seriously reduce the availability of fish for 
future years. 

(ii) Maximum utilitiation. Underutilization of renewable resources is wasteful 
and clearly undesirable. 


THIRD LAW OF THE SEA CONFERENCE 


251 


(iii) Equitable allocation. It appears to be widely recognized that the coastal 
state should, in principle, have fest call on access to fish stocks off its coast 
to the extent of its capacity to fish. 

(iv) Economic efficiency. There is growing concern that excess fishing capacity, 
at least in some areas, is causing smaller economic returns, raising the price 
of fish, and complicating efforts to ensure conservation and equitable 
allocation of fish stocks. 

The fisheries proposals submitted deal with three tjrpes of questions 
among others : jurisdiction to manage fisheries and co-ordination of fisheries 
management; conservation and other duties of the manager; and allocation. 
The draft articles on fisheries submitted by Canada, India, Kenya, Mada- 
gascar, Senegal and Sri Lanka include an exclusive fishery zone coterminous 
with the exclusive zone and are in essence an elaboration of the concept. 
These articles include additional management provisions on specific fisheries 
problems : 

(i) They recognize the coastal state’s special interest in the maintenance of 
the productivity of living resources in the area adjacent to the zone and give 
it preferential rights to those resources based on harvesting capacity, and 
authority to take measures pursuant thereto. 

(ii) The states of a region may regulate living resources beyond the zone 
when the resources are of limited migratory habits and breed, feed, and 
survive on the resources of the region. 

(iii) In respect of fisheries of highly migratory habits outside the limits of 
the zone, regulations would be made by the authority designated for that 
purpose. 

(iv) A blank article is included on “anadromous species”, such as salmon, 
which breed in rivers but migrate far out to sea. 

The Australia-New Zealand paper states that the basic concept would 
be to estabhsh coastal state responsibilities and control over the coastal 
species, described as non-sedentary, free swimming species that inhabit 
nutrient bearing areas adjacent to the coast. The US draft articles do not 
include a specific limit, but provide for coastal state jurisdiction over coastal 
species to the full extent of their migratory range offshore, jurisdiction by the 
coastal state of origin over anadromous species such as salmon throughout 
their migratory range beyond the territorial sea, and management of highly 
migratory species such as tuna by international or regional organizations. 
The Soviet draft articles preserve the regulatory functions of existing inter- 
national fisheries organizations for the future but provides that in areas 
where they do not exist, the coastal state may establish measures itself in 
areas directly adjacent to a 12-mile limit, in agreement with states also 
engaged in fishing in the areas. The Japanese draft articles provide for 
coastal state special interests and preferential rights in adjacent waters, to be 
implemented by agreement with other states concerned. Highly migratory 
and anadromous species would be exempt from such special interests and 
rights. 


252 


BARRIE 


All proposals contemplate that the coastal state can at least reserve to 
its own vessels that portion of a stock of coastal species that its vessels can 
harvest and that this preference would increase with harvesting capacity, 
although the Soviet articles provide for the continuation of existing regional 
arrangements and exclude developed coastal states. The Japanese articles 
restrict the preference to a “major portion” of the stock and contain special 
limitations on the preferential rights of developed coastal states. 

In the absence of special provisions, a 200-mile exclusive economic zone 
would presumably include an exclusive or preferential right with respect to 
anadromous and highly migratory species in the zone as well as coastal 
species. The US and Soviet proposals appíy a preferential right to anadro- 
mous species throughout their migratory range, which is frequently well 
beyond 200 miles ; the Japanese proposal excludes anadromous species. The 
US and Japanese proposals exclude highly migratory species from coastal 
state jurisdiction. The eífect of the articles introduced by Canada and others 
in respect to highly migratory and anadromous species is unclear, although 
Canada has endorsed control of anadromous species by the coastal state of 
origin. 

The traditional fishing issue is an important but very narrow one; it 
arises only when the sum total of the coastal state’s harvesting capacity and 
traditional fishing levels exceeds 100% of the allowable catch. In essence, it 
is a problem of transition. Extreme solutions would involve either per- 
mitting the coastal state preference to expand without reference to tradi- 
tional fishing or, on the other hand, preventing any expansion of the pre- 
ference when the combined total of coastal state harvesting capacity and 
traditional fishing levels reaches 100%. 

SUBCOMMITTEE III: 
POLLUTION AND SCIENTIFIC RESEARCH 

The mandate of this subcommittee was functional rather than territorial : 
it was to deal with the problems of pollution and scientific research everywhere 
in the oceans. The preparations to date, however, have made clear that the 
critical problems lie in the area of coastal state jurisdiction beyond the 
territorial sea, and this largely coincides, as far as jurisdictional issues are 
concerned, with the work of subcommittee II. Most exclusive economic zone 
proposals have provided for coastal state jurisdiction over pollution and 
scientific research within the economic zone. 

Pollution 

The Working Group on Marine Pollution was established late in the 
summer 1972 session of the Seabeds Committee and began substantive 
meetings in March 1973. The language of all of the proposals on the general 
and particular obligations of states to prevent pollution to protect the 
marine environment is quite vague, as were the agreed drafts produced at 
the spring session. However, during the negotiations in the spring session 
many developing countries strongly supported the inclusion of language 
such as “using for this purpose the best practicable means in accordance with 
their capabihties” to ensure that the obligations were qualified and not 


THIRD LAW OF THE SEA CONFERENCE 


253 


absolute. This approach culminated in proposals to require that economic 
factors, including the stage of development of individual countries, be 
taken into account in both the formulation and implementation of all 
marine pollution control standards. After lengthy discussion and opposition 
to these proposals by many developed states, including the US and Canada, 
alternative texts were formulated on the question of global and regional 
co-operation to establish standards, one of which included a general reference 
to economic factors and the other of which did not. 

Texts were also agreed during the summer on technical assistance and 
monitoring. The technical assistance text requires states to promote pro- 
grammes of scientific, technical, educational, and other assistance to deve- 
loping countries for pollution control, to provide assistance for minimizing 
the effects of major pollution incidents, and to develop contingency plans to 
deal with such incidents. The monitoring text requires states to “employ 
suitable systems of observation, measurement, evaluation and analysis to 
determine the risk of effect of pollution on the marine environment” and 
“to disseminate . . . data and information obtained . . . to states likely to be 
affected and to the international organizations concerned.” 

On seabed-source pollution, the basic issue was whether or not there 
should be a minimum floor of internationally established standards that each 
state would be required to apply to economic activities in the seabed area 
under its jurisdiction. Most states did support a minimum floor of standards 
for seabed economic activities, with the coastal state having the right to 
apply its own higher standards ; but a group of countries opposed minimum 
international standards as being inconsistent with the exclusive economic 
zone concept. While a number of states wanted the new Seabed Authority 
to prescribe the international standards, others were quite reluctant to agree 
to that concept, at least before the structure of the Authority is fully ne- 
gotiated. 

On the question of the source of international standards for vessel- 
pollution control, two of the six alternative texts proposed the establishment 
of international standards by the Intergovernmental Maritime Consultative 
Organization, while one specified the Seabed Authority, and another the 
United Nations Environment Program. One supported international 
standards generally, while another stated that no standards higher than those 
of the flag state should be applied to vessels. 

The most controversial item in the discussion of pollution standards 
was whether the coastal state would have the right to set higher standards 
for vessels transiting a large zone off its coast. The issue is clearly presented 
in the three alternative texts on the competence of individual states to 
establish standards. 

One approach would require all vessels to comply with the inter- 
nationally agreed standards, and would allow higher standards to be applied 
by flag states to their own vessels and by port states to vessels entering their 
ports but would not allow higher coastal state standards in other respects. 
Another approach would allow a coastal state to apply special standards in a 
zone beyond its territorial sea whenever, in its view, adequate international 
standards have not been established; a third approach, while permitting 


254 


BARRIE 


coastal state standards in a broad area, would require that such standards not 
be incompatible with standards adopted by developing states for their flag 
vessels. 

The issue of a coastal state’s rights to prescribe and enforce rules in a 2 one 
raises a very serious threat of interference with navigation in such a zone. 
Those who oppose a pollution control zone basically argue that such coastal 
state rights are unnecessary and that such rights are completely different in 
kind from the economic rights, need for which is the basic impetus for a zone 
of coastal jurisdiction. In this connection it was noted that shipping to and 
from a majority of coastal states, while en route, would have to pass within 
200 miles of at least one other state, and would accordingly be subject to 
interference if coastal states were given jurisdiction to establish pollution 
standards for vessels transiting the area. 

Scientific research 

The most critical law of the sea issue with respect to scientific research 
is whether or not coastal state consent will be required to carry on scientific 
research in areas of coastal state resource jurisdiction. 

Those arguing against a consent requirement emphasized the benefits 
of research to the entire international community, noting that these related 
to an understanding not only of the oceans but of the total global environ- 
ment. Research in one locality could have an important bearing on a problem 
of much more general scope. It was pointed out that, since resource ex- 
ploration and exploitation would be subject to coastal state jurisdiction, the 
coastal state need not fear the effect of scientific research data, but to the 
contrary could have much to gain from new information. Experience with 
consent requirements under the Continental Shelf Convention was cited in 
support of the view that these requirements constitute an impediment to 
research and have unnecessarily caused increased costs, delay, and cancel- 
lation of research projects. 

CONCLUSION 

International life has a right to general security as regards its interests 
in the sea. This has led men to seek some fixed basis for a legal ordering of 
human action whereby a firm and stable order might be secured as regards 
human interest in the sea. Continual changes in the circumstances of life on 
this planet demand new adjustments to the law of the sea. 

This is the task of the Law of the Sea Conference. 

Mankind wishes them well ! 

References^ 

25 REP. 130-76 (1970); 25 REP. 177-84 (1970); 26 REP. 83-91 (1971); 25 REP. 
185-90 (1970); 26 REP. 51-64 (1971); 26 REP. 67-75 (1971); 28 REP. II, 166 (1973); 
26 REP. 76-81 (1971); 26 REP. 93-101 (1971); 26 REP. 194-96 (1971); 26 REP. 205-25 


^Reports of the Committee on the Peaceful Uses of the Seabed and the Ocean Floor. 
Beyond the Limits of National Jurisdiction, 25 UN GAOR Supp 21, UN Doc A/8021 
(1970); 26 UN GAOR Supp 21, UN Doc A/8421 (1971); 27 UN GAOR Supp 21, 
UN Doc A/8721 (1972); 28 UN GAOR Supp 21, UN Doc A/9021 (1973). 


THIRD LAW OF THE SEA CONFERENCE 


255 


(1971); UN Doc. A/AC.138/SC.1 /L.24 (July 24, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.l /L.28 
(August 14, 1973); 26 REP. 105-93 (1971); UN Doc.A /AC.138 /SC.l /L.21 (March 28, 
1973); UN Doc.A/AC.138/SC.l /L.25 (August 14, 1973); 28 REP. II, 57-58 (1973); 
28 REP. III, 29 (1973); 12 ILM 1222 (1973); 28 REP. III, 23 (1973); 28 REP. III, 30 
(1973); 12 ILM 1224 (1973); 28 REP. III, 35 (1973); 28 REP. III, 1 (1973); 12 ILM 
1230 (1973); 26 REP. 241-45 (1971); 27 REP. 162-63 (1972); 28 REP. III, 3 (1973); 
28 REP. III, 91 (1973); 12 ILM 1251 (1973); 28 REP. II, 4 (1973); 12 ILM 1200 (1973); 
27 REP. 70-72 (1972); 66 AJIL 918 (1972); 11 ILM 892 (1972); 27 REP. 73-76 (1972); 

27 REP. 180-82 (1972); 28 REP. III, 19 (1973); 28 REP. III, 23 (1973); 28 REP. III, 
78 (1973); 28 REP. III, 87 (1973); 12 ILM 1246 (1973); 28 REP. III, 106 (1973); UN 
Doc.A/AC.138/86 (March 16, 1973); 28 REP. III, 22 (1973); 28 REP. III, 71 (1973); 

28 REP. III, 106 (1973); 28 REP. III, 111 (1973); 12 ILM 1270 (1973); UN Doc.A/AC. 
138/SC.III/L.27 (March 6, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/L.28 (March 9, 1973); 
UN DOC.A/AC.138/SC.III/L.32 (March 15, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/L.33 
(March 16, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/L.35 (March 23, 1973); UN Doc.A/AC. 
138/SC.III/L.36 (April 2, 1973); 28 REP.I, 86-88 (1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/ 

L. 40 (July 13, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/L.41 (July 16, 1973); UN Doc.A/ 

AC. 138/SC.III/L.43 (July 19, 1973); UN Doc.A/AC.138/SC.III/L.46 (July 20, 1973); 
UN DOC.A/AC.138/SC.III/L.47 and Corr. 1 (July 24 and 26, 1973); UN Doc. A/AC. 
138/SC.III/L.48 (Aug. 10, 1973); UN Doc. A/AC.138/SC.III/L.49 (Aug. 13, 1973). 

□ 


“The manufacturer who relies upon the unchanging nature of the law mqy now be in for some un- 
pleasant surprises. Maintenance of the status quo is no longer the ideal of modern jurisprudence ; 
the so-called 'good courts’ which set the ‘leading precedents’ often overturn customary liabilities and 
create new obligations to correct alleged ‘social inequities’. Unfortunately, most of these recent de- 
cisions seem to run counter to the best financial interests of the manufacturer. Instead of attempting 
to protect a growing, diversified industry, the courts seem to be saying that a fiourishing industry 
should pay for the problems created by industrialir^ation as a whole. Therefore, the individual manu- 
facturer may now be required to pay for injuries merely because he has a deeper financial pocket. 
It may be even worse, because of punitive damages, where a supposed causal connection or fault can 
be ‘wilfully’ attributed to the manufacturer of ‘defective’ products by those who may fail to com- 
prehend the realities of modern competitive economic existence.” 


George A Peters Product Liability and Safety 


Die Wet op die Reëling van 
Bantoe-arbeidsverhoudinge ‘ 

GC KachelhofFer 

Universiteit van Suid-Afrika 


SUMMARY 

In terms of Act 70 of 1973 the Bantu Labour (Settlement of Disputes) Act 48 of 
1953 is now known as the Bantu Labour Relations Regulation Act. Act 70 of 1973 which 
came into operation on the 4th of July amends Act 48 of 1953 in order to: 

1 make further provision for the constitution of regional committees and the 
establishment of committees consisting of Bantu employees or on which Bantu 
employees are represented; 

2 amend the provisions of the Act relating to attendance of and participation by 
Bantu employees in certain meetings of an industrial council ; 

3 empower the minister to make an order embodying proposals by certain employ- 
ers of Bantu employees concerning the conditions of employment of such em- 
ployees and to extend the application of certain orders and wage determinations or 
grant exemption from the provisions thereof; and 

4 amend the provisions relating to strikes and lock-outs with regard to Bantu 
employees. 

The provisions of the Bantu Labour Relations Regulation Act, as amended, are 
examined in terms of three basic principles applicable to modern labour relations, viz 
the right to organise, the right to collective bargaining and the right to strike. 


In vergelyking met sommige ander Westerse lande geniet die Republiek 
van Suid-Afrika in ’n groot mate arbeidsvrede wat, so word daar dikwels 
gesê, te danke is aan ons voortreflike arbeidswetgewing, wat as van die 
beste in die wêreld beskryf word. Die Natalse stakings vroeg in 1973, waar- 
aan duisende Bantoewerkers wederregtelik deelgeneem het, het egter 
ernstige tekortkomings blootgelê wat arbeidsverhoudings met Bantoe- 
werkers betref. Deur die geloof in die doeltreffendheid van ons arbeids- 
wetgewing het ons moontlik uit die oog verloor dat die reg in die algemeen 
en wetgewing in die besonder in elk geval slegs ’n sekondêre rol in arbeids- 
verhoudinge speel en dat omstandighede daarbenewens as gevolg van 
tydsverloop sodanig kan verander dat die wetgewende maatreëls wat wel 
getref is en wat aanvanklik effektief was, minder effektief of selfs heeltemal 
ondoeltreffend kan word om die veranderde omstandighede die hoof te bied. 


^soos die Wet op Bantoe-arbeid (Beslegting van Geskille) 48 van 1953 tans heet inge- 
volge a 12 van die Wysigingswet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge 70 
van 1973. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


257 


So speel sosio-ekonomiese en politieke faktore onder andere ook ’n be- 
langrike rol in arbeidsaangeleenthede. Die feit dat dit gaan om die reëling 
van menslike verhoudings dui daarop dat daar ten spyte van die rol wat ons 
arbeidsreg in die samelewing te vervul het inderdaad perke is aan wat die 
reg kan bewerkstellig. 

Die reaksie van die regering op die Natalse staking het getoon dat die 
owerheid terdeë besef dat ons arbeidswetgewing, vir sover dit Bantoe- 
werknemers raak, opknapping vereis. Daarom is onmiddelhk ingrypende 
wysigings in die Wet op Bantoe-arbeid (Beslegting van Geskille) aange- 
bring.2 Veral insiggewend is die wysiging van die naam[van dié wet tot die 
Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge : met die beklemtoning 
van arbeidsverhoudinge in plaas van beslegting van geskille openbaar die 
wetgewer ’n meer positiewe benadering tot die Bantoewerknemers. 

Die arbeidsverhoudinge wat hier ter sprake is, is nie die individuele 
verhoudinge wat so kenmerkend van ons gemene reg is en wat op die soge- 
naamde gelykheid van die partye berus nie maar inderdaad kollektiewe ver- 
houdinge waacin juis met die feit rekening gehou moet word dat daar ’n 
ongelyke magsverdeling in die gemeenskap bestaan.® Enige diensverhou- 
ding word daardeur gekenmerk dat die werkgewer oor ’n magsposisie 
teenoor die werknemer beskik wat die werknemer in ’n kapitalistiese stel- 
sel weerloos teenoor sy werkgewer laat. Terwyl selfs die individuele werk- 
gewer in ’n magsposisie verkeer, kan die individuele werknemer alleen wan- 
neer hy in ’n kollektiewe verhouding teenoor sy werkgewer staan oor enige 
mag beskik. Die belangrikste taak van die moderne arbeidsreg is om die 
botsende belange van die werkgewers en werknemers^ te probeer versoen. 
Om dit te bewerkstellig is dit nodig dat middels gevind word waarmee 
veral die gaping wat tussen die bedingingsmag van die werknemer en dié 
van die werkgewer bestaan, verminder kan word. 

KOLLEKTIEWE BEDINGING 

In die Westerse lande word by wyse van kollektiewe bedinging gepoog 
om die botsende belange van werkgewer en werknemer met mekaar te 
versoen. Na behandeling van enkele aspekte van die beginsels wat in dié 


^ingevolge die Wysigingswet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge 70 van 
1973. 

®“Het arbeidsrecht is méér dan een stuk privaatrecht. Ik kan de schrijvers, die betogen 
dat het arbeidsrecht (als geheel) een privaatrechtelijke ‘grondslag’ heeft, niet goed 
volgen.” Zonderland Modern arbeidsrecht 1972 16. VgÍ ook Hueck-Nipperdey Lehrhuch 
des Arheitsrecht 7e uitg 1963 deel 1 3: “Arbeitsrecht ist das Sonderrecht der unselb- 
stándigen Arbeitnehmer.” 

^bv vir die werkgewer is die bepalende faktor by loonvasstelling ’n redelike winsgrens 
terwyl dit vir die werknemer gaan om ’n loon wat nie net gehandhaaf word nie maar 
geleidelik sal toeneem ; werkgewers beoog indiensneming van die bes gekwalifiseerde 
persoon terwyl georganiseerde arbeid na volle indiensneming streef ; werkgewers ver- 
kies mobiliteit van arbeid terwyl die werkers werksekerheid verlang; werkgewers be- 
nodig ononderbroke werksprosesse om vooruit te kan beplan terwyl werknemers 
sonder ’n uiteindelike reg om dienste te weerhou magteloos teenoor werkgewers sou 
wees ens. 


258 


KACHELHOFFER 


verband ter sprake is, sal die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsver- 
houdinge in die lig van hierdie beginsels aandag geniet. Werknemers be- 
skik oor ’n kollektiewe bedingingsmag wanneer hulle as ’n georganiseerde 
groep hul werkgewer of werkgewers kan dwing om sinvol te beding; so 
’n bevoegdheid is normaalweg aanwesig indien die werknemers oor drie 
fundamentele regte beskik, naamlik: die reg om te verenig, die reg om 
kollektief te beding en die reg om indien dit nodig blyk, hul arbeidskragte 
te onttrek by wyse van ’n staking. 

1 Die reg om te verenig 

Om kollektief te kan optree, moet werknemers hulle op die een of ander 
wyse verenig. Geen werknemersorganisasie kan egter bestaan indien werk- 
nemers nie die reg het om by die organisasie aan te sluit, vir die organisasie 
te werk en lede van die organisasie te bly nie. Reeds meer as vyf en twintig 
jaar gelede het die Internasionale Arbeidsorganisasie twee belangrike kon- 
vensies ter beskerming van werknemers aangeneem, naamlik die konvensie 
van 1948^ met betrekking tot die vryheid om te verenig en die beskerming 
van die reg om te organiseer, en dié van 1949® wat as inhoud het die toe- 
passing van die reg om te organiseer en om kollektief te beding. Daarbe- 
newens het die lAO die internasionale beskerming van vakbonde as een van 
sy belangrikste doelwitte gesien.’ ’n Spesiale komitee is ingestel om te 
waak oor die toepassing van die beginsel “vryheid om te verenig” en dié 
komitee rapporteer wanneer op die bogenoemde twee konvensies inbreuk 
gemaak word.® Ingevolge die Europese Maatskaplike Oktrooi® onderneem 
die partye dat hul nasionale reg nie inbreuk sal maak op die vryheid van 
werknemers en werkgewers om plaaslike, nasionale en internasionale organi- 
sasies vir die beskerming van hul ekonomiese en maatskaplike belange te 
stig of daarby aan te sluit nie. Die reg van werknemers om hulle te verenig, 
word selfs as ’n fundamentele mensereg in verskillende internasionale stukke 
opgeneem: in die Universele Verklaring van Menseregte 1948^®; die Inter- 
nasionale Handves oor Ekonomiese, Maatskaplike en Kulturele Regte 
1966^^; die Internasionale Handves oor Burgerlike en Politieke Regte 
1966^2; en die Europese Konvensie vir die Beskerming van Menseregte 
en Fundamentele Vryhede.^® 

Beskerming van die vryheid van werknemers om te verenig, word ook 
in sommige Westerse lande verleen deur die erkenning van ’n fundamentele 
mensereg in die grondwet. Die aanhef van die Franse grondwet van 1958 
wat by die grondwet ingelyf is, is hiervan ’n voorbeeld, asook die grond- 


®Konvensie nr 87. 

‘Konvensie nr 98. 

’Sien Jenks The international protection of trade mions’ freedom 1957. 

®Sien bv die Report of the inquiry by Lord Cameron into the complaint made by the National 
Union of Bank Employees Cmd 2202 1963. 

»a 5. 

“a 23(4). 

“a 8. 
i»a 22. 
i’a 11. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


259 


wette van die Duitse Federale Republiek^^ en Italiëd® Werknemers word 
nie as sodanig in die Nederlandse grondwet genoem nie aangesien die 
beginsel meer algemeen gestel word/® naamlik: “Het recht der ingezetenen 
tot vereniging en vergadering wordt erkend. De wet regelt en beperkt de 
uitoefening van dat recht in het belang der openbare orde.”^’ 

Daar moet nie uit gedagte verloor word nie dat “vryheid om te ver- 
enig” ’n negatiewe én ’n positiewe aspek het.^® Negatief gesien moet daar 
geen verbod of beperking op die moontlikheid van werknemers om te ver- 
enig wees nie en positief beskou moet die reg om te kan verenig, gewaar- 
borg word. Die staat kan ’n negatiewe houding inneem deur nie strafregte- 
lik of op ’n administratiewe wyse teen ’n persoon op te tree omrede hy 
werknemers organiseer, by ’n werknemersorganisasie aansluit of lid van so 
’n organisasie is nie. 

Die werknemers in die Westerse lande verenig en organiseer hulself 
gewoonlik by wyse van vakbonde. Hieroor verklaar Otto Kahn-Freund: 
“The formation of unions, that is the organisation of labour, is the counter- 
part of the accumulation of capital. There can be labour relations without 
employers’ associations - though this would be difficult and very undesir- 
able - there cannot be labour relations without trade unions.”^^ 

2 Die reg om kollektíef te beding 

Die doel van kollektiewe bedinging is om ’n tydelike versoening van 
botsende belange wat tussen werkgewers en werknemers bestaan, te be- 
werkstellig. Omdat arbeidsverhoudings nie staties nie maar wel dinamies is, 
is permanente oplossings net nie moontlik nie en daarom is die doelwitte 
wat gestel word dan ook beperk. Die werkgewers streef daarna om in ’n 
gegewe gebied en vir ’n bepaalde tyd n^rwerheidsvrede te verseker terwyl 
die werknemers op hul beurt kollektief beding om bepaalde standaarde in ’n 
gegewe gebied en vir ’n bepaalde tyd te verseker. In die verskillende Wes- 
terse lande is daar uiteenlopende opvattings oor die wyse waarop die kol- 
lektiewe bedingingsmag uitgeoefen behoort te word terwyl die praktyke 
ook verskil. In dié opsig kan onderskei word tussen dinamiese en statiese 
bedinging. Dinamiese bedinging vind plaas wanneer permanente bilaterale 
liggame bestaan wat werkgewers en werknemers in staat stel om voortdu- 
rend met mekaar te beding. Statiese bedinging, wat ook kontraktuele be- 
dinging genoem word, word aangetref wanneer die partye byeenkom, met 
mekaar beding, tot ’n ooreenkoms kom en dan uitmekaar gaan, sodat daar 
nie voortdurende bedinging is nie. Bedinging kan op verskillende wyses ge- 
skied en vind nie net afsonderlik op verskillende vlakke plaas nie maar kan 
ook tegelyk op verskillende vlakke plaasvind. Enkele werkgewers- en 


9. 

39. 

^*net soos in België en Switserland. 

^’a 9 van die Nederlandse grondwet. 

^®Sien Otto Kahn-Freund “Labour and the law” The Hamlyn lectures tmnty-fourth series 
1972 167. 

“165. 


260 


KACHELHOFFER 


werknemersorganisasies of ’n aantal van sodanige organisasies kan deelneem, 
en dit kan geskied op plaaslike, regionale, nasionale en deesdae selfs op 
internasionale vlak.^® 

Kollektiewe bedinging as metode om arbeidsverhoudings te reguleer, 
veronderstel dat die partye gewillig is om met mekaar te beding; maar ge- 
willigheid om te beding, beteken nie ’n verpligting om ooreen te kom nie. 
Die oogmerke van die wetgewer is hier belangrik want die wetgewer kan 
by wyse van wetgewing onderhandelings tussen die partye bevorder of kan 
verder gaan deur daarna te streef om die aangaan van ooreenkomste te be- 
vorder. Die wetgewer kan dit aan die partye oorlaat om te besluit met wie 
hulle wil onderhandel, en gewilligheid om met ’n vakbond te onderhandel, 
bring erkenning van so ’n vakbond deur die betrokke werkgewer mee. ’n 
Fundamentele vraag in arbeidsreg is of die reg werkgewers moet verplig 
om vakbonde te erken of nie en indien wel onder welke voorwaardes. 
Erkenning is nie erkenning in abstracto nie maar wel in concreto, naamlik 
erkenning van ’n spesifieke vakbond of vakbonde waarmee onderhandel 
word. Soos reeds gesê, bestaan daar in die verskillende Westerse lande 
groot uiteenlopendheid oor die wyse waarop kollektiewe bedinging moet 
plaasvind en praktyke en gewoonte speel hier ’n vername rol.^^ 

3 Die reg om te staak 

Die reg om onder sekere omstandighede hul arbeidskragte te weerhou, 
is die derde fimdamentele reg waaroor werknemers kan beskik.^^ In die 
Europese Maatskaplike Oktrooi^^ (maar nie in die konvensies van die lAO 
nie) word hierdie bevoegdheid as ’n “vryheid” opgeneem terwyl dit in die 
konstitusies van Frankryk^^ en Italië^® as ’n “reg” verskyn. Die Duitse 
federale grondwet van 1949^® verwys na die vryheid om te organiseer maar 
nie direk na stakings nie. In 1968 is ’n wysiging aangebring waarvolgens 
sekere noodmaatreëls nie teen sekere nywerheidsoptrede {Arheitskdmpfe') 
gerig mag word nie. In die Verenigde Koninkryk word die stakingsreg as 
’n essensiële element van kollektiewe bedinging gesien,^’ terwyl in die 
Verenigde State van Amerika die reg om individueel of kollektief te staak 


^®Vgl R Blaupain “Effort to bring about community level collective bargaining within 
the framework of the ECSC and the EEC” - Simposium : International Collective Bargaining 
Okt 21-25 1968, Internasionale Instituut vir ArbeÍdstudies, Genéva. 

^^Vgl bv die sg “ad hoc”-werkersgroep in die Verenigde Koninkryk wat namens 
werkers beding - Otto Kahn-Freund 74. 

®*“In most countries the ‘right’ (or liberty) to strike, subject to varying degrees of limit- 
ation, is guaranteed by constitution, statute, administrative decree, or judicial de- 
cisions.” Benjamin Aaron “Methods of industrial action: courts, administrative 
agencies, and legislatures” in Industrial conflict - a comparative study onder redaksie van 
B Aaron & K W Wedderburn 1972 83. 

*®a 6 par 4. Ingevolge a 8(l)(d) van die Internasionale Handves oor Ekonomiese, Maat- 
skaplike en Kulturele Regte 1966 word die reg om te staak gewaarborg mits dit in 
ooreenstemming is met die reg van die betrokke land. 

^^Aanhef van die grondwet van 1946 geïnkorporeer in die grondwet van 1958. 

26a 40 van die grondwet van 1947. 

2*a 9 par 3. 

^'’Crofter Hand Woven Harris Tweed Co v Veitch (1942) AC 435 463. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


261 


om ekonomiese druk uit te oefen reeds meer as ’n honderd jaar deur die 
gemene reg erken word.^® 

In die meeste lande word die stakingsreg egter beperk. In Duitsland lê 
die howe beperkings op dié reg deur die toepassing van die begrip “soziale 
Adáquanz” en het hulle byvoorbeeld beslis dat ’n staking ongeldig is indien 
dit nie deur ’n vakbond gesteun word nie terwyl in die Verenigde Konink- 
ryk ingevoige die Industrial Relations gepoog word om in sekere ge- 

valle teen die aanstigters van stakings op te tree. Wat die Verenigde State 
van Amerika betref, bepaal die National Relations Act van 1935: “Nothing 
in this Act shall be construed so as either to interfere with or impede or 
diminish in any way the right to strike ...” Hierdie reg om te staak word 
egter by wyse van wetgewing aan bande gelê, soos die Kongres doen wan- 
neer die nasionale welsyn of gesondheid in gevaar gestel wotd.®^ 

ARBEIDSVERHOUDINGS IN DIE REPUBLIEK 

Lone, diensvoorwaardes en die beslegting van geskille word in die 
Republiek hoofsaaklik®^ by wyse van ’n drieledige stelsel gereël, naamlik ’n 
vrywillige stelsel ingevolge die Wet op Nywerheidsversoening;^^ ’n meer 
gedwonge stelsel ingevolge die Loonwet®^ en derdens die stelsel van reëling 
van Bantoe-arbeidsverhoudinge wat by die vorige twee inskakel en hulle 
aanvul.®® 

Die eerste en vr^rwillige stelsel ingevolge die Wet op Nywerheids- 
versoening stem ooreen met arbeidsreëlings wat in ander Westerse lande 
aangetref word; daar word naamlik rekening gehou met die fundamentele 
regte van werkers: die reg om te verenig®® met ’n verbod op viktimisasie;®’ 
’n reg om aan kollektiewe bedinge deel te neem®® en die reg om, onder 
sekere omstandighede en nadat aan sekere vereistes voldoen is, te staak.^^ 
Hierdie stelsel is beskikbaar vir werkgewers en werknemers wat georgani- 
seerd^® is en wat ’n nywerheidsraad daarstel.^^ In hierdie liggaam word 


^^Commonwealth v Hunt SC Mass 1842 4 Metcalf 111 38 AM Dec 346. 

*®Vgl Otto Kahn-Freund “The restriction of the freedom to strike in Federal Republic 
of Germany” in Labour Relations and the Law 1956 203. 

3n971 C72 a 96 97 en 98. 

®^Sien Mueller & Myers Labor law and legislation 1965 129. 

®®Ander wette: Die Wet op Fabrieke, Masjinerie en Bouwerk 22 van 1941; Wet op 
Winkels en Kantore 75 van 1964; Wet op Vakleerlinge 37 van 1944; Wet op Werk- 
loosheidsversekering 30 van 1966; Ongevallewet 30 van 1941; Wet op Myne en Be- 
drywe 27 van 1956; en wette wat deur die departement van Bantoe-administrasie ge- 
administreer word wat op Bantoewerknemers van toepassing is. 

®®wet 28 van 1956. 

®*wet 5 van 1957. 

®®Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge 48 van 1953, soos gewysig, inge- 
volge Wet 70 van 1973. 

®®a 78 en a 4—16 van wet 28 van 1956 gelees met a 1 van hierdie wet waar “werknemer” 
omskryf word. 

®’a 66 wet 28 van 1956. 

®®a 18 24 en 48 wet 28 van 1956. 

®®a 65 wet 28 van 1956. 

®®a 4 wet 28 van 1956. 

“a 18 wet 28 van 1956. 


262 


KACHELHOFFER 


njTwerheidsraadooreenkomste beding wat by afkondiging deur die minister 
regskrag geniet.^^ Die toepassing van hierdie ooreenkomste word deur die 
betrokke nywerheidsraad self afgedwing,^® 

Die tweede, meer gedwonge stelsel, ingevolge die loonraad, is van toe- 
passing indien die werkgewers en werknemers nie georganiseerd is nie en 
lone en diensvoorwaardes by wyse van ’n loonvasstelling deur ’n minister 
vasgestel word^^ na ’n ondersoek en aanbeveling deur die loonraad.^® Die 
bepaling van lone en diensvoorwaardes word nie aan die partye self oorge- 
laat nie maar geskied wel na behoorlike raadpleging,^® Vasstelling inge- 
volge die Loonwet word deur die departement arbeid geadministreer.^’ 

Wat die beslegting van geskille ingevolge die Wet op Nywerheids- 
versoening betref, is dit in die geval van georganiseerde werkgewers en 
werknemers die taak van die nywerheidsraad om nie net geskille te besleg 
nie maar ook geskille te voorkom.^* Verder word vir bemiddeling^® en 
arbitrasie®® voorsiening gemaak en in laaste instansie vir ’n beperkte 
stakingsreg. Ongeorganiseerde groepe kan wanneer ’n geskil ontstaan by 
die minister aansoek doen om die aanstelling van ’n versoeningsraad, 
Bemiddeling, arbitrasie en ’n beperkte stakingsreg geld ook hier. 

Wat is nou die posisie van die Bantoemrker ? 

Wat die vrywillige stelsel met minimum-staatsinmenging, ingevolge 
die Wet op Nywerheidsversoening, betref, is die posisie dat Bantoes nie 
by die omskrywing van “werknemers” ingesluit is nie (Asiërs en Kleurlinge 
wel).®® Bantoewerkers kan dus nie direk aan die bedingingsmasjinerie, 
ingestel deur hierdie wet, deelneem nie maar het wel op ’n indirekte wyse 
aandeel soos weldra aangetoon sal word. Desondanks kan ’n nywerheids- 
raadooreenkoms op huUe van toepassing gemaak word asook ’n ooreen- 
koms deur ’n versoeningsraad aangegaan. 

Wat betref die tweede, meer verpligte stelsel ingevolge die Loonwet, 
wat betrekking het op die ongeorganiseerde groepe, word die Bantoe nie 
by die omskrywing van “werknemer” uitgesluit nie.®® Loonvasstellings in- 
gevolge die Loonwet is dus op alle werknemers insluitende Bantoewerkers 
van toepassing. 

Die rede waarom die Bantoewerkers geen aandeel in die bedingings- 
masjinerie van die Wet op Nywerheidsversoening het nie, is dat twintig jaar 


48 wet 28 van 1956. 

62 wet 28 van 1956. 

**a 14 wet 5 van 1957. 

4 tot 11 wet 5 van 1957. 

*®a 9 wet 5 van 1957. 

®’Vgl a 21 en a 26-30 wet 5 van 1957. 
®®a 23 wet 28 van 1956. 

®*a 44 wet 28 van 1956. 

®®a 45 en 46 wet 28 van 1956. 

®^a 65 wet 28 van 1956. 

®*a 35 wet 28 van 1956. 

5®a 1 wet 28 van 1956. 

®«a 48(3)(a) wet 28 van 1956. 
fiSa 1 wet 5 van 1957. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


263 


gelede besluit is om op ’n ander wyse voorsiening vir Bantoewerkers te 
maak. 

Die Botha-kommissie®® was verdeeld oor die plek wat Bantoewerk- 
nemers in die georganiseerde nywerheidslewe moes inneem. Terwyl som- 
mige van die lede ten gunste van die insluiting van Bantoes in die omskry- 
wing van “werknemers” in die Wet op Nywerheidsversoening was om 
sodoende Bantoewerknemers by die stelsel wat ingevolge hierdie wet ge- 
geld het, in te skakel, het ander die standpunt gehuldig dat aan Bantoe- 
vakbonde erkenning verleen moes word, onder streng toesig en met ’n 
beperkte bedingingsreg. Nie een van hierdie weë is met die aanvaarding van 
die Wet op Bantoe-arbeid (Beslegting van Geskille) in 1953 gevolg nie: 
Bantoevakbonde is nie erken of verbied nie; afsonderlike masjinerie is ge- 
skep vir die kanalisering van die griewe van Bantoewerknemers ; geen 
bedingingsreg is verleen nie en stakings is verbied: dus ’n baie beperkte 
reg om te organiseer met geen bedingings- of stakingsreg nie. Die Natalse 
stakings het geopenbaar dat daar veral by die werkgewers min belangstelhng 
vir bogenoemde stelsel was; dat kommunikasie tussen werkgewer en 
Bantoewerknemer gebrekkig was; dat verouderde loonvasstellings nie met 
die inflasiespiraal rekening gehou het nie ; en dat ten spyte van die stakings- 
verbod duisende Bantoewerknemers tot staking oorgegaan het. Die reaksie 
van die owerheid op hierdie gebeure was die aanvaarding van die wet op die 
Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge. 


DIE WET OP DIE REËLING 
VAN BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE57 

Op welke wyse verleen die wet, soos gewysig deur wet 70 van 1973, 
erkenning aan die drie basiese regte, naamlik die reg om te verenig, die reg 
om kollektief te beding en die reg om te staak? 

1 Die reg om te verenig 

Aan Bantoewerknemers word die reg verleen om op ’n voorgeskrewe 
wyse in bepaalde komitees binne die inrigting te organiseer terwyl werk- 
nemerorganisasies buite ’n inrigting, alhoewel hulle nie uitdruklik verbied 
word nie, ingevolge die wet geen erkenning geniet nie. By herhaling is onom- 
wonde gestel dat dit teen regeringsbeleid is om van owerheidsweë erken- 
ning aan enige vorm van vakbondorganisasie vir Bantoewerknemers te 
verleen.®® Bantoewerknemers geniet dus ’n beperkte reg om te organiseer 
deurdat ’n Bantoewerknemer kragtens die nuwe artikel 7, wat die ou werke- 


®®Verslag van die Kommissie van Ondersoek insake Nywerheidswetgewing UG 62 1951. 

^’^Die toepassing van die wet. Ingevolge a 2 van die hoofwet 48 van 1953 is die wet van toe- 
passing op elke bedryf of onderdeel van ’n bedryf maar is egter nie van toepassing op 
Bantoes wat in ’n aantal bedrywe, wat in die wet uiteengesit word, werksaam is nie. 
Die bedrywe wat spesifiek uitgesluit word, is : boerdery, huishoudelike diens, regerings- 
diens, liefdadigheidsinrigtings, opvoedkundige inrigtings en goud- en steenkoolny- 
werhede. Die Staatspresident kan egter die wet van toepassing maak op die goud- en 
steenkoolnywerheid in enige gebied by proklamasie bepaal. 

^®Vgl bv die verklaring van mnr Marais Viljoen, Minister van Arbeid, in Rapport 
14 Oktober 1973. 


264 


KACHELHOFFER 


komiteestelsel wysig, lid kan word van en aan die verrigtings van bepaalde 
komitees binne ’n inrigting kan deelneem. 

Werkekomitees^^ en kodrdinerende mrkekomitees^^ 

’n Werkekomitee word gekies ten opsigte van ’n inrigting waarin geen 
skakelkomitee bestaan nie en waarin meer as twintig werknemers in diens is 
of ten opsigte van enige afdeling van ’n inrigting waarin daar meer as 
twintig wer^emers in diens is. Wanneer ten opsigte van twee of meer afde- 
lings van ’n inrigting werkekomitees gekies is, kan daardie werkekomitees 
na oorlegpleging met die werkgewer ’n koordinerende mrkekomitee instel wat 
uit die voorsitters en sekretarisse van die onderskeie werkekomitees be- 
staan. Lede van ’n koórdinerende werkekomitee kies uit hulle midde ’n 
voorsitter en ’n sekretaris. 

Die instelling van werkekomitees is nie verpligtend nie en die inisiatief 
vir die instelling kan óf van die werknemers óf die werkgewer uitgaan. 
Die werkgewer kan te eniger tyd uit eie beweging die nodige stappe doen 
om ’n werkekomitee in te stel maar is verplig om die stappe te doen wanneer 
die werknemers hom in kennis stel dat hulle of ’n meerderheid van hulle 
so ’n komitee wil instel. 

Die stappe wat die werkgewer moet doen, is die volgende: Hy moet 
altyd die inspekteur van arbeid in kennis stel van die voorneme om so ’n 
komitee in te stel en moet die nodige reëlings tref vir die verkiesing van die 
komitee deur ’n vergadering van werknemers of vir die verkiesing op ’n 
ander wyse soos goedgekeur deur die Bantoe-arbeidsamptenaar. Die ver- 
gadering van werknemers word gehou onder die voorsitterskap van die 
werkgewer of sy verteenwoordigers ; die Bantoe-arbeidsamptenaar kan 
die vergadering bywoon. Die werknemers teenwoordig of dié wat aan die 
verkiesing deelneem, kan uit werkers van die inrigting minstens drie en 
hoogstens twintig persone kies as ’n werkekomitee vir daardie inrigting of 
afdehng mits die aantal lede van die komitee hoogstens een kwart is van die 
totale aantal werknemers ten tye van die verkiesing in daardie inrigting of 
afdeling. Voorsiening word gemaak vir alternatiewe lede; hoogstens twee 
lede word gekies vir een jaar en is herkiesbaar. 

Skakelkomitees 

’n Werkgewer en sy werknemers®^ kan ten opsigte van ’n inrigting 
(“establishment”) waarin hulle in diens is, ’n skakelkomitee instel waarvan 
^e aantal lede deur die werkgewer en sy werknemers bepaal word en waar- 
van minstens helfte deur die werknemers uit hul midde gekies word terwyl 
die ander lede persone is wat deur die werkgewer aangewys word om hom 
in die komitee te verteenwoordig. Die persone deur die werkgewer aan- 
gewys hoef nie noodwendig Bantoes te wees nie maar kan Blankes, Asiërs 
of lÓeurlinge wees en dit word selfs nie eers vereis dat hul werknemers van 
die werkgewer hoef te wees nie. Die voorsitter van die skakelkomitee, wat 


7A. 

«“a 7B. 

*^a 7 van wet 48 van 1953 soos gewysig deur a 3 van wet 70 van 1973. 

«^a 1 van wet 48 van 1953 bepaal; “‘werknemer’, ’n werknemer wat ’n Bantoe is.” 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


265 


nie lid van die komitee hoef te wees nie, word deur die werkgewer of op 
’n wyse deur die lede van die komitee bepaal, aangewys. Die funksie van 
die skakelkomitee is om, ooreenkomstig reëls deur hom aanvaar, aange- 
leenthede te oorweeg wat van belang vir die werkgewer en werknemers 
is en om aan die werkgewers aanbevelings wat die komitee dienstig ag, te 
doen oor diensvoorwaardes van die werknemers of enige ander aangeleent- 
heid wat hul belange raak. Die werkgewer word deur die wet verplig om 
binne dertig dae na instelling van die skakelkomitee die inspekteur daarvan 
in kennis te stel. Anders as in die geval van die werkekomitees word geen 
beperking gestel op die aantal werknemers wat in diens moet wees nie. 

II Die reg om kollektief te beding 

Oor ’n kollektiewe bedingingsreg as sodanig beskik Bantoewerknemers 
nie. Omdat hulle nie as “werknemers” ingevolge die Wet op Nywerheids- 
versoening®® geag word nie het hulle nie direk deel aan die masjinerie van 
dié wet nie en kan hulle gevolglik nie in ’n nywerheidsraad kolíektief met 
hul werkgewers beding nie. Nogtans kan nywerheidsraadooreenkomste op 
hulle van toepassing gemaak word®^ en word die oorgrote meerderheid 
van Bantoewerknemers in ons nywerhede se lone en diensvoorwaardes 
inderdaad deur sodanige ooreenkomste gereël; in 1971 was dit 538 000 
Bantoewerknemers teenoor die 293 000 Bantoewerknemers wat aan loon- 
vasstellings ingevolge die Loonwet onderworpe was.®® Voordat aandag aan 
nywerheidsraadooreenkomste gegee word, word die aandag eers by ms- 
stellings bepaal. 

Vasstellings ingevolge die Loonwet,®® wat van toepassing is wanneer 
geen nywerheidsraadooreenkoms ’n aangeleentheid reël nie,®’ word deur 
die minister gemaak nadat die Loonraad ondersoek ingestel het, ’n verslag 
opgestel het en ’n aanbeveling aan die minister gedoen het. Die Loonwet 
is op alle werknemers van toepassing en daar mag nie op grond van ras of 
kleur gedifferensieer word nie.®® 

Die deelname van die Bantoewerknemer in die totstandkoming van ’n 
vasstelling bestaan daarin dat die loonraad kennis van sy ondersoek in die 
Staatskoerant gee en belanghebbendes geleentheid gee om vertoë te rig.’® 
By sy ondersoek neem die loonraad direk kennis van die behoeftes van die 
Bantoewerknemer. 

Wat die reëling van lone en diensvoorwaardes van Bantoewerknemers 
ingevolge nywerheidsraadooreenkomste betref, kan hul bedingingsposisie slegs 


®®a l(l)(xliv) wet 28 van 1956. 

®*ingevolge a 48(l)(b) wet 28 van 1956. 

®®Die syfers is verstrek by ’n simposium oor stakings gereël deur die SA Instituut vir 
Personeelbestuur, Holiday Inn, Jan Smuts, Maart 1973. Daar is ook aangetoon dat die 
getal Bantoewerknemers onderworpe aan nywerheidsraadooreenkomste met 89% 
gestyg het en dié onderworpe aan vasstellings ingevolge die Loonwet met slegs 14% 
in die jare 1962-1971 gestyg het. 

®®a 14 wet 5 van 1957. 

®’a 2(3)(a) wet 5 van 1957. 

®®a 4 5 en 6 wet 5 van 1957. 

®®a l(xii) wet 5 van 1957 sluit Bantoes by die omskrywing van “werknemer” in. 

’®a 9(1) wet 5 van 1957. 


266 


KACHELHOFFER 


begryp word wanneer die Wet op Nywerheidsversoening en die Wet op die 
Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge saam gelees word. In laasgenoemde 
wet word voorsiening gemaak vir die belange van Bantoewerknemers om- 
dat hul nie ingevolge die eerste wet direk aan die bedingingsmasjinerie 
wat dié wet skep, deel het nie. 

Voordat die bedingingsposisie van Bantoewerkers met betrekking tot 
n)rwerheidsraadooreenkomste uiteengesit kan word, moet ook nog eers ge- 
let word op die departementele liggame wat ingevolge die hoofwet in 1953'^^ 
ingestel is en wat ’n belangrike rol in die bedingingsproses speel. Hierdie 
liggame is: die sentrale Bantoe-arbeidsraad, die streekskomitees en die 
Ban toe-arbeidsamptenare . 

Die sentrale Bantoe-arbeidsraad'^^ 

Die lede van dié raad is Blankes, wat deur die minister na raadpleging 
met die streekskomitees aangestel word. Die raad dien die minister van 
advies oor enige aangeleentheid deur hom na die raad verwys of wat die 
raad meen in belang van Bantoes in enige bedryf is. 

Streekskomitees vir Bantoe-arbeid’^^ 

Die minister stel ’n streekskomitee vir ’n gebied aan bestaande uit 
minstens vier lede van wie die een ’n Bantoe-arbeidsamptenaar (Blanke) 
moet wees en wat as voorsitter optree. Die ander lede, wat Bantoes moet 
wees, verteenwoordig die Bantoewerkers in die gebied. Die wysigingswet’^ 
maak daarvoor voorsiening dat vir so ver die minister dit dienstig ag lede 
gekies word uit die lede van die skakelkomitees, koordinerende werke- 
komitees en werkekomitees. Daarbenewens moet ’n streekskomitee by die 
behandeling van ’n arbeidsgeskil en kan hy by ’n ander aangeleentheid wat 
Bantoewerknemers raak, een of meer Bantoelede van die bogenoemde 
komitees koopteer.’® Die streekskomitees moet in hul gebiede die belange 
van die Bantoewerkers behartig en moet derhalwe in aanraking met die 
werknemers bly ten einde op hoogte te kan wees met hul diensvoorwaardes ; 
moet aan die inspekteur verslae voorlê ivm arbeidsgeskille; moet be- 
hulpsaam wees met beslegting van geskille ; en moet aan die sentrale Bantoe- 
arbeidsraad verslag doen mbt sake deur dié raad na die komitee verwys. 
’n Streekskomitee ontvang vertoë van Bantoewerknemers en werkgewers 
en doen navrae ivm aangeleenthede binne sy bestek. Waar streekskomitees 
nie bestaan nie word hul werksaamhede deur die inspekteurs verrig. 

Bantoe-arbeidsamptenare'^ ® 

’n Blanke amptenaar wat deur die minister vir ’n gebied aangestel is, 
moet homself op hoogte hou omtrent die wense, strewe en behoeftes van 
Bantoewerknemers in sy gebied en moet ook in noue voeling bly met die 
Bantoekommissaris en inspekteur mbt verwikkelinge ivm Bantoe-aan- 


’^Wet op Bantoe-arbeid (Beslegting van Geskille) 48 van 1953. 

’^a 3 wet 48 van 1953. 

■^^a 4 wet 48 van 1953. 

’^a 2(a) wet 70 van 1973 wat ’n nuwe a 4 (2A) ingevoeg het. 

’®a 2(b) wet 70 van 1973 wat a 4(4) van die hoofwet 48 van 1953 vervang het. 
’®a 8 wet 48 van 1953. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


267 


geleenthede. Saam met die Bantoekommissaris dien hy as skakel tussen die 
werknemers en hul werkgewers. Hy moet die inspekteur en streekskomitee 
op hoogte hou omtrent enige arbeidsgeskil wat bestaan en wat moontlik 
kan ontstaan en moet in samewerking met die inspekteur pogings aanwend 
om die geskil te besleg. Hy verrig werksaamhede deur die minister na hom 
verwys en tree op as voorsitter van die streekskomitee. 

Deelname in totstandkoming van nywerheidsraadooreenkomste 

Die werkekomiteestelsel verleen nie direkte deelname deur Bantoe- 
werknemers aan die totstandkoming van nywerheidsraadooreenkomste nie. 
Ingevolge die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge kan ’n 
skakelkomitee aanbevelings mbt diensvoorwaardes aan werkgewers 
maak,’’ terwyl ’n koërdinerende werkekomitee of ’n werkekomitee Bantoe- 
werknemers verteenwoordig by die onderhandelings met hul werkgewer 
oor hul diensvoorwaardes.’® Geen verpligting berus op die partye om tot 
’n ooreenkoms te kom nie, alhoewel, waar geen nywerheidsraad bestaan nie, 
sodanige aanbevelings of onderhandelings wel die basis van ’n loonreëlende 
maatreël kan wees. Bestaan daar tov ’n bedryf wel ’n nywerheidsraad, kan 
so ’n aanbeveling of onderhandeling as belangrike kommunikasiemiddel 
dien waardeur die werkgewer die wense van sy Bantoewerknemers te 
wete kom. Die belange van die Bantoewerknemers word by die totstand- 
koming van nywerheidsraadooreenkomste op ’n indirekte wyse behartig en 
die departement arbeid speel hier ’n belangrike rol. 

Wanneer ’n nywerheidsraad voornemens is om ingevolge die Wet op 
Nywerheidsversoening'^^ diensvoorwaardes te bepaal tov ’n onderneming 
waarin Bantoes werksaam is, moet die sekretaris van so ’n nywerheidsraad 
aan die sentrale Bantoe-arbeidsraad en enige streekskomitee in die gebied ’n 
kennisgewing stuur van elke vergadering van die nywerheidsraad waarby 
die aangeleentheid oorweeg staan te word.®” Die sentrale Bantoe-arbeids- 
raad kan een of meer van sy lede (Blankes) nomineer en die sekretaris van 
arbeid kan op versoek van die sentrale Bantoe-arbeidsraad ’n amptenaar 
aanwys om ’n vergadering van die nywerheidsraad by te woon. Die voor- 
sitter van ’n streekskomitee (Blanke Bantoe-arbeidsamptenare) wat die 
sentrale Bantoe-arbeidsraad aanwys, kan ook so ’n nywerheidsraad se ver- 
gadering bywoon en kan nou ingevolge die wysingingswet®^ vergesel wees 
van die lid of lede van so ’n streekskomitee (Bantoes) met inbegrip van ’n 
lid of lede (Bantoes) wat kragtens die gewysigde artikel 4(4) van die hoof- 
wet gekoopteer is. Soos hierbo aangedui, moet ’n streekskomitee by die be- 
handeling van ’n arbeidsgeskil en kan hy by die behandeling van ’n ander 
aangeleentheid wat ’n werknemer in ’n bedryf raak, een of meer Bantoelede 
van ’n skakelkomitee of koordinerende werkekomitee of werkekomitee as 
lede van ’n streekskomitee koopteer. Die persone wat sodoende ’n nywer- 
heidsraad se vergadering bywoon, kan aan die verrigtings deelneem, vir so 


”a 7(2) ingevoeg ingevolge a 3 van wet 70 van 1973. 

’®a 7A(10) en a 7B(4) ingevoeg ingevolge a 4 van wet 70 van 1973. 
’®a 24 en 48 wet 28 van 1956. 

®®a 9 wet 48 van 1953. 

®^a 9(2) van hoofwet soos gewysig deur a 5 wet 70 van 1973. 


268 


KACHELHOFFER 


ver dit die belange van Bantoewerknemers raak, maar hulle het geen reg 
om te stem nie.®^ Om te verhoed dat ’n nywerheidsraad ’n besluit neem wat 
in stryd is met die belange van die Bantoewerknemers word bepaal dat wan- 
neer ’n nywerheidsraad ’n besluit neem oor diensvoorwaardes wat Bantoe- 
werknemers raak, die voorsitter van die sentrale Bantoe-arbeidsraad aan die 
minister ’n verslag moet voorlê waarin te kenne gegee word of die raad 
met die besluit van die n^rwerheidsraad saamstem of so nie die mening toe- 
gedaan is dat ’n aanbeveling van die loonraad verkry behoort te word.®^ 

In die geval van ’n versoeningsraad geld die bogenoemde vereistes®^ 
mutatis mutandis behalwe dat die inspekteur die sentrale Bantoe-arbeidsraad 
en die streekskomitees van die vergadering in kennis moet stel.*® Verder 
maak bogenoemde reëlings geen inbreuk op die bevoegdheid van die 
minister om kragtens artikels 48(4) en 49(3) van die Wet op Nywerheids- 
versoening ’n kennisgewing te publiseer of geen inbreuk op die toepassing 
van ’n aldus gepubliseerde kennisgewing nie.®® 

Orders deur minister uitgevaardig ingevolge Wet op Reëling van Bantoe-arbeids- 
verhoudinge 

In twee gevalle word loonraadondersoeke vereis as grondslag vir orders 
wat die minister ingevolge die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsver- 
houdinge uitvaardig. Die eerste loonraadondersoek geskied wanneer, soos 
hierbo aangedui, die sentrale Bantoe-arbeidsraad van mening is dat ’n be- 
sluit van ’n nywerheidsraad wat Bantoewerknemers raak vir ’n aanbeveling 
na die loonraad verwys moet word.®’ Tweedens vind so ’n ondersoek plaas 
wanneer die sentrale Bantoe-arbeidsraad nie tot ’n skikking van ’n geskil 
kan kom rde en aan ’n minister verslag doen dat dit na die loonraad verwys 
behoort te word.®® By sodanige ondersoeke word vereis dat die loonraad 
nie net met die Bantoewerknemers oorleg pleeg nie maar ook met werk- 
gewers, verteenwoordigers van streekskomitees en indien ’n nywerheids- 
raad bestaan ook met so ’n nywerheidsraad.®® 

’n Belangrike nuwe ontwikkeling is deur die wysigingswet®® ingelui 
deurdat voorsiening gemaak is vir die minister om ’n order uit te vaardig 
wanneer werkgewers, indien geen nywerheidsraad bestaan nie, voorstelle 
aan die minister aangaande lone en diensvoorwaardes voorlê met die 
doel om dit by wyse van ’n order bindend te verklaar. Die minister kan na 
oorlegpleging met die loonraad en indien hy dit dienstig ag en hy meen dat 
die werkgewers verteenwoordigend van die gebied is, ’n order ooreenkom- 
stig die aanbevehng maak.^^ Hierdeur word die minister in staat gestel om 


9(3) wet 48 van 1953. 

®®a 9(4) wet 48 van 1953. 

®*a 9(1), (2), (3) en (4) wet 48 van 1953 soos gewysig deur a 5 wet 70 van 1973. 
®®a 9(5) wet 48 van 1953. 

®®a 9(6) wet 48 van 1953. 

®’a 9(4) wet 48 van 1953. 

®®a 10(3) wet 48 van 1953. 

®®a 11(3) wet 48 van 1953. 

®®a IIA wet 48 van 1953 soos ingevoeg deur a 6 wet 70 van 1973. 

*^Vier orders is in 1973 uitgevaardig ; 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


269 


snel op te tree omdat die voorstelle van die werkgewers self kom en die tyd- 
rowende ondersoek deur die loonraad uitgeskakel word. Uitvaardiging van 
orders sonder dat met die Bantoewerknemers geskakel is, kan egter probleme 
oplewer,®^ 

III Beperkte stakingsreg 

’n Arbeidsgeskil word nou ingevolge die wysingswet kortliks omskryf 
as “’n arbeidsgeskil waarby werknemers betrokke is”.®® Voordat die be- 
perkte stakingsreg bespreek word, moet eers gelet word op die wyse waar- 
volgens arbeidsgeskille voorkom of besleg word. ’n Streekskomitee, in- 
spekteur en Bantoe-arbeidsamptenaar wat ivm ’n arbeidsgeskil optree, 
moet die betrokke skakelkomitee, koordinerende werkekomitee of werke- 
komitee raadpleeg.®^ Vermoed ’n Bantoe-arbeidsamptenaar dat ’n arbeids- 
geskil bestaan of mag ontstaan, moet hy onverwyld verslag daaromtrent 
doen aan die betrokke streekskomitee, inspekteur, en die nywerheidsraad 
indien daar vir die betrokke nywerheid een bestaan.®® 

Met behulp van die streekskomitee en die inspekteur moet hy pogings 
aanwend om ’n skikking teweeg te bring maar indien hy nie slaag nie moet 
hy die arbeidsgeskil na die sentrale Bantoe-arbeidsraad verwys.®® Slaag 
laasgenoemde ook nie om met behulp van die Bantoe-arbeidsamptenaar 
en die inspekteur die geskil te besleg nie moet die raad aan die minister 
verslag doen en meld of die aangeleentheid na die mening van die raad na 
die loonraad verwys behoort te word vir ’n aanbeveling insake die voor- 
waardes waarvolgens tot ’n skikking geraak behoort te word.®'^ 

Die algehele verbod op stakings deur en uitsluitings®® van Bantoewerk- 
nemers wat in die hoofwet voorgekom het,®® is nou ingevolge die wysig- 
ingswet tot ’n beperkte verbod gewysig.^®® Die aanstigting, aanhitsing of 
deelname aan ’n staking of uitsluiting word in die volgende gevalle verbied: 

1 gedurende die geldigheid van ’n ooreenkoms, toekenning of vas- 
stelling ingevolge die Nywerheidsversoeningwet; of 

2 indien ’n order of loonreëlende maatreël (behalwe ’n ooreenkoms, 
toekenning of vasstelling) ’n bepaling bevat wat die aangeleentheid wat tot 
die staking of uitsluiting aanleiding gegee het, behandel en wat op die 
datum van die aanstigting om te staak of uit te sluit minder as een jaar bin- 
dend is ; of 


5 Okt 1973 GK R 1918 t o v die siviele ingenieursnywerheid; GK R 1819 tov die pad- 
maakny werheid ; 14 Des 1973 GK R 2319 tov die ligte katoentekstielny werheid ; 
21 Des 1973 GK R 2468 tov stuwadoorsbedryf. 

®^Die voorgestelde loonsverhoging kan vir die Bantoewerknemers onaanneemlik wees. 
®®a 1 wet 48 van 1953 soos gewysig deur a 1 wet 70 van 1973. 

®*a 7E soos ingevoeg ingevolge a 4 wet 70 van 1973. 

®®a 10(1) wet 48 van 1953. 

®®a 10(2) wet 48 van 1953. 

®’a 10(3) wet 48 van 1953. 

®®Vir omskrywing van “staking” en “uitsluiting” sien a 18(5) wet 48 van 1953, 

®®a 18 wet 48 van 1953. 

^®®a 18(1) wet 48 van 1953 soos gewysig ingevolge a 9(a) wet 70 van 1973. 


270 


KACHELHOFFER 


3 indien die betrokke werknemers by die volgende werkgewers in 
diens isd®^ plaaslike owerhede, ’n werkgewer binne die gebied van plaaslike 
owerhede wat lig, krag, water, sanitasie, passasiersvervoer of brandweer- 
diens verskaf of ’n werkgewer op wie die bepalings van artikel 46(7) van 
die Wet op Nywerheidsversoening van toepassing is; of 

4 indien die aangeleentheid ingevolge artikel 11(1) vir ’n aanbeveling 
na die loonraad verwys is. 

Geld nie een van die voorgaande nie moet die aangeleentheid eers 
na ’n skakelkomitee, koórdinerende werkekomitee of werkekomitee ver- 
wys word. Slaag die betrokke komitee nie daarin om ’n beslegting teweeg te 
bring nie of waar geen komitee bestaan nie, kan die Bantoewerknemers staak 
of uitgesluit word dertig dae nadat ’n verslag oor die aangeleentheid deur 
of ten behoewe van die betrokke werknemers of werkgewers aan die 
Bantoe-arbeidsbeampte vir die betrokke gebied voorgelê is.^®^ 

Die beskerming wat die Bantoewerknemers ingevolge artikel 24 van 
die hoofwet teen viktimisasie geniet het, word deur die wysigingswet uit- 
gebrei sodat sodanige werknemers ook beskerming geniet wanneer hulle 
deelneem aan die komiteestelsel.^®® 


SLOTBESKOUING 

Anders as wat die naam moontlik aandui, is die Wet op die Reëling 
van Bantoe-arbeidsverhoudinge nie ’n omvattende maatreël wat alle Bantoe- 
arbeidsverhoudings in die Republiek reël nie. Inteendeel, daar bestaan inder- 
daad heelwat ander wette wat ook op Bantoewerknemers van toepassing is^®^ 
en daar is selfs ook meer as een staatsdepartement^®® by sodanige wetgewing 
betrokke sodat alle Bantoe-arbeidsverhoudings nie aan een departement, 
naamlik die departement van arbeid, opgedra is nie. Wanneer die uitwerking 
van die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge op Bantoe- 
arbeidsverhoudings in die algemeen beoordeel word, moet die beperkte rol 
wat aan dié wet toegesê is steeds in gedagte gehou word. 

Vanuit die staat se oogpunt beoordeel, gee die wet gestalte aan die self- 
opgelegde taak van die owerheid om wat Bantoe-arbeidsverhoudings be- 
tref, nie afsydig te staan nie maar as derde party tot die werkgewer-werk- 
nemerverhouding toe te tree. In ooreenstemming met verklaarde beleid 
word voorsiening gemaak vir groter deelname van Bantoewerknemers aan 
arbeidsverhoudings, nie deur erkenning van Bantoevakbonde nie maar wel 
by wyse van afsonderhke instellings vir Bantoewerkers. 

Van owerheidsweë is dus ’n stelsel vir Bantoewerknemers in die nywer- 
hede ingestel wat nie onafhanklik van die staat nie maar slegs in noue same- 


18(IA) soos ingevoeg ingevolge a 9(b) wet 70 van 1973. 
lozyif strafbepaling sien a 18(2) wet 48 van 1953. 
io3a 24(c) soos vervang ingevolge a 10 wet 70 van 1973. 

io4Vgl die maatreëls vermeld deur PJ van der Merwe Dk Bantoe-arbeidsmark in Suid- 
Afrika deel 1 hoofstuk v (ongep proefskrif UP 1971). 
losbv wette van die departement van Bantoe-administrasie en -ontwikkeling wat indiens- 
neming, betaling van hefíings deur werkgewers ens reël en ’n uitwerking het op die 
mobiliteit van Bantoewerknemers. Sien Van der Merwe supra. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


271 


werking met die amptenare en instellings van die departement van arbeid 
kan funksioneer. Dit geld nie net wat kommunikasie tussen werkgewet en 
werknemer nie maar ook wat bedinging van diensvoorwaardes en beslegting 
van geskille betref. Van owerheidsweë word gevolglik beskerming verleen 
aan Bantoewerknemers wat aan die komiteestelsel deelneem deur viktimi- 
sasie van die werknemers te verbied. Verbeterde arbeidsverhoudings word 
verseker deurdat die minister op aanbeveling van ’n groep werkgewers nou 
snel kan optree om loonvasstellings te maak sodat Bantoelone beter tred 
kan hou met die stygende lewenskoste. Veral word in die Wet op die Reëling 
van Bantoe-arbeidsverhoudings die grondslag vir beter arbeidsverhoudings 
in die toekoms gelê deur die verlening van ’n beperkte stakingsreg aan 
Bantoewerknemers, waardeur die owerheid erken dat die Bantoewerker 
oor ’n stakingsmag beskik wat binne die sfeer van die arbeidsreg gebring 
behoort te word. 

Die staatsbetrokkenheid by Bantoe-arbeidsverhoudings is egter nie 
sonder gevare vir die owerheid nie. In teenstelling met die Wet op Nywer- 
heidsversoening, met sy selfbeskikkingsreg en minimum-inmenging deur 
die owerheid in arbeidsverhoudings, bring die Wet op die Reëling van 
Bantoe-arbeidsverhoudinge mee dat die staat noodgedwonge by elke 
arbeidsonrus waarby Bantoewerknemers betrokke is, ten volle betrek word 
en sodoende voortdurend verstrengel raak in die werkgewer-werknemer- 
verhouding. Die paternalistiese houding van die staat met betrekking tot 
Bantoe-arbeidsverhoudings bring mee dat die owerheid aan die een kant die 
ongeorganiseerde Bantoewerkers teen hul werkgewers moet beskerm terwyl 
dieselfde werkgewers na die staat omsien om hulle by wyse van wetgewing 
so wel as strafregtelike en administratiewe optrede teen die Bantoewerk- 
nemers by te staan. Staatsbeskerming veroorsaak dat werkgewers self nie 
veel moeite doen om Bantoe-arbeidsverhoudings in die algemeen te bevorder 
nie omdat dit so maklik is om in krisistye by die owerheid om hulp 
aan te klop. Met die toenemende ekonomiese groei en die gepaardgaande 
industrialisasie sal die taak van die departement van arbeid in sy rol as 
tussenganger en buíFer tussen Bantoewerknemers en hul werkgewers ge- 
weldige afmetings aanneem. 

Wat werkgemrs betref, is die grootste voordeel wat vir hulle uit die 
Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge voortspruit sekerlik 
dat van owerheidsweë aan hul bystand verleen word in hul Bantoe-arbeids- 
verhoudings. Die afsonderlike komiteestelsel waarvan werkgewers ge- 
bruik kan maak om met hul Bantoewerkers te skakel, bring mee dat werk- 
gewers, wat tradisioneel maar traag is om enige vorm van werkersorgani- 
sasie te erken, met Bantoewerknemers kan skakel sonder om aan hulle enige 
vakbondregte toe te ken. ’n Groep werkgewers wat die lone van hul Ban- 
toewerknemers wil verhoog, kan nou die minister nader; so ’n loonvasstel- 
ling kan ook op hulle mededingers van toepassing gemaak word. Omdat 
Bantoewerknemers nou slegs onder bepaalde omstandighede mag staak, 
kan werkgewers ’n beroep op die owerheid doen om streng op te tree 
wanneer hul werkers wederregtelik aan werkstakings deelneem. 

Die feit dat die werkgewer nie aan die druk van ’n vakbond onderworpe 
is nie, hou op die lang duur gevare in vir goeie Bantoe-arbeidsverhoudings. 
Die sukses van die komiteestelsel hang in ’n groot mate daarvan af of werk- 


272 


KACHELHOFFER 


gewers dit ernstig bedoel om arbeidsverhoudings in die algemeen te bevor- 
der wanneer hulle met hul werkers deur middel van komitees skakel. Sien 
die werkgewers die komitees as bedingingsmasjinerie of as griewekomitees? 
Met die komiteestelsel word die werkgewer by die werknemersorganisasie 
betrek en moet hy nie alleen voorsiening maak vir komitees binne sy in- 
rigting nie maar hulle ook aan die gang hou. Die werkgewer stel nie die 
werkersverteenwoordigers in die komitees aan nie en kan dus nie sorg dra 
dat die geskikte persone verkies word wat verantwoordelikheid, opvoed- 
kundige kwalifikasies en gesindheid betref nie. Die feit dat ’n komitee nie 
buite die inrigting en onafhanklik van die werkgewer funksioneer nie hou 
gevaar vir die werkgewer in indien ’n komitee nie sterk standpunt inneem 
of selfs nie die belange van die werkers inderdaad verteenwoordig nie. 
Daarbenewens staan die werkgewer nog gedurig blootgestel aan verskeie 
instansies en persone wat namens Bantoewerknemers lone en diensvoor- 
waardes beding. 

Wat die Bantoemrker in die n^rwerhede betref, is die volgende aspekte 
van die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge bevorderlik vir 
beter arbeidsverhoudings : die verlening van ’n beperkte stakingsreg aan 
Bantoewerknemers ; die skepping van beter kommunikasiemiddels met hul 
werkgewers ; die beter beskerming teen viktimisasie ; die sneller metode om 
lone en diensvoorwaardes te verbeter op voorstel van ’n groep werkgewers ; 
en (vir die eerste keer) die toegang van Bantoewerknemers tot die beraad- 
slagings van nywerheidsrade. 

Wat die drie fundamentele regte van werkers betref, naamlik die reg om 
te organiseer, die reg om kollektief te beding en die reg om te staak, blyk 
dit dat van owerheidsweë nou aan Bantoewerknemers ’n beperkte stakings- 
reg verleen is wat geensins by dié van ander werknemers in die Republiek 
afsteek nie. By wyse van kritiek is daar egter op gewys dat dit nie billik is 
om te vereis dat Bantoewerknemers nie mag staak gedurende die bestaan 
van ’n nywerheidsraadooreenkoms (op hulle van toepassing) nie, aangesien 
Bantoewerkers nie ’n party tot so ’n ooreenkoms was nie.^®® Die reg om te 
organiseer, is in die geval van die Bantoewerknemers ook beperk in die sin dat 
alhoewel huUe nie verbied word om te organiseer nie, nogtans ingevolge 
die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhoudinge van owerheidsweë 
slegs aan bepaalde organisasies vir Bantoewerkers erkenning verleen word. 
Naas die komitee-stelsel het Bantoewerknemers ook sitting op streekskomi- 
tees, en hul kan in ’n adviserende hoedanigheid aan nywerheidsraads- 
beraadslagings deelneem wanneer dit gaan oor aangeleenthede wat Bantoe- 
werknemers raak. Van owerheidsweë word Bantoewerknemersorganisasies 
slegs binne ’n bepaalde inrigting en nie op ’n breër of nasionale grondslag 
erken nie. Bantoevakbonde geniet geen erkenning ingevolge ons n^rwer- 
heidswetgewing nie en samewerking met sodanige vakbonde word van 
owerheidsweë ontmoedig. 

Wat die kollektiewe hedingingsreg betref, beskik Bantoewerknemers in 
eerste instansie nie oor ’n reg om te beding nie omdat hulle nie ’n party tot ’n 


i06Mev H Suzman Debatte van Volksraad Ae. sessie van 4e parlement 11 tot 15 Junie 1973 
8996. 


BANTOE-ARBEIDSVERHOUDINGE 


273 


nywerheidsraadsooreenkoms kan wees nie, aangesien hulle hoogstens die 
reg het om te adviseer en te onderhandel en nie oor die bevoegdheid beskik om 
bindende ooreenkomste aan te gaan nie. Kollektiewe optrede van Bantoe- 
werknemers word ook beperk tot ’n bepaalde inrigting en daar word nie 
voorsiening gemaak vir optrede op ’n breër grondslag nie, Bedinging ten 
behoewe van Bantoewerknemers vind plaas deur middel van die owerheid,^®’ 
blanke vakbonde,^®® nie-blanke vakbonde via erkende blanke vakbonde,^®® 
tuislandleiers,^^® oorsese vakbonde^^^ en ander internasionale instansies.^^^ 

Wat die bydrae van die Wet op die Reëling van Bantoe-arbeidsverhou- 
dinge tot die verbetering van Bantoe-arbeidsverhoudings in die Republiek 
inderdaad sal wees, kan slegs die toekoms leer.^^® Van owerheidsweë is die 
geleentheid geskep vir groter deelname van Bantoewerkers aan ons georga- 
niseerde nywerheidslewe en sodoende is vir hierdie werkers ’n ontwikke- 
lingsproses aan die gang gesit. Groter organisasiegeleenthede en meer seg- 
genskap in die bedingingsproses as wat die wet tans verleen, sal spoedig 
moet volg; so nie sal Bantoewerknemers noodgedwonge aan werkers- 
organisasies wat buite hul werkinrigting georganiseer word, deelneem en 
sal hulle van ander bedingingsmetodes as dié wat die wet voorsien, gebruik 
maak. Die vraag ontstaan of die komiteestelsel die Bantoe-arbeidsleiers sal 
voortbring wat so noodsaaklik is vir gesonder arbeidsverhoudinge in die 
toekoms. Bantoe-arbeidsverhoudings is dinamies en ons arbeidswetgewing 
sal gedurig van veranderde omstandighede moet kennis neem en hom daarby 
aanpas om te verseker dat sodanige verhoudings voortdurend van regsweë 
gereël word.^^^ Q 


“Dit is nie die fmksie van die reg om die mensdom gelyk te maak nie ...” 

Van Zijl in Malan v Van Jaarsveld 
1972 2 SA 243 {K) 250 


i07Vgl mnr H Tindale lid van die sentrale Bantoe-arbeidsraad se pleidooi vir ’n verhoging 
van R20 aan Bantoewerkers van die staal- en ingenieursnywerheid in ’n vergadering 
van werkgewers en 10 vakbonde in Johannesburg op 28 Mei 1974 - Rand Daily Mail 
29 Mei 1974. 

^®®Blanke vakbonde beding ook vir hul mede-Bantoewerkers. 

^®®bv die Bantoevakbond van mev Lucy Muvebelo wat in die klerenywerheid nou met die 
blanke vakbond saamwerk. 

^^®bv mnr B Dladla raadslid van KwaZulu het met die Frame-organisasie in Januarie 1974 
beding. Vgl Pretoria Nem 22 Jan 1974. 

^^^bv pogings van die “British Trade Union Congress”. 

^^^soos druk op oorsese firmas wat in Suid-Afrika optree om lone van hul Bantoewerk- 
nemers te verhoog. 

^^®In Julie 1973 was daar 43 werkekomitees en 120 skakelkomitees ; in Oktober 1973 
76 werkekomitees en 611 skakelkomitees ; en in Desember 1973 99 werkekomitees en 
727 skakelkomitees. 

^^Sien bv voorstelle van SR van Jaarsveld ‘Ts arbeidsvrede deur middel van arbeids- 
wetgewing moontlik?” De Jure jaargang 7 vol I. 


Legal institutions and human needs 

Leonard Gering^ 

Durban 


An inaugural address has been described as being, in a sense, a 
profession of faith in one’s academic discipline. My discipline is law, 
and it is, therefore, I think, appropriate and fitting on this occasion 
that I should profess publicly my “allegiance to the law”^ as a method 
of social control, and should emphasize my “faith in the creative 
possibilities of law”^ as a method of eíFecting orderly and peaceful 
change. I have chosen as my title “Legal Institutions and Human 
Needs” in order to stress the relationship between law and the legal 
institutions through which law operates, on the one hand, and human 
needs, on the other, and I wish to voice some reflections on the role 
of the academician vis-á-vis this relationship. For clarity, I have 
endeavoured to crystallize my views in a series of propositions. 

My first proposition - that a framework of law is an indispensable 
prerequisite in present day human society - is forcefully set out in a 
judgment of Lord Wilberforce in the House of Lords in 1966.^ He 
quoted with approval this statement of Locke: 

“A government without law is, I suppose, a mystery in politics, inconceivable 
to human capacity and inconsistent with human society”; 

and then went on to say that this must be true of any “civilised and 
organised society.”® 

Professor Karl Olivecrona of Sweden expressed the same thought 
more fully in his book Law as Fact: 

“Without doubt social life must be based on law . . . We cannot conceive a 
community - at least not under modern conditions - which is not based on 
[law] . . . Without that there could be no real security, not even with regard 
to life and limb. The hidden resources of hate, of lust for revenge, and of 


^lnaugural address as professor of law in the University of Durban-Westville, 
delivered on 5 September 1972. 

phrase used by Wilmot CJ in A Almon (1765) quoted by Milton in 1970 
SALJ 424 425. 

®See Frankfurter 0/ Law and Men (1956) 184. 

*Carl-Zeiss-Stiftung v Rayner Keeler Ltd 1966 2 All ER 536 (HL). 

^lbid 577. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


275 


boundless egoism would break through in a destructive way, if not held in 
check by the presence of force, immeasurably superior to that of any single 
individual or private combination. Men need taming in order to live peace- 
fully together.”® 

My next proposition - that law is not an end in itself, but is to 
be regarded as a means, namely, to serve the needs of the inhabitants 
of society - is succinctly expressed by Professor Paul van Warmelo : 

“Society is not there for the law, but law is there for society.”’ 

Many legal writers have referred to the conception of law as a 
means to certain ends. Let me mention a few: 

Van den Heever JA declared: 

“Law [in a community] is a means of effecting a compromise between con- 
flicting interests.”® 

Justice Felix Frankfurter of the United States stated the same 
thought : 

“Law is the rational process for accommodating the conflicting interests of an 
inordinately complicated society.”® . . . “Law is the framework of order 
within which the conflicts of life must be subdued, if a society is not to court 
chaos, or to be ruled by tyranny. And chaos is the usual precursor of ty- 
ranny.”^® 

It is, as Professor Hans Kelsen put it, “a compromise of battling 
social forces.”^^ In short, as stated by Dean Roscoe Pound, “in the 
modern world, law has become the paramount agency of social con- 
trol.”i2 

Without a framework of law, and a system of independent and 
impartial judicial tribunals to determine what the law is, and whether 
its norms have been observed or contravened, we would have a state 
of affairs, where, to use Shakespeare’s words: 

“Force should be right; or, rather, right and wrong, - 
Between whose endless jar justice resides, - 
Should lose their names, and so should justice too. 

Then everything includes itself in power, 

Power into will, will into appetite; 

And appetite, an universal wolf, 

So, doubly seconded with will and power 
Must make perforce an universal prey 
And last eat up himself.”^® 


*OIivecrona Law an Fact (1939) 136. 

’1959 Acta Juridica 97. 

^Herschel v Mrupe 1954 3 SA 464 (A) 490. 
®Frankfurter opcit 187. 

“ 7 ^^ 215 . 

^^See Bodenheimer Jurisprudence (1962) 101. 
^®Pound Social Control Through Law (1942) 20. 
^Hroilus <& Cressida act I scene III. 


276 


GERING 


My third proposition is well expressed in these words of the 
great English jurist, John Austin: 

“The existence of law is one thing; its merit or demerit is another. Whether it 
be or be not, is one enquiry; whether it be or be not conformable to an 
assumed standard, is a different enquiry. A law, which actually exists is a law, 
though we happen to dislike it, or though it vary from the text by which we 
regulate our approbation and disapprobation.”^* 

To give just one example, taken from earlier times. Under Roman 
law - one of the bases of our Roman-Dutch common law - slavery was 
a recognised institution. It could not be seriously maintained that 
such a law did not exist, or - to state it diíferently - that it was not 
vaUd. Yet all of us here would, I think, regard it as contrary to the 
text by which we would regulate our approbation. 

An institution which occupies a pivotal position in the Western 
law-idea^® is an independent and impartial judiciary whose function 
it is to determine what the law is - to ascertain what the norms of the 
law are - and to apply them to the relevant facts which the court 
finds have been proved. It is appropriate and fitting on this occasion 
for me, as a member of the academic legal profession, to express my 
profound respect for our judiciary. The high standard of impartiality 
necessary for a judicial determination of questions of fact and of law 
is a cornerstone of our legal system,^® and we have indeed been fortu- 
nate in this country in regard to our judiciary. Perhaps the circumstance 
that it has been my privilege to have appeared for some years as a 
practising advocate, as a member of the Cape bar, has helped to instil 
in me a f^eeling approaching reverence for our supreme court. If this 
be an inarticulate premise, I would acknowledge it expressly! 

It is well to recognise that judges and academicians - and indeed 
practising advocates as well - all form part of a great and honourable 
profession, and that there is a need for all to work together in the de- 
velopment of our legal system - both our Roman-Dutch common law 
and our legislation - so that it can function effectively in serving the 
human needs of all the inhabitants of our heterogeneous society. 

Nevertheless, this having been said, it is essential for clear thinking 
to realise that there are significant differences between the role and 
function of judges on the one hand, and on the other the role and 


^^Austin Province of Jurispru^nce (NY 1954) 179. For discussion of this by Professor 
HLA Hart, see Lan> and Philosophy (Readings in legal Philosophy) ed EA Kent 
(1970) 566. 

^®For a penetrating analysis of the terms “law-idea” and Western “law-idea,” see 
BE King 1966 Cambridge LJ 106, especially 116. 

'^^Minister oj Interior v Harris 1952 4 SA 769 (A) 786 per Greenberg JA; and at 
789 per Schreiner JA. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


277 


function of academic lawyers. And this, then, is my fourth propo- 
sition. 

Ogilvie Thompson CJ has summed up clearly the duty of a judge 
in our legal system who, in his task of interpreting legislation, has 
determined what he conceives to be the intention of the legislature : 
he must give eífect to the intention so determined; for he is bound 
by his judicial oath to do justice according to the laws of the Republic.^’ 
A judge is obliged by his oath of office to : 

“administer justice to all persons alike without fear, favour or prejudice and 
in accordance with the law and customs of the Republic of South Africa.”^® 

And the learned Chief Justice proceeded to say: 

“Independence, detachment and impartiality are of the essence of judicial 
office. Justice, it is oftcn rightly said, must not only be done; it must be seen 
to be done. It is likewise highly desirable that the independence, detachment 
and impartiality of judges should be seen to be observed.” For these reasons, 
“the expression in public by judges, of opinions on controversial issues, 
whether or not such issues have political overtones, is to be deprecated.”’-® 

The judge’s duty, then, is to determine what the law is, and having 
- to the best of his ability and within the limits of human fallibility - 
determined it, to apply it to the relevant facts. And indeed our legal 
system recognises the presence of human falUbility, and attempts to 
overcome it, as far as is practicable, by a system of appeals, both on 
law and on fact and also in regard to the exercise of judicial discretion. 
For this purpose there is in our legal system a hierarchy of appellate 
tribunals, to hear appeals in both civil and criminal cases. 

Furthermore, there is the very valuable procedure, in our legal 
system, of automatic review by the supreme court of decisions of 
magistrates’ courts in criminal cases where sentences exceeding a 
statutory minimum are passed.^® 

In my respectful view, criticism by some academicians in this 
country of our judiciary for failing to criticise pubUcly legislation with 
which a judge disagrees, is based on a mistaken view of the role and 
function of a judge under our system of law.^^ 

But the scope of the role and function of the academic lawyer is 
very different, and this is so for several reasons : 

In the first place, he is not constrained by the terms of a judicial 
oath of office. 


i’1972 SALJll 34. 
isAct 59 of 1959 s 10(2)(a). 

«1972 SALJ 23 34. 

«Act 32 of 1944 s 96. 

^^For a contrary view, see Dugard 1971 SALJ 181 especially at 199. 


278 


GERING 


Secondly, he is not a member of an organ of the government, but 
belongs instead to an institution - a university - whose function it is 
to pursue truth, and to advance knowledge, with the consequence that 
he has the right, on academic grounds, to examine, to question, to 
modify or even to reject traditional ideas and beliefs.^^ 

Truth, it has been said, is an eternal chase. And it is for the aca- 
demician “to nourish the critical spirit of inquiry which is inseparable 
from the love of truth that makes men free.”^® 

Law functions through the medium of legal institutions, and as 
these are devised and administered by fallible human beings, they must 
be continually assessed, and re-assessed, in order to determine whether 
they can, by being modified, be rendered more effective in relation 
to these ends. This is particularly so because human needs and human 
society are constantly subject to change, and legal rules and institu- 
tions must themselves change, if they are to serve society. 

It is a truism to maintain that society is in a constant state of flux. 
Indeed it is becoming increasingly obvious that our age is witnessing 
change on a greater and more pervasive scale than has hitherto been 
recorded. One result of this accelerating change is a desire, if not a 
need, to come to terms with the future by rethinking, and reformulat- 
ing, some of our basic institutions.^^ 

Change in law is necessary to keep abreast of social evolution. 
The issue is not that of change or no change, but of the direction and 
speed of change.^® 

We should not overlook the force of Burke’s dictum: we must 
reform in order to conserve. 

Law, as all other human institutions, is never static. Within the 
changing pattern of human relations, law must undergo an evolution- 
ary and expanding process to meet new and challenging circumstances. 

‘Tt is today well understood” - Professor AS Mathews has rightly 
stated - “that law is not a phenomenon which can be studied in iso- 
lation; that it is both necessary and desirable to study a law with 
reference to its purpose, its effect and its moral, social and political 
implications.”^® 

In short, law should be viewed in its social context. We have to 
realise that the law cannot thrive in a hermetically sealed container; 


^^See The Open Universities in South Africa (1957) 10. 

^®See Frankfufter opcit 294. 

**See Freeman 1971 Current Legal Problems 178. 

^®See 1972 Cambridge LJ 317; Bodenheimer opcit 265-6; and Handler “Role of 
Legal Research” 1968 (20) Stanford LR 669 680. 

261966 SALJ 166. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


279 


it cannot be blocked oíf from the non-legal life around it without harm- 
ful consequences for the legal system and for society.^^ 

Lawyers should, Lord DevUn has observed, have an interest in 
the law as it should be;^® not merely the lex lata, but also the lex 
ferenda. Similarly, Professor Kantorowicz pointed to the fact that the 
science of law has considered law from every possible point of view, 
and that to many jurists, such as Bentham, it was the criticism of con- 
temporary law that really mattered, for it was in this way that law and 
legal institutions could be improved.^^ 

There is much relevance to our own society in the thrust of these 
words of Professor Francis Allen, Dean of the Law School of Michigan 
University: 

“There is a wide range of problems involving the vital interests of members 
of impoverished and alienated groups within our society to which the law 
has as yet made no effective response. The adaptation of law, both substantive 
and remedial, to such problems - problems that are only just beginning to 
penetrate the consciousness of the dominant segments of the community - is 
one of the principal challenges confronting lawyers and law-makers in the 
years immediately ahead.”®® 

In our own society the reference to impoverished and alienated 
groups calls to mind that there exists statutory provisions containing - 
in the words of Van den Heever JA - “a prohibition directed against 
milUons of persons on the grounds of race.”^^ 

It is my considered view - and this is my fifth proposition - that 
the academic lawyer has a vital and significant role to play in the work 
of adaptation of the law so as to enable it to respond to the challenges 
of our times and of our society. Laws and institutions must go hand 
in hand with the progress of the human mind. As that becomes more 
developed and more enUghtened, and as viewpoints and opinions 
change, institutions must also advance. There is a constant need to 
survey and adapt the machinery of government. 

Important as it is to emphasize the need for change in law and 
legal institutions, this alone is not sufficient. Emphasis of the need for 
change will not in itself bring change about, or ensure that it is done 
in a peaceful, orderly and effective way. It is necessary, in addition, to 
devise an institutional framework within which this can be achieved. 
In this connection the recent call by two judges of our supreme court 
for the estabUshment of a permanent commission for the review and 


^’Bodenheimer opcit 154. 

^*1956 Current Legal Problems 2. 

^®Kantorowicz The Definition of Lan> (1958) 13. 

®®“Law and Philosophy” {Readings in Legal Philosophj) ed EA Kent (1970) 367. 
V Kula 1954 1 SA 157 (A) 165. 


280 


GERING 


the reform of our criminal law and procedure, is of special interest; 
this call has been endorsed by the chairman of the bar council of 
South Africa. There is a clear need for the establishment of a perma- 
nent body of fuU-time speciaUsts - lawyers, sociologists and criminolo- 
gists - to keep this branch of law under continual review, and as a 
result of such review, to suggest appropriate reforms. Such a body 
could moreover receive representations (whether in the form of 
memoranda or otherwise) from judges, without the judges themselves 
having to become involved in pubUc controversy. And the need to in- 
clude non-lawyers illustrates the point that law cannot thrive in a 
hermetically sealed container, if it is to serve human needs. 

Such a standing commission should not, in my respectful view, 
be confined to just one branch of law, namely criminal law, important 
as this undoubtedly is. What is needed is a permanent commission on 
legislative reform, with speciaUst sections. 

In particular I have in mind legislation relating to social and eco- 
nomic needs - a field where economists, sociologists and lawyers could 
fruitfully work together : the fundamental problems confronting 
citizens of our country who are living below the poverty datum Une 
urgently require the careful and constructive co-operation of the 
discipUnes of law, economics and sociology.®^ And such a permanent 
commission on legislative reform should work in conjunction with the 
universities of our country, so as to utiUse for the benefit of our society, 
the research that is being undertaken there. In the meantime, until a 
permanent commission on legislative reform, with speciaUst sections, 
is brought into being, it is the task of academicians to make their 
voices heard by drawing attention to shortcomings in the law as it is - 
particularly in relation to the legal values impUcit in our Roman-Dutch 
heritage - and to propose suggestions, based on academic work, on 
how the law should be reformed. And it is in this spirit that I am de- 
livering this address. 

In view of the emphasis that I have given to the need for law, and 
the role of our judiciary in determining whether the norms of the law 
have been observed or contravened, I wish to state my next proposition, 
namely, my sixth: There is “a tendency of modern legislation to en- 
trust matters of vital interest to the decision of administrative oíficers 
and to exclude or whittle away the power of the courts to interfere”. 
These words were used in 1923 by Innes CJ.®® 

More recently, in 1967, the appellate division quoted from a lead- 
ing textbook which referred to: “the vast extention in modern times 


®*See Handler “Role of Legal Research” 1968 (20) Stanford LR 669 680. 
V Padsha 1923 AD 281 304. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


281 


of administrative laws regulating the aíFairs of the individual citizen.”®^ 
In England, in the House of Lords, Lord Reid said in 1969: “Statutory 
provisions which seek to limit the ordinary jurisdiction of the Court 
have a long history.”®^ 

In 1956 Lord Devlin stated in the course of an address : 

“I believe it to be generally recognised that in many of his dealings with the 
executive the citLen cannot get justice by process of law. I am not saying he 
cannot get justice, but that he cannot get it by process of law®® . . . The 
common law has now, I think, no longer the strength to provide any satis- 
factory solution to the problem of keeping the executive, with all the powers 
which under modern conditions are needed for the efficient conduct of the 
realm, under proper control”®'' 

A similar thought was expressed in South Africa in 1968: 

“Die aard en omvang van die administratiewe proses in die moderne staat 
neig daartoe om die enkeling te oorweldig . . . 

This was convincingly explained by Lord Shawcross in these words : 

“With the existence of a great bureaucracy there are inevitably occasions, not 
insignificant in number, when through error or indifference, injustice is done. 
The man of substance can deal with these situations. He is near to the es- 
tablishment; he enjoys the status or possesses the influence which will ensure 
him the ear of those in authority. He can affbrd to pursue such legal remedies 
as may be available. He knows his way around. But too often the little man, 
the ordinary humble citizen, is incapable of assisting himself.”®* 

These words have particular force in relation to the “impoverished 
and alienated groups” of citizens in our own heterogeneous society. 

The problem of how to protect the reasonable interests of private 
individuals, and, at the same time, to make it possible for the adminis- 
tration of modern society to do its work efficiently, has become a 
major one throughout the world. 

Let me refer to authoritative judicial decisions in South Africa 
summarising the legal consequences which may flow from the wording 
of legislation which “whittles away the power of the supreme court to 
interfere.”^® In all cases, the precise result will depend on the wording 
used by the legislature in the particular statutory enactment, in the 
hght of the law as a whole. What primarily has to be considered in all 
these cases, said Schreiner JA, is the statutory provision in question. 


^^Van der Linde v Caliti^ 1967 2 SA 239 (A) 253, quoting Wigmore Evidence. 
^^Anisminic v Foreign Compensation Commission 1969 1 AII ER 208 (HL) 213. 
®®1956 Current Legal Problems 1. 

®’1956 Current Legal Problems 14; see also Mitchell 1965 Public Lan> 117. 
®®Pieter Henning 1968 Tydskrif 155 164. 

®»1962 Public Larv 1. 

««A V Padsha 1923 AD 281 304. 


282 


GERING 


read in its proper context.^^ For once the judge has ascertained the in- 
tention of the legislature, he must give effect thereto.^^ No court has 
power to order anything to be done which would be in conflict with an 
act of parliament.^® 

A statute may confer on an official “an absolute and purely ad- 
ministrative discretion which may be exercised at will,”^^ with the 
result, for example, that the maxim audi alteram partem - one of the 
fundamental rules of natural justice - may be rendered inapphcable.^® 
Even if the ofiflcial in exercising a “purely administrative function” 
comes to a wrong decision in law, this is not in itself a ground for 
setting his decision aside.^® 

Nor is unreasonableness by itself a ground for interference by the 
court with the exercise of his discretion. Provided the oflflcial, “who- 
ever he may be and whatsoever mental type he may be” - (these are 
the words used in a 1928 judgment of our appellate division)^’ - 
has “honestly” brought “his mind to bear upon the real question he has 
to decide, there is no authority for the proposition that a court of law 
will interfere with the exercise of a discretion on the mere ground 
of its unreasonableness” - unless it amounts to proof that the person 
on whom the discretion is conferred, has not apphed his mind to the 
matter. A statute may, by appropriately drafted wording, entrust to the 
repository of the power the sole and exclusive function of determining 
whether in its opinion a particular fact or state of affairs exists.^® In 
cases falling in this category, the objective existence of the fact, or 
state of affairs, is not justiciable in a court of law. Thus, a mistake of 
fact is not in itself a ground for judicial review of an administrative 
decision. A statute may go further, and may even debar a court from 
reviewing a decision on the mere ground that the procedural require- 
ments implicit in the act and in the regulations framed thereunder have 
been ignored.^® Thus by appropriate wording a subjective criterion 
can take the place of objective criteria. If the ofiflcial mistakenly but 


'^^Pretoria North Town Council v A1 Ice Cream Factory 1953 3 SA 1 (A) 11. See also 
Wiechers 1967 Tydskrif^m 322. 

*^Maclean v Haasbroek 1956 4 SA 677 (A) 685. 

*^Schermbrucker v Klindt 1965 4 SA 606 (A) 619 per Botha JA. 

**Minister of Interior v Mariam 1961 4 SA 740 (A) 751. 

^^Minister of Interior v Mariam 1961 4 SA 740 (A) 752. The maxim audi alteram partem 
may be legislatively excluded either by express wording or by clear implication: 
see Publication Control Board v Central Neivs Agency Ltd 1970 3 SA 479 (A) 489. 

^^fohannesburg City Council v Chesterfield House Pty Ltd 1952 3 SA 809 (A) 826. 

‘^’^Union Government v Union Steel Corporation 1928 AD 220 237; and see Loxton v 
Kenhardt Liquor Licensing Board 1942 AD 275 311. 

*^SA Defence <& Aid Fund v Minister of fustice 1967 1 SA 31 (C) 35. For critical 
comment on this case, see Wiechers 1967 TydskrifSfs 60. 

*^Barday v Passport Control Officer 1967 2 SA 346 (A) 358. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


283 


honestly forms an opinion, the court will have no jurisdiction to re- 
view his decision. 

As Centlivres CJ succinctly expressed it: 

“Where the statute under consideration in clear terms confers on the executive 

autocratic powers over individuals, Courts of law have no option but to give 

eífect to the will of the legislature as expressed in the statute.”®® 

I would sum this up by saying that the grounds on which the court 
may review an act of purely administrative decision-making which is 
not ultra vires the enabling enactment, are extremely limited, and even 
where there is a ground for review, the ability of the “ordinary humble 
citizen” is often such that he is, in fact, unable to exercise his remedies. 
Furthermore, proof to the satisfaction of a court of law of the existence 
of uiala fides is in practice a will-nigh insuperable obstacle. 

These problems are not restricted to South Africa. For example, 
Judge Deshpande, writing in the 1971 Journal of the Indian Law Institute^ 
refers to similar problems in the Indian legal system.®^ 

That the aífairs of men should be governed by law, is a submission 
that comes naturally and logically from a professor of law. It ílows 
from the study and teaching of law itself. It was indeed my very first 
proposition in this address. A decision to the contrary - that some 
affairs should not be governed by law - would be a policy decision, 
resting on considerations and value judgments outside the law. 

The submission that the affairs of men should be governed by law 
logically apphes also to the exercise of the power of decision-making 
by some men in respect of other men. It is not merely the conferment 
of the power of decision-making, but also the exercise of such power 
that should be governed by law. In other words, I would distinguish 
between (i) a law which confers power, and (ii) a law which governs 
the exercise of that power.®® A valid statute may confer the power of 
decision-making on a person, but wherever and to the extent that it 
leaves the exercise of that power subject to no justiciable criteria other 
than the will of the grantee (or the repository, or the holder) of such 
power, then the exercise of such power is pro tanto operative in what has 
been termed an “area of non-law”,®® - the phrase is Dean Roscoe 
Pound’s; or “’n regsvrye gebied”®^ - the terminology is that of 
Professor Marinus Wiechers of the University of South Africa (he 
also uses the term “regsongebondenheid”).®® I prefer to describe it as 


V Sachs 1953 1 SA 392 (A) 399. 

®^1971 Journal of Indian Law Institute 154. 

®2See Mathews 1964 SALJ 312 318. 

®®See Mathews Lan>, Order ér Liberty in South AJrica (1971) 11. 

®*Wiechers 1967 TydskriJ 2>QS) 316; see also Henning 1968 Tydskrif 155 159. 
®®Wiechers 1967 Tydskrijim 312. 


284 


GERING 


a “legal vacuum”; and I respectfully submit that the expression legal 
vacuum is conducive to greater clarity and understanding of the con- 
cept that I am discussing. 

There are three separate elements involved in considering this 
idea: 

(1) The exercise of the power of decision-making by a person (or 
persons) over others, backed by the coercive machinery of 
organised society; 

(2) objective standards, or criteria, or norms - existing apart from 
the will of those who are vested with the power of decision- 
making ; 

(3) an independent, impartial, and legally trained court to deter- 
mine whether these norms have been observed or contravened. 
By independent is meant not subject to those who have the 
power of decision-making, while the phrase legally trained, 
refers to training in the interpretation and application of the 
norms of the organised society. 

In other words, the law itself - either (i) by the ehmination of the 
requirement of objective standards, or criteria, or norms; or (ii) by the 
ehmination of the jurisdiction of the supreme court (or of equivalent 
courts of law) to determine whether these norms have been comphed 
with or not - can, pro tanto, effectively create an area of legal vacuum, 
the precise bounds of such area being dependent on the proper inter- 
pretation of the statutory enactment in question. For once the judges 
of the supreme court have arrived at the intention of the law-giver, as 
expressed in the particular enactment, construed in the hght of the law 
as a whole, it is their duty to give eífect to such intention, even though 
they may happen to differ from the policy considerations which 
underlie the statutory enactment.®® 

Legislation can thus create wide fields of absolutism within which 
power can be exercised. The outer boundaries of such a legal vacuum 
will in each case be dependent on the proper interpretation of the 
wording of the legislation. 

The question then arises, how can the law, through an appropri- 
ately devised institution, endeavour to exercise surveillance in respect 
of the areas of such legal vacuums? For as Dean Pound rightly re- 
marks : 

“When entrusted with power, men will tend to be arbitrary.”®’ 


^^Harris v Minister of Interior 1952 2 SA 428 (A) 556; Collins v Minister of Interior 
1957 1 SA 552 (A) 567; see also LC Steyn 1967 Tjdskrif\Q\ 106. 

®’Pound Social Control Through Lan> 101. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


285 


A similar thought is expressed in Lord Acton’s oft-quoted dictum 

“Power corrupts; absolute power corrupts absolutely.” 

As Justice Frankfurter put it : 

“Discretion without a criterion for its exercise is authorization of arbitrari- 

ness . . . 

Administrative oíïicials “who are not bound by considerations 
capable of rational formulation, cannot be said to operate within a 
framework of law.”®® 

The increasing tendency of governments all over the world - 
especially with the development and extension of the welfare state - to 
remove large areas of administrative decision-making from effective, 
or even any judicial control, has been strenuously criticised by many, 
including, for example, a former Lord Chief Justice of England, Lord 
Hewart, in his book entitled The New Despotism.^^ And the phrase 
“administrative lawlessness” has been used. 

But, with respect, merely to criticise or to decry a development 
which has disadvantages, is negative and inadequate; firstly, because 
one should not simply ignore or brush aside consideration of the 
factors underlying or giving rise to this tendency. Secondly, one should 
try, positively and constructively, and on an academic basis, to suggest 
a solution which can overcome all, or at any rate, some of these dis- 
advantages to the individual citizen, while at the same time not deny- 
ing to the government of the modern state the advantages which it 
regards as necessary for its efficient administration, and for carrying 
out its ever-widening range of vital social functions. 

In conformity with what I have already said on the role of the 
academic lawyer, the solution which I now wish to put forward, on 
academic grounds, is the introduction in the Republic of an institution 
which several other countries - indeed an increasing number of go- 
vernments - have adopted for the purpose of overcoming, or endea- 
vouring to overcome, the very problem that I have been dealing with. 
I refer here to the ombudsman. As there has been practically no pubhc 
discussion in South Africa of the ombudsman, and as accordingly 
there is little or no public awareness of his role and his powers, and of 
the advantages which experience elsewhere has shown can ensue from 
the introduction of this legal institution, this subject merits more 
detailed treatment.®^ 


^^Brown v Allen (1952) 344 US 496. 

®®See Bodenheimer opcit 240. 

®®Lord Hewart The New Despotism (1929). 

®^For discussion in South Africa of the ombudsman, see GN Barrie The Ombudsman, 
Governor of the Government 1970 SALJ 224; GC Kachelhoffer Ombudsman 1967 


286 


GERING 


In its modern form, the ombudsman, or more exactly, the justitie- 
ombudsman originated in Sweden in 1809. The Swedish word refers 
to a person who acts as spokesman or representative. The theory is 
that he functions as a representative of parhament and thereby of the 
citizens. 

From Sweden, through the force of its example, this institution 
spread to other Scandinavian countries: to Finland (in 1919), and to 
Denmark (in 1954). Indeed as Professor Walter Gellhorn in his book 
Ombudsman Others has pointed out, for most of the world interest 
in the ideas behind the ombudsman institution was all but non-existent 
until Denmark’s ombudsman came on to the scene. 

Thereafter Norway adopted it, in 1962 - after an expert commission 
on administrative procedure published an extensive report in 1958. 
The commission had unanimously agreed that this institution was 
desirable. In addition to the four Scandinavian countries, it has since 
been introduced into New Zealand (in 1962), into Britain (in 1967) and 
into Israel (in 1971). In Britain he is known as the Parliamentary Com- 
missioner, while in Israel he is called the Public Complaints Commis- 
sioner. Several other countries including Holland are considering its 
adoption. (I exclude consideration of countries behind the iron cur- 
tain, as their conception of law and of the independence of the judi- 
ciary differs radically from our Roman-Dutch heritage.) Although there 
are, as is to be expected, variations in detail in regard to the appoint- 
ment of the ombudsman and his powers and functions in the different 
countries that have adopted this institution, the essential features that 
characterise the ombudsman may be summarised shortly in four 
points, as follows:®^ 

(1) He is appointed by and is responsible to the legislature, not 
the executive. 

(2) He is a person of recognised legal abihty and integrity, func- 
tioning independently of the legislature and the executive, 
with a status equal, or similar, to that of a judge. 

(3) He has power to investigate complaints made by citizens 
against decision-making by ofïicials, and for this purpose he 


Tydskrif 2)2)9, and First Four Reports of the Parliamentary Commissioner 1968 SALf 
289. 

See also AJGM Sanders 1971 Tydskrif 287-8, and MA Rabie 1972 CILSA 
275-6. 

I acknowledge my deep indebtedness to the comprehensive and detailed discus- 
sions and analysis in Gellhorn Omhudsman and Others (1967) and Rowat The 
Ombudsman (1965). See also Sawer The Ombudsman 2 ed (1968); and 1962 Public 
Lan> 1-4, 15-51. 

®^Compare Kachelhoffer 1967 Tydskrif 339 342. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


287 


haS been given wide powers of access to ofïicial files and docu- 
ments. 

(4) He has no power to reverse or alter the decision of any official 
whose conduct he has investigated, his power being to recom- 
mend redress and to report on the results of the investigations 
to the legislature, or to a special committee of the legislature. 

By now, numerous reports by ombudsmen in different countries 
are available, and evaluation of the usefulness of their work is accord- 
ingly possible. Indeed it is these results that have led governments to 
introduce this office into their countries, or to appoint special com- 
missions to advise on their desirabiHty. 

It would of course be far beyond the scope of this address to 
attempt to set out in detail all the different variations, and I accordingly 
propose to mention only selected matters of special significance. 

Let me first enumerate the main benefits which experience in other 
countries indicates could ensue from the introduction of an ombuds- 
man: 

(1) This institution provides a method of surveiUance by an inde- 
pendent and impartial official in respect of administration 
which would otherwise not be subject to any, or to any effect- 
ive, judicial control. It enables an entirely independent person, 
possessed of the necessary means of investigation, to examine 
the complaint dispassionately and without being governed by 
poUtical considerations. It can thus confer the “cutting edge 
of a really impartial and searching investigation into the work- 
ing of administrative officials.” 

The mere existence of an ombudsman, independent of the 
executive, to which any citizen may complain, serves to shar- 
pen the attention of the authorities, and to counteract any 
tendencies towards abuse of powers and arbitrary decision- 
making. 

It is, I suggest, anomalous, that while a system of judicial 
appeals exists in respect of decisions of our highly respected 
judges, there are vast areas of legal vacuum relating to purely 
administrative decision-making where at present there is no 
judicial control or surveiUance at all - where indeed there is 
no provision for a person independent of the executive with 
legal power to ascertain whether the decision-making has been 
properly exercised. It is this lack which I submit should be met, 
and which the office of ombudsman seeks to meet, and his pow- 
wers of access to official files and documents are essential in 
order to enable him to investigate complaints adequately. 


288 


GERING 


(2) The ombudsman can investigate on his own initiative without 
waiting for a specific grievance, in contrast to judicial proceed- 
ings which must be commenced by a party. 

(3) The procedure is speedy and informal, and avoids the law’s 
delays involved in judicial proceedings. 

(4) The procedure is inexpensive both to the individual citizen 
whose complaint is being investigated, and also to the state. 
It provides a simpler and far less expensive machinery than a 
court for the ventilation of grievances. In New Zealand, for 
example, the ombudsman stated ‘T have a staíf of three 
officers, one of whom is a fully qualified and experienced 
lawyer - and two secretary/typists.”®® 

The advantages of these three factors, viz (i) speed, (ii) sim- 
pHcity of procedure and (iii) lack of expense, are of the utmost 
significance in any society where there are “impoverished and 
alienated groups” of citizens. 

(5) Many people whose complaints have been investigated by an 
ombudsman, and thereafter rejected as unjustified, have been 
satisfied to receive a fuU and careful explanation of the reasons 
behind the administrative decision. In this way the institution 
can result in a closer relationship between government and 
citizen, for it can help to narrow what has been called the deep 
and ever-widening gap between those who govern and those 
who are governed. 

(6) It may serve to prevent future maladministration, and may 
lead to improvements in the administrative machinery. It 
results not only in checking administrative abuses and of 
righting wrongs, but it also aífords an opportunity of re- 
assessing administrative procedures, thereby leading to the 
making of beneficial changes. For the ombudsman can com- 
bine the two tasks of investigating specific complaints, and 
of making sustained enquires about possible ways of strength- 
ening the administrative process. These two tasks interact 
on each other. He can learn from the experience of one de- 
partment, and can make this learning available to other de- 
partments. 

(7) A noteworthy role is that of teacher rather than governor. 
The ombudsman does not command. He persuades. Like most 
teachers, he will have to repeat his lessons often for the benefit 
of the slow learners ; and even then some of his pupils will fail 


‘®See Kachelhoffer 1967 Tydskrif 339 352. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


289 


to absofb them. In any event he cannot perform the work of 
an entire faculty. His role is to supplement, not take the place 
of, other remedies available to citizens. 

(8) The ombudsman can perform a valuable role in relation to 
persons in detention. Thus in Norway the ombudsman has 
inquired closely into the detention of alleged juvenile delin- 
quents and into the institutionaUzation of children neglected 
by parents. The liberty of all - Professor Gellhorn rightly says - 
is exalted when the liberty of the community’s most defence- 
less members is scrupulously protected.®^ 

In Finland, any letters addressed by a prisoner to the ombudsman 
must by law be forwarded sealed, and the prison authorities have no 
right to open and read them. This suggests that, without in any way 
endangering security objectives, there could be a significant additional 
form of legal surveillance in respect of persons confined in detention 
under security legislation, where the law has, for policy reasons, 
created large areas of legal vacuum. 

To give an idea of the scope of jurisdiction of an ombudsman, let 
me refer to the comprehensive wording of the New Zealand legislation. 
This confers on the ombudsman competence in relation to any decision, 
recommendation, act or omission of the bodies or officials covered, 
where he is satisfied that it 

(a) appears to have been contrary to law ; or 

(b) was unreasonable, unjust, oppressive or improperly discrimi- 
natory, or was in accordance with a rule or a practice that is 
unreasonable, unjust, oppressive or improperly ^scriminatory ; 

or 

(c) was based wholly or partly on a mistake of law or fact ; or 

(d) was wrong ; or 

(e) involved the exercise of a discretionary power for an improper 
purpose, on irrelevant grounds, through taking irrelevant con- 
siderations into account, or where reasons should have been 
given for the decision. 

The wording of the Israeh legislation covers acts that are con- 
trary to law, or done without lawful authority, or contrary to good 
administration, or are unduly harsh or manifestly unjust, and the term 
‘acts’ includes omissions and delays in acting. 

In Norway the wording of the relevant legislation is : If the om- 


®*Gellhorn opcit 180. 


290 


GERING 


budsman comes to the conclusion that a discretionary decision is 
clearly tmreasonable, or otherwise clearly in conflict with fair adnndnis- 
trative practice. 

Legislation on these lines enables the ombudsman to investigate 
complaints and to recommend redress where he finds “mistakes, 
carelessness, delays, rigidity, and perhaps heartlessness which are often 
occupational failings of administration.” 

I would like to mention one recent example from outside South 
Africa to illustrate the working and value of the office of ombudsman. 
I refer to the Sachsenhausen Concentration Camp Case,®® the relevant 
facts of which may be summarised thus 

In terms of an agreement between the German and British Govern- 
ments, a sum of money was paid to the latter, to be distributed to 
victims of Nazi persecution in its discretion. The British Government 
decided that detention in a concentration camp or comparable institu- 
tion would be the criterion on which persecution would be defined, and 
the air force officers so detained would automatically be ehgible for 
compensation in accordance with a specified basis. Distribution was 
to be done through administrative channels in the foreign office. 

The claims of three former RAF officers who had been held in a 
special camp (Sonderlager A) at Sachsenhausen were disallowed, on 
the grounds - so it was alleged - that Sonderlager A was outside the peri- 
meter of the Sachsenhausen concentration camp, and that the evidence 
of their treatment showed it was not a comparable institution. 

A member of the British parliament took the matter up with the 
appropriate minister, and asked for an independent enquiry, but this 
request was refused because the administrative instructions were not 
“creative of rights.” The foreign minister received a deputation, but 
refused to change the decision, and thereafter the prime minister him- 
self expressed his complete agreement with the foreign minister. 

The matter was then submitted to the British ombudsman. After 
having access to official files, papers, photographs and plans, he re- 
ported that the original decision that Sonderlager A was not within 
Sachsenhausen was “based on partial and largely irrelevant informa- 
tion” and “the decision was maintained in disregard of additional in- 
formation and evidence.” His investigation vindicated the veracity of 
the three complainants, and although he could make no recommen- 
dations for financial compensation, he successfully asked the foreign 
office to review the three cases, and after a parliamentary debate the 
foreign minister said that while he disagreed with the ombudsman, “he 


®®For fuller discussion, see GK Fry 1970 Public Law 336-57. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


291 


had nevertheless decided that compensation would be paid.” The 
member of parliament concerned acknowledge that he would never 
have managed to persuade the government to change its mind, with- 
out the intervention of the ombudsman. 

To my mind, this case convincingly illustrates the value of an 
investigation by an independent and impartial person outside the 
executive, who has access to the relevant documentary evidence, even 
though, firstly, there has been a parhamentary enquiry, and secondly, 
the ombudsman has no power to alter the administrative decision, but 
only to make a recommendation. The matter was entirely beyond the 
jurisdiction of the courts, and had there been no ombudsman, these 
three air force officers, who were proved to have been victims of per- 
secution, would have been entirely without redress. Although the minis- 
ter was not legally obliged to give effect to the ombudsman’s recom- 
mendation, nevertheless, out of respect for the status of his office and 
his reasoned report, he decided to implement it. There was thus no 
encroachment on the ultimate power of the minister to decide, and no 
interference with ministerial responsibility. 

No government can be expected to abdicate its own responsibility 
in favour of any person, however eminent, but experience in countries 
have introduced this institution has shown that governments will 
give great heed to the reasoned report of an impartial and independent 
ombudsman. In view of the high regard in which our own supreme 
court judges are held, it is desirable that in status, remuneration and 
qualifications, an ombudsman should, as far as practicable, be equiva- 
lent to a member of the bench. 

In order to avoid any possible misunderstanding two cardinal 
points must be emphasised explicitly: 

(1) It is not true that the ombudsman is a kind of super adminis- 
trator with the power to overrule or alter the decisions of 
officials. His powers are to investigate, to recommend and to 
report. In this respect, a description of the ombudsman as 
“governor of the government”®® is misleading and inaccurate. 

(2) It is not true that wide publicity is necessarily given to an 
ombudsman’s investigation in all its stages. Publicity which 
may otherwise be considered as harmful to the complainant, 
to the officials concerned, or to the state, can be avoided, if so 
desired. 

What are the more serious arguments advanced against the institu- 
tion of ombudsman? 


®®This is the title used by Barrie 1970 SALJ22A. 


92 


GERING 


Firstly, it is said that it conflicts with the doctrine of ministerial 
responsibility. 

This criticism appears to be based on a misunderstanding of the 
ombudsman’s power. He has no power to alter decisions, only to 
recommend redress. The ultimate responsibility therefore remains with 
the minister. One must, in other words, distinguish between the deli- 
berate carrying out of governmental poHcy, for which the minister is, 
and would remain, responsible, and aberrations, errors and unreason- 
ableness in administrative decision-making which are not required by 
such governmental poHcy. There is no need to hold a minister respon- 
sible for actions which - if he were to investigate them - he would dis- 
approve of. It would be wrong to suggest that the responsibiHty of a 
minister for what is done in his department would be reduced if an 
ombudsman investigated complaints. His responsibility would re- 
main the same as it is at present, no more and no less. 

Secondly, it is said that civil servants will not be able to do their 
work properly with the threat of an outside investigation always 
hanging over them. 

Such an argument could be raised against the existence in our legal 
system of the controller and auditor-general, who investigates and 
reports on expenditure by pubHc oíficials. In terms of the Exchequer 
and Audit Act,®’ the controller and auditor-general shall examine, 
enquire into, and audit the accounts of all persons entrusted with the 
receipt, custody or issue of public moneys, and he may require any 
person in the employment of the government to appear and to produce 
all such records in his possession as may appear to him to be necessary 
for the exercise of his powers and duties. Yet who would suggest that 
there should be no such control over pubHc moneys? 

These same fears were also expressed by civil servants in Denmark 
when the appointment of an ombudsman was being discussed. In the 
outcome they have not been reaHsed. On the contrary, the Danish 
ombudsman has come to be regarded by civil servants as a valuable 
and impartial defence against unjustified attacks to which the indivi- 
dual civil servant cannot himself respond. He has brought about a 
new relation of confidence between the civil service and members of 
the public. By the rejection of unwarranted complaints after proper 
investigation and on clearly stated grounds, the ombudsman contri- 
butes towards strengthening public confidence in the authorities. The 
ombudsman is not simply a watchdog for the public, or an apologist 
for the administration, but the independent upholder of the highest 
standards of efficient and fair administration. 


®’Act 23 of 1956, in particular s 11 and 13. 


LEGAL INSTITUTIONS AND HUMAN NEEDS 


293 


A third objection raised against the introduction of an ombudsman 
in England was the contention that an ombudsman who worked well 
in a society of (say) 5 milhon persons could not work in a population of 
(say) 50 miUion. This objection does not appear to raise a question of 
principle, and in any event, if the volume of complaints warrants it, 
deputy ombudsmen could be chosen, or as in some countries, there 
could be both a civil and a military ombudsman. 

A fourth objection is that an ombudsman’s powers would not be 
sufficient, and that what is required is the creation of a system of ad- 
ministrative tribunals with power to alter decisions, and not merely to 
make recommendations. To this there are several answers: That in 
spite of the ombudsman’s Umited powers, and the fears that they would 
prove ineffective, this has not been so. Moreover, there are many 
serious objections to a system of administrative tribunals, and it can 
only lead to confusion if one makes the question of ombudsman de- 
pendent on the entirely separate and distinct question of a possible 
review of administrative law and the setting up of administrative tri- 
bunals. 

The increasing spread of the ombudsman concept indicates per- 
suasively that the arguments against the ombudsman were based on 
fears which have largely proved groundless in actual practice. 

For all these reasons it is my considered submission - and this is 
my seventh and last proposition - that there is a cogent and convincing 
case for the introduction in South Africa of the institution of ombuds- 
man. This must not in any way be regarded as a reflection on our 
pubUc administration. This was made very clear in any evaluation of 
the ombudsman for civil affairs in Norway by the attorney-general of 
that country. He said this question is often asked: ‘Ts our pubUc 
administration really so poor that we have to have such a special 
inspector?” The answer to this question is obviously “no”. “The 
correct point of view is to regard this reform as an expansion of the 
existing safeguards in our legal system in order to improve the rela- 
tionship between the pubUc authorities and the individual citizen.” 

I would add that those South African legal writers who have 
written on the ombudsman support consideration of the introduction 
of this institution: 

Thus GN Barrie has written: 

“There is no good reason forthcoming why an institution such as the om- 

budsman should not merit serious consideration.”®® 

Again, Professor Marinus Wiechers has put it: 


«81970 SALJ22A 238. 


294 


GERING 


“Die instelling van ’n parlementêre ombudsman is sekerlik nie die doel- 
treffendste wyse van kontrolering van administratiewe aktiwiteite in die 
staat nie, maar kan veel vermag om parlementêre kontrole uit te brei en 
dienstiger te maak.”®* 

And GC KachelhoflFer has stated : 

“In Suid-Afrika . . . kan ons nie ’n instelling soos die ombudsman sonder 
ernstige oorweging verwerp nie.”’® 

Although I have tried to emphasize the need for orderly and peace- 
ful change through the medium of the law, so that the law can serve 
society more eífectively, and in particular the desirability of the intro- 
duction of the legal institution of ombudsman in an endeavour to 
overcome problems connected with the existence of what I have 
called areas of “legal vacuum”, I do not want in any way to give the im- 
pression that the mere introduction of an ombudsman - important and 
valuable as this could be - is a panacea. It is but one of many legislative 
changes reqxiired, if the human needs of all the citizens of our society 
are to be taken into consideration. Nor do I want to suggest that 
orderly and peaceful change in the law wiil occur of and by itself. On 
the contrary, all such change can take place only through the human 
instrumentality of the persons who are by law vested with the power 
to cause such change to be brought about. In the Republic this places a 
solemn and special responsibility on the Hmited category of persons 
who are by law vested with this power. It is no accident that the law 
is symbolised by the scales of justice. The legal institutions of any 
society must be weighed against the human needs of all the inhabitants 
of that society. Let it not be that the legal institutions of our 
own country, when placed in the scales of justice and weighed against 
these human needs, are, in the result, found to be wanting. As a 
lawyer, as an academician, above all as a human being, it is my fervent 
and heartfelt desire that such a result should be avoided. Q 


” A. generous and elevated mind is distinguished bj nothing more certainlj than an eminent 
degree of curiositj ; nor is that curiositj ever more agreeablj or usefullj emplojed, than in 
examining the laws and customs of foreign nations.” 

Samuel Johnson Boswell’s Life of fohnson 


«»1967 Tjdskrifm 319. 
^«1967 Tjdskrif 'i2>^ 352. 


The concept “possession” in the 
South African criminal law 

JH Hugo 

Member of the Pretoria Bar 
{Conclusion) 

6 Possession of indecent or obscene photographic matter®^ 

Section 2(1) Act 37 of 1967 provides that: “Any petson who has in 
his possession any indecent or obscene photographic matter shall be guilty 
of an offence ...” (my italics). 

This section formed the basis of a rather controversial decision in 
S V A®® where the accused, having received prohibited matter through the 
post, was caught with it still in his flat. The court accepted that he had 
intended to get rid of the books. After a detailed examination of our old 
authorities and various civil and criminal cases, the court came to the con- 
clusion that, for the purposes of section 2(1) of Act 37 of 1967, the word 
“possession” must be “construed as requiring a mental element in addition 
to mere physical detention”. This mental element means, according to the 
court, “the intention of the holder to exercise control for his own purpose 
or benefit”. In casu the court found that, since the accused did not intend 
to control the books for his own purpose or benefit, but intended to get 
rid of them after obtaining legal advice, his conviction had to be set aside. 

I am constrained to differ respectfully from the conclusion reached by 
Joubert AJ ’m this case that : 

“The affectus or animus tenendi of natural possession is directed towards the exercise 
of the physical control over a corporeal thing for the possessor as his own {animus rem 
sibi habendi)” (my italics). 

Van der KeesseP^ specifically relates the animus sibi habendi to civil possession, 
while Voet is clearly speaking of civil possession in the passage referred 
to by the learned judge.®’ It is true however that Voet’s second definition 
of natural possession®® includes people who hold for themselves, without 


««s 2(1) Act 37 of 1967. 
®®1971 3 SA 798 (T). 

Gr 2 2 2. 

8^41 2 1 . 

®«41 2 3. 


296 


HUGO 


belief in ownership. Van Leeuwen^^ also relates the animus sibi habendi to 
civil possession. 

Although the authorities require some form of animus for all types of 
“possession”, it is not quite clear why this should apply to natural possession 
since by definition it is legally without effect, and once we have ascertained 
that the possession is natural it surely could not matter what animus the 
detentor had. It may however be, and probably is, that where the writers 
speak of an affectus tenendi they mean nothing more than that the detentor 
intends to “detain”. The contrast in Van der Keessel between the affectus 
tenendi and the animus sibi habendi is marked. 

This case was also criticised hy RC Whiting,'^^ who stated that the court 
had misunderstood some of the cases relied upon and that “possession” 
in terms of the section should have the same meaning as in statutes pro- 
hibiting possession of say dagga or diamonds, viz conscious physical pos- 
session. 

The Appellate Division has now had the opportunity to decide on 
this question.®! The facts in this case bear a remarkable similarity to those 
in S V R except that in the latter case the accused was caught only an hour 
after having received the booklets in question, while in the former case, 
more than a day had passed. In the Transvaal Provincial Division the court 
had distinguished S v R on this ground. The Appellate Division however 
rejected the interpretation in S v R, holding as follows: 

“Having regard to the obvious objective of the act, it appears to me that witting 
physical detention, custody or control of such matter is penalised”. 

The court also expressed its agreement with the following statement by 
Schreiner 

“The mere fact that a person in possession of liquor, uncut diamonds, unwrought 
gold or explosives intends to tell the police about it does not to my mind prevent 
him from actually being in possession of these things. What conclusion might be 
drawn from such conduct in regard to the penalty to be imposed is another matter ; 
but I do not think that the mere intention to hold honestly, with a view to in- 
forming the police later about it, prevents the accused from being in possession 
within the meaning of the section”. 

7 Possession of dangerous weapons®® 

Section 2(1) provides: “Any person who is in possession of a dangerous 
weapon . . . shall be guilty of an offence ...” (my itahcs). 

In S V Nabo^^^ the court came to the conclusion that possession in terms 
of this section does not mean “blote fisiese bewaring” but “fisiese bewaring 
sowel as die bedoeling om te besit (animus possidendï)” . This conclusion by 


^^Cens For 1 2 10 1. 

»«1971 SALJl^C 
o^S V Brick 1973 2 SA 571 (A). 
»»In Rvde Beer 1943 TPD 1 6. 
»»Act 71 of 1968. 

8H968 4 SA 699 (E). 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


297 


itself is somewhat equivocal since it is not clear whether the court sees the 
animus possidendi as the mere intention to exercise control or as the intention 
to possess for his own purposes or benefit. Later®® the court does give some 
hint of what was intended where it finds that the state had not proved that 
the accused had held the knife “met die bedoeling om dit te behou” (pre- 
sumably for himself). 

8 Possession of firearms®® 

In terms of section 32 “no person shall . . . have in his possession” 
various types of firearms and in terms of section 36 “no person shall be in 
possession of any ammunition . . .” 

As far as could be ascertained the meaning of “possession” in terms 
of these sections has not yet been considered in any reported case. Their 
predecessor®^ has however been considered. This section read: “No person 
shall have any arm in his possession”. 

In both acts the word “possession” was defined as including “custody”. 

In R V Kaj^^ the accused was acting as “watch dog” only. The court 
held that he was not guilty since “the right to reduce an article to one’s 
control is inherent in the idea of ‘custody in this act’.” It is interesting to 
note that the judge bases almost the entire reasoning on the meaning 
of “custody” and nowhere attempts to give a separate meaning to “pos- 
session”. 

In Rv Snjman^^ the court held that “blote fisiese bewaring, met watter 
loflike doel ook, deur die wet strafbaar gestel word”. Kaj's case was dis- 
tinguished on the groimd that Kay had never touched the arm. 

In R V Ndema^^^ the accused, who possessed temporarily on behalf 
of the licensed owner, was convicted. “The accused clearly had the custody 
of the shotgun since his father left it with him.” 

In L i» Mngunï^^^ the court held that because the accused “had the right 
and duty during her husband’s absence to care for those contents (of her 
house) and to touch them, those contents, including the rifle and the re- 
volver . . . were in her control or custody on behalf of her husband”. 

In 3” í' Ngobo^^^ the accused was proved to have held a firearm for a 
few minutes with the object of handing it to the police on behalf of his 
employer. The court held^®® that “the object of his custody at that time was 
to surrender it to the police; not to hold it on behalf of the shop-keeper”, 
and that this was not sufficient to hold that he was in “possession”. 


0S700H. 

««s 32 and 36 Act 75 of 1969. 

»’s 4(1) Act 28 of 1937. 

»»1957 1 SA 242 (T) 245. 

»»1959 1 SA 800 (T) 802. 

“»1954 4 SA 25 (E). Cf R v Ivan 1957 2 PH H274 (C). 
“11962 3 SA 662 (N). 

“»1965 2 SA 728 (N). 
i®»733. 


298 


HUGO 


Most of these cases deal only with the word “custody” and in none of 
them is any attempt made to consider the word “possession” as such. 
While it is clear that the inclusion of the word “custody” in the deíinition 
of possession was intended to broaden the concept of possession for the 
purposes of the act, the courts in some of the cases mentioned above actually 
gave the concept a narrower meaning than it has been given in connection 
with statutes where the word custody did not appear.^®^ 

9 Possession of licence, permits, etc 

The cases and statutes mentioned hitherto have all dealt with the un- 
lawful possession of some or other object. Mention must however also be 
made of the converse, where the law requires the possession of eg a licence 
or permit. 

In the various Provincial Road Traffic Ordinances^®® the word “holder” 
is used in connection with drivers’ licences, which term presupposes, in 
its context, holder of a licence issued to him and must be understood to 
mean something akin to ownership. 

In the Licences Act^®® one finds use of the word “possession” in sec- 
tion 9, which reads, in part : “Any person who carries on any trade or occu- 
pation without being in possession of a licence as required by this act 
shall be guilty of an offence . . .” 

In the light of the definition given to the word “possession” in other 
penal statutes, the word seems, at first blush, to be singularly inappropriate 
here. It is clear that the legislator cannot have intended it to mean what 
it means in connection with say, dagga, ie mere physical detention, for a 
person with physical detention of a licence issued to another is surely guilty 
of contravening this section, unless that other person is his employer or 
principal.^®’ So too a person trading with another’s licence, in his physical 
control, and while holding it for his benefit, say as pledgee or lender for 
use, would also be liable. Even if he holds a licence animo domini, eg as a 
thief, this would not be possession for the purposes of the act. 

It seems therefore that the term “holder” would be more in accordance 
with the true intention of the legislator, because that term seems to pre- 
suppose the holding of a licence issued to him, which reflects, it is submitted, 
that intention. 

C A FEW PRELIMINARY CONCLUSIONS 

The predominant impression one receives after consideration of the 
statutes and cases dealt with above is that the legislator, in using the term 
“possession” in penal statutes, displays a fair measure of whimsicality in 
phraseology. So one finds the following phrases used, apparently at random. 


R V Kay supra-, S v Mnguni supra, where the requirement of a right of control was 

1966 (chap III). 
lofiAct 44 of 1962. 

V Elliot 1911 EDL 514. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


299 


in the statutes: “no person shall possess”;^®* “no person shall be in posses- 
sion of ” “any person who is found in possession” “receives into his 
possession”;^ “has in his possession’’.^^^ 

While it is conceded that some of these different phrases are necessi- 
tated by the object of the statutes concerned, it must be clear that in other 
cases the differences are pure whimsy. While differences in expression are 
worthy objectives in literature, it is submitted that, in legislation, similarity 
of expression is equally commendable, and such differences as those set 
out above can only pile confusion on an already confused topic. 

Closely allied to this arbitrary terminology is the arbitrary treatment of 
the term by our courts ; the approach varying from physical detention pure 
and simple to physical possession with intent to control, to physical deten- 
tion with intent to control for one’s own purposes or benefit, to physical 
detention animo domini. 

The addition of the word “custody” to the word “possession” either 
in the penal enactment itself or in the defining clause seems to create severe 
diíficulties,^^® most of the courts being content to construe the word “cus- 
tody” and to leave “possession” out of consideration.^^^ It is however 
submitted that in most cases the addition of this word is ex abundanti 
cautela and does not justify the alteration to the meaning of the word “pos- 
session” which it has engendered. 

The term “found in possession” has also occasioned difficulties,^^® 
the courts having held that it bears a different meaning to “being in pos- 
session”.^^® The former phrase has usually been construed as involving 
contemporaneousness of the possession and the finding, although it appears 
that the possession itself is not affected and may still mean mere physical 
detention, but not, it seems, mediary possession through the physical agency 
of another.^^'^ 

Apart from these particular constructions, the tendency in our courts 
seems to be increasingly towards the view that possession in penal statutes 
means mere physical detention,^^® although some stress has been placed 
on the quahfication that every statute must be construed according to the 
intention of the legislator in that particular statute. 


loss 61(l)(c) Act 13 of 1928. 

“«s 61(l)(d) Act 13 of 1928. 

iios 36 Act 62 of 1955; 90(tó) Act 13 of 1928. 

“is 37 Act 62 of 1955. 

2(1) Act 37 of 1967; s 32 Act 75 of 1969. 

ii»Cf A V Shkosana 1973 1 SA 322 (O); R v Fume 1940 OPD 208; A i» Binns 1961 2 SA 
104 (r);Rv Kay 1957 1 SA 242. 

^^^But see R v Binns supra. 

connection with s 90^// Act 13 of 1928 and s 36 Act 62 of 1955. 
ii«Cf R V Moosa 1960 3 SA 517 (K); S v Wilson 1962 2 SA 619 (A); R v May 1924 OPD 
21A;Rv Tsotitsie 1953 1 SA 239 (T). 

^^’Cf R V Tsotitsie supra. 

iisCf A V Brick 1973 2 SA 571 (A). 


300 


HUGO 


D POSSESSION AS AN ACTUS, AND THE PROBLEM OF 
UNLAWFULNESS 

Jerome is at some pains to place possession within the accepted 

framework of criminal conduct, and distinguishes two types of situations, 
viz (a) where the accused comes into possession through no overt act of 
his own, as where another person places the objects in his control, with 
his knowledge, and all he does is to accept that situation; (b) where he re- 
ceives possession by some overt act of his own, eg by ordering and taking 
delivery personally, as by taking the object in his hand. 

It is clear that in both these cases the accused would be liable for the 
possession of the objects, provided of course that the other elements were 
present. How is one now to construe the actus in such cases? 

De Wet and Sivanepoel^^^ state that in cases of possessory offences the 
conduct in question may seem at first blush to consist in a condition or 
situation, but that, with proper analysis, it will appear actually to consist 
of one of two things, viz either a failure or omission to terminate an existing 
state of affairs or an act or conduct which creates the condition or situation.^^^ 

Dealing first with the former of these two possibilities it appears that 
this is a case of a pure omission. In connection with an omission leading to 
criminal liability, there is some lack of clarity as to its precise role in criminal 
law. It is usually stated that an omission can only be regarded as a criminal 
act if there was a duty not to omit.^^^ This may be accepted as correct, but, 
it is respectfuUy submitted, this duty has nothing to do with the presence 
or absence of an actus but rather relates to the question of unlawfulness.^^® 

Be that as it may, one thing is clear: before an omission can lead to lia- 
biUty, there must be a duty to act. It is however not always easy to deter- 
mine when such a duty exists. De Wet <& Swanepoel^^'^ suggested that, in the 
absence of statutory provisions or recognised customary law, one must look 
to the concepts of law (regsopvattings) which exist in the community. The 
test of “reasonableness” was adopted m S v Russell'^'^^ where it was held 
that a duty to act exists if it is reasonable in all the circumstances to expect 
the person to act. 

Application of these principles to the facts in S v R}^^ leads one to the 
following conclusions. R did nothing positively to gain possession, so 
that the only basis for his possible liabiUty would be his failure to terminate 
the possession. Now it is true that in this case there is a statutory provision 


^^General Principles of Criminal Law 206. 

Suid-Afrikaanse Strafreg 2nd ed 46. 

Burchell Hunt vol 1 105; 1971 SALf 296 300. 

^‘^^Burchell <& Hunt op cit 103; De Wet <& Swanepoel op cit 61 

^^^Whiting in 1971 SALJ 300 seems to understand this point correctly where he says 
“a literal contravention of the prohibition will only become wrongful if he fails 
within a reasonable time to terminate the state of affairs”. 

12462 . 

1261967 3 SA 739 (N). Cf Strauss in 1968 THRHR 282; Whiting op cit 300. 

1261971 3 SA 798 (T). 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


301 


prohibiting his possession so that there is decidedly a duty to act. This 
however does not end the matter. Few if any statutes create prohibitions 
so absolute that they can never be contravened with impunity. Inherent in 
every statutory prohibition is the concept of unlawfulness, and the contra- 
vention must needs be unlawful before criminal liability will ensue. One 
may now accept that R, in failing forthwith to terminate his possession did, 
by his failure, perform a suíïicient actus for the purposes of the statute. 
This can however never be the end of the matter. The further question 
inevitably must be whether this failure was unlawful. Before attempting 
to reply to this question it must be remarked that it is strange that no 
South African text-book writer on the criminal law has as yet attempted to 
study or discuss the nature of unlawfulness in the criminal law. De Wet 
and Swanepoel^’^'^ content themselves with the view that an actus is prima 
facie unlawful and will in fact be unlawful in the absence of a ground of 
justification. They themselves however destroy much of the cogency of 
their view by stating^^® that there is no numerus clausus of grounds of justi- 
fication. How then is one to determine whether a ground of justification 
in fact exists? Burchell and Hunt^'^^ devote no attention to the concept, except 
for saying that the act in itself is insufficient - it must be reus in the sense 
that it is punishable. They also do not say when an act will be reus, but 
merely discuss a list of recognised grounds of justification. 

Neither have our courts given any real attention to the problem. In 
S V van there is a strong indication that reasonableness is required 

and that an act is lawful if the accused acted within the bounds of reason- 
ableness. The test must be objective.^®^ 

Space does not permit a further excursus into the topic of unlawfulness, 
nor, it is submitted, is one necessary. It may be reasonably accepted that 
an act is unlawful if it is an objectively unreasonable act. 

Now, returning to the facts m S v R, we have accepted that his failure 
to terminate his possession was in fact a sufficient actus. Was this failure 
objectively unreasonable? It is not easy to draw definite conclusions which 
will be universally acceptable, but in casu it seems that, at the time R was 
found in possession, he was stiU possessing reasonably in the sense that he 
had had no reasonable time to divest himself of the offending literature.^^^ 

The objections raised by Jansen JA in his minority judgment in S v 
BricD^^ to the proposition that possession for the purposes of section 
2(1) Act 37 of 1967 means mere physical detention, can be answered by 
recourse to the concept of unlawfulness. The person who, having received 


i”63. 

12864 . 

129105 271. 

laoiQÓ? 1 SA 488 (A). 

121 Cf De Wet & Swanepoel op cit 63; Burchell & Hunt op cit 272. 
i32Cf Whiting op cit 300. The distinction drawn between this case and S v Brick supra 
by the TPD in the latter case is instructive in this regard. In the latter case the accused 
had possession of the books for more than a day, and the TPD found in eíFect that 
his failure to terminate this state of afifairs was unreasonable. 

’^^^supra. 


302 


HUGO 


possession passively, rushes ofF to hand the offending article to the police, 
has in fact possessed within the terms of the statute, but his possession cannot 
be said to be unlawful and he is therefore not liable. The same obviously 
applies to the policeman who confiscates a prohibited object. So, too, a man 
who divests a child of a dangerous firearm, possesses but, it is submitted, 
does not possess unlawfully.^®^ 

It follows that the same reasoning must apply to the case where the 
accused obtains possession by some positive act of his own. If that act is 
objectively reasonable it is lawful, as in the case of the policeman or the man 
taking the firearm from the child. This would however not end the matter. 
If that person now continues his possession unreasonably it is unlawful 
and liability could follow.^^^ 

E STATUTORY PRESUMPTIONS 

A plethora of statutory presumptions of possession has tended in 
some cases to extend the meaning of possession to beyond even the ex- 
tended meaning assigned to it by the courts. Some of these presumptions 
have had the effect of leading to Íiability in cases where there is no proof of 
possession even in the sense of mere detention. 

It would be an invidious and unnecessary task to enumerate the various 
presumptions and analyse their effect on the concept of possession, as they 
can, in the final analysis, all be considered as having evidential effect only. 
Still it is perhaps not unfitting to mention and analyse a few in order to illus- 
trate their effect. 

In terms of sections 9Qbis(c) and (iii) Act 13 of 1928^®® a person who was 
in or on or accompanied any vehicle, vessel or animal on which any habit 
forming drug was found, was deemed to have been in possession of such 
drug, until the contrary was proved. 

In the first place this provision was construed as not presuming a 
person to have been “found in possession”^®^ so that it could not form the 
basis for employing the further presumption that a person “found in pos- 
session” of more than 4 ounces of dagga was deemed to have possessed it 
for the purpose of sale.^®® 

Secondly it was held that a person could be convicted of possessing 
dagga even if he was on a different vehicle or animal, so long as he was just 
accompanying the vehicle on which the dagga was found.^®® 

Section 10(3) of Act 41 of 1971 contains the presumption that when 
a prohibited drug was found in the “immediate vicinity” of a person he 
is deemed to have been in possession of that drug, unless the contrary is 
proved. 


i84Cf 1968 SALJ 12. 

Cí Rv Mannheim 1943 TPD 169. 
136Now repealed by Act 41 of 1971. 

V Moosa 1960 3 SA 517 (A). 
90^/x (a) and (i) Act 13 of 1928. 

V Mngmi 1964 1 SA 155 (O). 


POSSESSION TN CRIMINAL LAW 


303 


It is clear that these presumptions, and others like them, can lead to 
convictions without the state having to prove even detentio. But it is sub- 
mitted that they have no real effect on the legal meaning of possession in 
these statutes since the accused is free to disprove his possession, which 
he can do by proof that he did not possess in the legally accepted sense. 
The concept of possession remains unchanged, but the method of proving 
it is altered in favour of the state. 

F POSSESSION AND ITS RELATIONSHIP TO MENS REA 

At private law it has since early times been necessary to build some 
sort of animus into the concept of possession, mainly in order to distinguish 
between protected and unprotected possession. Possessors with the required 
animus were protected in their possession while those lacking it were not. 

It was essential to build this animus into the factual concept of possession 
since the private law of property at no time had an independent doctrine 
requiring any animus. 

When one deals with the criminal law on the other hand, a totally 
diíferent situation is met. At criminal law mens rea is generally required. The 
presence of mens rea renders an unlawful act criminal while its absence 
means that the unlawful act is not punishable. In general therefore the role 
of mens rea at criminal law fulfils the same function as does the animus in- 
herent in possession at private law, viz to distinguish between actionable 
and non-actionable acts. 

It is therefore submitted that for the purposes of the criminal law, any 
form of separate animus required for possession at private law is super- 
fluous; its work being done effectively by mens rea. 

This has however not always been clearly understood by our courts, 
although admittedly some have, perhaps unwittingly, followed this line 
of reasoning to some extent, as hopefully will become clear later.^^” 

Without being dogmatic about the nature of the mens rea required for 
possessory oífences - and our courts have consistently required some form 
of it - it may in the first place be stated that knowledge of at least three 
things has been required in practice. 

(a) Knowledge of the fact of detentio 

It is clear that a person cannot be convicted of possessing anything 
if he is unaware of the fact that he was in possession. If A with misguided 
humour secretly places dagga into the safe of his friend B, the latter can 
surely not be convicted. Why is this? As has been stated earlier, possession 
presupposes an actus, which in turn presupposes some voluntary act on the 
part of the transgressor.^^^ Now no person can either attain possession or 
fail to terminate possession voluntarily if he is unaware of the fact of his 
possession. De Wet <& Swanepoel^^^ state that an act is voluntary if a person 


V Smith 1965 4 SA 166 (C) 171. 

^^^Burchell & Hunt op cit 101-102; De Wet <& Swanepoel op cit 47. 
^*mid. 


304 


HUGO 


is able to take a decision regarding it. The person unaware of his possession 
is surely in the same position as a sleeper in the sense that while he is un- 
aware he is unable to take any decision regarding it. It must be noted that 
the examples given by our modern writers^^^ almost all relate to conse- 
quential offences and to positive acts of commission. This problem can 
only arise in the case of an omission as far as possessory offences are con- 
cerned, because a person who acquires possession actively presumably 
knows of his possession. De Wet Ó" S'wanepoel^'^’^ do, it is true, give an 
example of an involuntary omission leading to liabihty, but it is clearly 
distinguishable from the cases under discussion here. In that example there 
is clearly a case of an omission preceded by a commission,^^® and it will 
in any event only lead to habiHty in the absence of some statutory provision 
if it leads to some consequence, eg death. In the case of possessory offences 
on the other hand there is usually no preceding act and no consequence. It 
is therefore submitted that such a possessor will not have performed a 
voluntary act and wiU therefore not be liable. 

Knowlegde of the fact of possession is therefore inherent in the act 
and has nothing to do with mens reaS'^^ 

(b) Knowledge of the nature of the thing possessed 

It is in this connection that some considerable confusion has arisen in 
our courts. It seems clear that a person can possess an article while totally 
unaware of its nature. If a person is given a present wrapped up so as 
totally to disguise its nature, the person can hardly be said not to possess 
it, or only to possess it once he has opened it and inspected it. Indeed, 
it seems that tíus would be possession in its fullest sense, ie animo domini. 

It is therefore clear that this knowledge cannot be related to the con- 
cept of possession itself, but relates to the element of mens rea, or more 
particularly intent. 

Our courts have fairly consistently required this knowledge in respect 
of possessory offences.^^^ The problem is that some of them seemed to 
regard it as part of the possession itself, while others regarded it as part of 
the element of mens rea. InS v Mofokeng^^^^ the court was moved to make the 
foUowing comments: 

“dat ’n beskuldigde nie dagga by oortreding onder die wet kan besit (in die sin 
wat die woord ‘besit’ in die wet omskryf is) as hy nie kennis gedra het dat dit dagga 
is nie” (my italics). 

The learned judge then proceeds to justify this view with the statement 
that: 


^‘^^ibid. 

^^Hbid. 

^^®His acceptance of the duty. 
i«But see R v Langa 1936 CPD 158 160. 

V Langa supra-, R v Mtetwa 1961 1 PH H22 (N); 3” v Zwane 1961 2 PH H204 (N); 
R V Rogo 1938 EDL 190; i' Hansen 1972 1 SA 453 (N); 5 y Ngcobo 1972 2 SA 557 
(N); i’ 2 / Blauw 1972 3 SA 83 {C)-, R v Zamba 1943 OPD 143; A í» Matsoso 1950 4 SA 
182; etc. 

“»1973 2 SA 89 (O) 95. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


305 


“Dit kan noulik anders wees, aangesien die staat vir ’n skuldigbevinding mens rea 

aan die kant van die beskuldigde bo redelike twyfel moet bewys”. 

Is this knowledge part of the concept of possession or part of the element 
of mns rea7 It is clear from the judgment as a whole however that the court 
regarded it as an aspect of mens rea. 

It must however be conceded that most of the cases have dealt with 
this knowledge of the nature of the object as part of the mens rea element,^^® 
but 'm S V Blauip'-^^ one again finds some evidence of the confusion. After 
discussing the need for the state to prove mens rea the court says that it 
would be inclined to think that the state had not proved that the accused 
was in possession “in die sin dat hy bewus was van die teenwoordigheid of 
aard van die plant nie” (my itahcs). 

The difference between regarding knowledge of the nature of the thing 
possessed as part of the possession itself or as part of the mens rea element, 
may appear to be purely academic. This however is not so. It is a fairly 
generally accepted doctrine in our law that in the case of statutory offences 
the onus is on the accused to prove an absence of intent,^®^ once the state 
has succeeded in bringing him within the terms of the statute. 

Now if this knowledge were part of the possession itself, then it 
would be encumbent on the state to prove it, as it would then be inherent 
in the terms of the statute. If however it is part of the element of mens rea, 
as it is respectfully submitted it is, then the onus would be on the accused 
to prove its absence. 

Despite the fact however that it has been seen to be an aspect of mens 
rea, the onus in some cases has nevertheless been placed on the state to prove 
its presence.^®^ It is strange that in neither of these cases is any reference 
made to cases such zs R v indeed 'm S v Ngcobo the court states that 

it is unaware of any authority for the proposition that the onus is on the 
accused. In the absence of some compelling reason for departing from this 
practice, it is submitted that these cases must be considered to be exceptional 
and not of general application. 

(c) Knowledge of unlawfulness 

I do not propose to enter the controversy surrounding the doctrine 
of knowledge of unlawfulness and its concomitant, ignorance of the law, 
except to say that the modern trend seems to be to accept it as part of our 
law.i®^ However, be that as it may, both from a dogmatic point of view 
and from considerations of basic justice it is submitted that knowledge 
of unlawfulness should be required for these offences. 


R V Langa supra\ R v Rogo supra\ S v Ngcoho supra. 

'^^^supra 84. 

V H 1944 AD 121 \21-, Rv Wallendorf 1920 AD 383 401; 3’ ^ Arenstein 1967 3 SA 
366 (A). It is true that these decisions have been criticized of late and have been de- 
parted from as far as negligence is concerned. Qí S v Qnmbella 1966 4 SA 356 (A); 
CR Snyman 1973 SALJ 222. 

^®*Cf S V Ngcobo supra\ S v Blauw supra. Cf however S v Mofokeng supra. 

^^^supra. 

^®*eg S V Zakwe 1967 1 SA 298 (N); Burchell & Hunt op cit 132 260. 


306 


HUGO 


(d) Intention to exercise control 

Closely allied to the point made in par (a) above is the requirement which 
is sometimes stated that the accused shouíd have the intention or animus 
to exercise control over the thingd^® In. S v Smith^^^ the court distinguishes 
clearly between the detentio and the animus, stating that the intention to 
exercise control is part of the element of mens rea and not of the possession 
itself. While this seems correct from a theoretical point of view it is sub- 
mitted that in practice, once voluntary physical control has been proved, 
the very concept of voluntariness will invariably lead to an almost irre- 
buttable presumption of an intention to exercise control. It is for this reason 
that respectful disagreement must be expressed with the findings 'm S v 
Cainl^’^ In this case the accused, while aware of its contents, took a packet 
containing dagga and threw it from the window at the arrival of the police. 
This was his only proven contact with the dagga. The court held that he 
had not intended to control the dagga but merely to remove any suspicion 
that he had anything to do with the dagga. With respect this seems to be 
a confusion between motive and intent. Whatever his motive may have been, 
it seems clear that at least for that brief moment he voluntarily assumed 
control over the dagga, while knowing what it was and clearly knowing 
any possession of it to be unlawful. However technical his guilt may have 
been he clearly fell fully within every element of the oífence. His only poss- 
ible escape could be the doctrine of de minimis non curat lex. 

(e) Dolus eventualis^^^ 

When dealing with intent one must not lose sight of the fact that it 
consists of three basic types, viz dolus directus, dolus indirectus and dolus eventu- 
alis. 

It would therefore be suíïicient proof of intent if it is proved that the 
accused realised, as a fact, the possibility that the substance under his control 
could be a prohibited article, coupled of course with proof of the other 
aspects of intent.^®® 

(f) Possession and negligence 

Thus far we have dealt only with intent as the form of mens rea re- 
quired, and indeed this has almost without exception been the requirement 
set by our courts. 

It is submitted however that there is no reason in law or practice why 
negligence should not suíBce, at least in respect of the nature of the object 
possessed. While our courts have required actual knowledge of the nature 
of the object, the question of negligence in this respect has never been 
mooted, as far as is known. 


15«^ V Smith 1965 4 SA 166 (C) \1\-, S v Cain 1973 2 SA 522 (N). Cf Snyman in 1973 
SALJ122 225. 

'^^^supra. 

^^'’supra. 

^®®This may be something of a misnomer when dealing with this type of offence where 
no consequence is involved, but is used for the sake of convenience in preference 
to Burchell Hunt’s alternative (128), vÍ 2 “legal intention in respect of circumstances”. 
^®®Cf Burchell <& Hunt op cit 128. 


POSSESSION IN CRIMINAL LAW 


307 


In connection with statutory oíFences in general the following dicta 
are instnictive: 

“Negligence may constitute sufficient proof of mens rea even in cases where neg- 
ligence is not the gist of the offence charged, if there was a duty on the part of the 
person concerned to be circumspect”^®° 

and: 


“where a person has done an act which the law forbids, and the scope and object 
of the legislation and the circumstances in which he did the act are such as to throw 
upon him a duty to take care, his failure to take care may furnish the element of 
mens rea which must be present before he can be convicted”.^®^ 

Most of the possessory offences are of such a nature as to cast a de- 
cided duty to take care on the general public. This is particularly true of 
Act 41 of 1971, and it is submitted that in the case of drugs a person living 
in our milieu and in our age has a decided duty to be most circumspect. 

Therefore where there is no proof that the accused knew or actually 
suspected that the goods in his voluntary possession were prohibited goods, 
or goods of a certain nature, it would, it is submitted, be sufïicient to prove 
that a reasonable man in the circumstances would have known or suspected, 
and thus that the accused was negligent in this respect. 

(g) Conclusion 

While on the face of it there seems to be some confusion relating to 
the various possessory offences, still some general patterns are discernable. 

In the vast majority of cases the courts have held that bare physical 
detention is sufficient, and the few that have held differing views have either 
been overruled or have been based on particular indications in a particular 
statute. Although this aspect has never been directly alluded to by our 
courts, it is sufficiently clear that this physical detention must be voluntary. 

It is also clear that the private law concept of possession, fulfilling, as 
it does, a completely different role, cannot be of much assistance in the case 
of possessory offences. The function of the animus required at private law is 
taken over by mens rea in the criminal law and the liability of offenders must 
be judged in terms of the requirements of the criminal law only. 

It is unfortunate, but true, that, when dealing with statutory offences 
in general, and wilh possessory offences in particular, the courts tend to be 
bUnded by the word “possession” and to forget that they are dealing with 
a crime which must clearly comply with all the requirements of the crimi- 
nal law. It is therefore respectfully submitted that no particular mystique 
attaches to the possessory offences and that a great deal of the confusion 
that has arisen can be dissolved by proper analysis of these offences as part 
of the criminal law. □ 


i«»per Centlivres \K\rvRvH 1944 AD 121 130. 

^®^per Broome \n R v Federated Meat Industries 1949 2 SA 795 (N). (l,i S v Arenstein 
1964 1 SA 36l (A) 366. These dicta seem to have been overlooked by Snyman op 
cit 223. 


Aantekeninge 


NO ENRICHMENT ACTION FOR IMPROVEMENTS 
TO MOVABLES? 

In 1974 Tydskrif 101 there appears an interesting and well-argued 
contribution from the pen of Carmen Nathan entitled “Enrichment liability 
and the ius retentionis”. The writer discusses certain anomalies in our law 
in respect of enrichment liens. Criticism is based, inter alia, on the view that : 

“At Roman law the bona fide possessor could enforce payment of compensation 
only by means of the exceptio doli which he forfeited if he gave up or lost possession 
of the land concerned. Roman-Dutch law gave the impoverished hona fide possessor 
of land an action irrespective of whether or not he exercised his ius reteníionis. . . . 
In South African law the impoverished bona fide possessor of land has retained this 
right of action but, like Roman and Roman-Dutch law, there has been no ‘logical 
extension’ in respect of improvements affected to movable property. Therefore the 
bona fide possessor of movable property is in the same position that he was in at 
Roman law, and he can ‘enforce’ his right to compensation only by exercising a 
ius retentionis ie passively by way of a defence to the owner’s rei vindicatio. . . . In 
South African law the action of the bona fide possessor has been extended to include 
detentors . . . Detentors, like possessors, have no action for compensation in 
respect of improvements affected to movables but they too may exercise a ius 
retentionisf'^ 

This proposition is apparently advanced, partly on the strength of 
the statement frequently occurring in our case law to the eífect that a lien is 
merely a defence against the owner’s rei vindicatio and does not itself con- 
stitute a cause of action,^ and partly on account of the fact that diíferent tests 
have been applied in respect of an enrichment action and an enrichment lien 
in order to determine whether the owner of the property concerned had 
been enriched at the expense of the party claiming compensation by way of 
an action^ and merely exercising a lien until compensated. There is, how- 
ever, no direct discussion of this point, the proposition being stated more 
or less as being self-evident. 

This is an important point which merits some investigation. Is the 
conclusion, in fact, justified? 

There does indeed exist some authority supporting the writer’s pro- 
position. Two judgments supporting it are Savory v Baldochi^ and Reed 


iQn p 103-104. 

^See, fof instance, Brooklyn House Furnishers Ltd v Knoet^e Sons 1970 3 SA 264 (A) 
270F, cited on p 105 of the article, and Ploughall {Edms) Bpk v Rae 1971 1 SA 887 (T) 
890E. There are many others as well. 

^Gouws V Jester Pools {Pty) Ltd 1968 3 SA 563 (T). 

^Brooklyn House Furnishers Ltd v Knoets^e Sons, footnote 2 above. 


n907 TS 523. 


ENRICHMENT ACTION 


309 


Brothersv Ford.^ Both Lee’ and Lee and Honoré® state that no action lies for 
compensation for improvements to movables. The only authority relied on 
by Lee is Lee and Honoré. The latter rely on the two cases mentioned 
above. Let us now examine them. 

The facts of Savory v Baldochi were briefly as follows. A had hired a 
cart from B. The cart broke and he took it to C and gave instructions, in 
his own name, that it was to be repaired. When A did not pay C, C claimed 
a lien over the cart, obtained judgment against A and then had the cart 
attached by the messenger of the court. B now appeared and claimed 
possession of the cart and judgment was given in her favour by Sir James 
Rose-Innes and Smith J. 

In the course of his judgment Sir James Rose-Innes said that, as the 
repairs had been necessary, C had a lien which was eífective against the 
whole world. As, however, there was no privity of contract between B and 
C, C could not sue B and he could not attach B’s property to satisfy a claim 
against A. Smith J said that C’s right was merely to retain possession of 
the cart against the world until his claim for the amount of the repairs done 
to it had been satisfied, but, as he had lost possession, he had lost his lien. 

Now, the statement that C had a lien effective against the whole world 
(and thus also against B) but that he could not sue B, does lend some support 
to the view that there is a lien but no action in the case where improvements 
have been made to movables but there is no contract between the owner of 
the property and the improver. It must be pointed out, however, that the 
statement that C could not sue B, is ohiter, that no authority is cited for it 
and that both judges seem to imply that a claim for money due ex contractu 
can give rise to an enrichment lien. It is true that Sir James Rose-Innes 
points out that the expenses were necessary, but both judges clearly con- 
sider C as a contractual and not an enrichment creditor. They are constantly 
referring to C’s claim for money due to him in terms of the contract and 
never refer to his loss and the increase in value of the cart. 

This latter point is of some importance in determining how much 
weight is to be attached to this case. It is trite law tbat while a contractual 
claim can give rise to a debtor and creditor lien, which is not effective 
against the whole world, an enrichment claim gives rise to an enrichment 
lien which is effective against the whole world.® Obviously C could not 
sue B on the contract which he had with A and he should not be granted a 
lien, effective against B, to secure his claim either. Should he, erroneously, 
be granted a lien against B, he could still not sue B on that ground. C would, 
of course, have an enrichment lien, effective also against B, to the extent that 
B has been enriched at C’s expense as a result of the work C had performed, 
and, in such a case the question would also arise whether in addition to the 
lien he has an action for compensation {not for the contract price) against B. 


«1923 TPD 150. 

'’An Introduction to Roman-Dutch Law 5th ed 547 in fine. 

^The Law of Obligations §716 (iii) footnote 4. 

*The leading case is that of United Building Society v SmookleRs Trustees 1906 TS 623, 
but there are many others. 


310 


DE VOS 


In the light of what has been said above, it is by no means clear that the 
judgment deals with this possibility at all. One might well argue that the 
judgment is authority for no more than the proposition that C could not 
sue B on a contract which he had with A, although he had a real lien on the 
property. It is thus submitted that this case is not a very strong authority 
on which to rely. 

For the sake of completeness it may just be pointed out that according 
to the views held by the present writer and set out at length elsewhere,^® 
B was not enriched at the expense of C, but at the expense (whether cum 
or sine causa) of A, who had contracted in his own name to have the wotk 
done and who was contractually bound to pay for it, in the same way as 
the owner of immovables is enriched at the expense of the bona fide possessor 
who employs a third person to perform work on the property and binds 
himself to pay for it, and not at the expense of the person who physically 
performs the work. 

Coming now to the second case mentioned above, that of Reed Brothers 
V Ford, we find that the facts were, in principle, very similar to those in 
Savory v Baldochi. A had hired horses from B and had then contracted in 
his own name with C that C was to bait them, which C duly did. When A 
did not pay C, C claimed a lien over the horses as against B, until paid what 
was owing to him. On this point Mason and Gregorowski JJ decided in 
C’s favour in the first litigation between the parties, reported as Ford v 
Reed Brothers.^^ In the second case, which is the one referred to above, 
the court (Wessels and De Waal JJ) had to determine whether C could 
sue B, on the basis of unjustified enrichment. 

Sir John Wessels said that, had the matter been resnova, he would have 
had grave doubts as to whether C had a lien eífective as against B. There 
is no mention made in the books that a livery stable keeper has a lien as 
against the owner of horses he has baited even if he gave credit to the hirer 
of the horses and not ío the owner. He (the judge) is, however, bound by 
the earlier decision granting the lien but refuses to grant an action because 
the authorities do not say that in every case where there is a ius retentionis 
there is also a right to recover necessary expenses. They limit their remarks 
to land and nowhere say that a ius retentionis has become a weapon of offence. 

De Waal J expresses similar views. He says that the lien could only 
exist as against the owner where he had been enriched at the expense of the 
person claiming the lien and finds that in this case B had not been enriched 
at the expense of C. He then agrees with Sir John Wessels that a right of 
action does not exist in the case of movables. 

In view of the fact that both judges are clearly of the opinion that B is 
not enriched at the expense of C and that C should never have been granted 
a lien, their judgments are not as clear authority as one could wish for the 
proposition that where there is, in fact, enrichment of the owner of a movable 
at the expense of another who had improved it, no action will lie, but it is 


^“See 1970 TjdskrifiSl footnote 1. 
“1922 TPD 266. 


ENRICHMENT ACTION 


311 


probably correct to interpret their judgments in this way. The authorities 
on which they rely do not, however, bear out their conclusion. In particular 
attention must be drawn to the misinterpretation of Voet, which is very 
clearly pointed out in Wipplinger v Waxp"^ a case to which further reference 
is made below. 

Authority for the contrary view is, however, not lacking and seems to 
be stronger. Turning our attention firstly to our institutional writers, we 
find that Grotius, writing at the beginning of the seventeenth century, 
quite clearly gives an action also where the improved property consisted 
of movables. In 2 10 he discusses the acquisition of property by accessio. 
This, he says, can take place in the case of movables and immovables. It 
takes place in the case of movables when a person attaches his own property 
to the property of another tot dienst ofte verciering of the latter. He then pro- 
ceeds, in §4, to give examples of the latter and says that the person losing 
his property by the accessio has an action to claim compensation, provided 
that he had acted in good faith : 

“By voorbeeld: zoo wanneer iemand sijn goed inweeft in eens anders laken, ofte 
een zilver decksel zet op eens anders kanne, alsoo ’t gout ende ’t zilver hier dient 
om iet anders te vercieren, zoo treckt het laken den eighendom van ’t goud tot hem : 
welverstaende dat den inwever soo hy sulcks ter goeder trouwe heeft gedaan 
vergoedinge mag eischen.” (My italics.) 

Jumping now to the end of the eighteenth century, we find Van der 
Keessel approving of this view of Grotius, merely commenting sv ver- 
goedinge: “Omdat die eienaar self in hierdie geval agv sy eie optrede die 
bykomstige saak kwyt geraak het, moet hy bloot skadeloos gesteÍ word”.^® 
We note that a lien is not even mentioned. 

To fill in the period straddled by Grotius and Van der Keessel, we may 
refer to Van Leeuwen and Voet. Van Leeuwen has a lengthy passage dealing 
with commixtio and accessio in which he speaks of accessio to both movables 
and immovables, illustrating this by means of examples. He then says that 
if separation of the principal thing and the accessory is not practicable 
(ie when accessio in its technical sense has taken place) the person who 
has lost his ownership ad pretii refusionem agere \potesf\?~^ 

Voet is to the same effect. He ends off his discussion of acquisition 
and loss of ownership by accessio to movables with the statement that : 

“The owner however of that which has acceded to the other thing is granted 
either an action in factum (my italics) or an exception and a right of retention of the 
main thing if he is in possession of it, with a view to the recovery of the value.”^® 

It would not be incorrect to consider the Ontwerp Burgerlijk Wethoek 
180711808 by Van der Linden as being a kind of final summary of the 
classical Roman-Dutch law expressed in the form of a code. It was certainly 
Van der Linden’s intention to provide a code of the existing law. We may 


1*1933 EDLD 60. 

^^Prae/ectiones ad Grotium 2 10 4, vol 2 p 163 of the Pretoria edition. 
'^^‘Censura Forensis 1 2 5 8 /« fine. See also 7 and 9. 
i®41 1 27 in fine, Gane’s translation. 


312 


DE VOS 


thus conveniently end our brief survey of the Roman-Dutch law with a 
reference to the view held at the beginning of the nineteenth century by a 
competent lawyer. The Tweede Boek, Tiveede Titel, Tweede Afdeling deals 
with the various ways in which ownership is acquired. In a 7 he deals with 
accessio, drawing no distinction between movables and immovables. 

“Wanneer eenige 2 aak zich met ons eigen goed vereenigt, 200 dat zij te zamen één 
en hetzelfde geheel uitmaken, wordt de eigendom van de zaak door accessie ver- 
kregen aan den Eigenaar van het principale goed.” 

Then follow two sections dealing, respectively, with alluvio and avulsio 
and in a 10 he states, again without drawing any distinction between 
movables and immovables, that the person losing his ownership is entitled 
to compensation. The fact that he does not mention a lien and that he draws 
no distinction between movables and immovables, indicates that he has in 
mind a right of action. 

“Wanneer twee zaken, aan onderscheiden Eigenaars toebehoorende, zoodanig met 
elkanderen vereenigd zijn, dat zij een geheel uitmaken, behoort het geheel aan den 
Eigenaar van de Principale zaak, mits aan den ander de waarde van de accessoire 
saak betalende.” 

It may be pointed out that his Koopmans Handboek is very much to the same 
effect.^® 

Although the case of specificatio is not, perhaps, entirely in pari materia, 
since the person losing his property has not attached it to the property of 
the acquirer, it is surely not entirely out of place to refer to it. It is trite law 
that the former may claim compensation from the latter by way of an ac- 
tion.^'^ 

Turning now to our case law, we íind that the right of the person 
who has lost his property because he has attached it to the movable property 
of another in such a manner that accessio has taken place, to claim compensa- 
tion by way of an action, has been recognized in several cases. The clearest 
and most authoritative statement to this effect is found in Wipplingerv Wax,^^ 
which has already been mentioned, especially in the judgment of Gutsche 
J in which this point is specifically dealt with. 

Thirty two years previously, in the case of Colonial Government v Smith 
and we find the following statement: 

“It is true, in that case {Bellingham v Bloommetje 1874 Buch 36 in which it was said 
that even a mala fide possessor of land has an action for compensation for improve- 
ments) landed property was involved but our law recognizes no difference in 
principle founded on any distinction between landed estate and movables.” 

In Acton v Motau^^ the court states in terms that even a mala fide 
possessor of movables, except if he be a thief, has a right to claim compen- 


in 7 2 2. 

^’See Grotius 2 8 4; Van Leeuwen RHR 2 5 3; Van der Keessel Praelectiones ad Grotium 
2 8 4 (vol 2 p 147 of the Pretoria edition). 

181933 EDLD 60. 

19(1901) 18 SC 380 393. 

2«1907 TS 523. 


ENRICHMENT ACTION 


313 


sation by way of an action. It is, however, difficult to imagine a case of a 
mala fide possessor of a movable (who ex hypothesi possesses anïmo dominï) 
who will not be a thief. 

Finally, it may be pointed out that the view that an action for improve- 
ments to movables does lie, is expressed in a number of well-known text- 
books.^^ 

Reference has been made above to statements to the effect that a lien is 
merely a defence against the owner’s rei vindicatio and that it does not itself 
constitute a cause of action. Now, the writer is surely right where she 
comments: “It is not merely a defence but the practical utilisation of real 
security”.^^ Apart from this qualification, the statements referred to con- 
stitute trite law and in no way support the conclusion that there can be no 
action, in addition to an enrichment lien, for improvements to movables. 

The holder of a real security never has a right of action hecause he has a 
real security, he can never sue on the basis of a security. The position is 
rather that a security is accessory to a pre-existing debt or to a debt which 
arises at the same time as the security, as the writer herself points out.^^ 
Thus, the holder of a mortgage bond can sue the owner only on account of 
the contract which gave rise to the bond, the holder of a pledge can sue the 
owner only on account of the debt for which the pledge serves as security, 
and the holder of an enrichment lien can sue only on the basis of unjustified 
enrichment. There can, of course, be cases where a lien exists but where the 
holder of the lien has no right against the owner of the property, namely 
where the lien is older than the ownership. Thus, where A is in possession 
of the property of B against whom he has an enrichment action because he 
has improved the property, and the ownership of the property passes to C, 
who owes A nothing, A will retain his lien but he wiU not have an action 
against The granting of a lien against an owner who owns the property 
concerned at the time when the lien comes into existence, but who is not 
enriched at the expense of the lien-holder,^® can, however, not be defended.^® 

The writer further states that the anomaly which she believes to exist 
in our law in respect of movables has been reinforced by reason of the 
differing interpretations of the enrichment “at the expense of” require- 
ment,2’ to which reference has already been made.^® 

It is submitted that this conclusion is unjustified. It is, of course, as 
pointed out by the writer,^® an untenable position that a person should be 


^^See Maasdorp The Law of Property 9th ed 41; Wille Principles of SA Law 6th ed 174; 

Flemming Hmrkoopreg 166. Cf the present writer’s Verrykingsaanspreeklikheid2aá ed 216. 
220n p 105. 

^®On p 105. See also Hahlo and Kahn The Union of South Africa: The Development of its 
Laws and Constitution 619. 

2^See the present writer’s Verrykingsaanspreeklikheid 2nd ed 205-207. 

*®See Reed Brothers v Ford at p 155. This was also the case in Savory v Baldochi, discussed 
above. 

26See 1970 Tydskrifhll. 

2’On p 105. 

^®See footnotes 3 and 4 above. 

2»On p 106. 


314 


DE VOS 


held to be enriched at the expense of another for the purposes of an enrich- 
ment lien but not enriched at the expense of the same person for the pur- 
poses of an enrichment action, and, if this trend were to continue, there will 
undoubtedly be numerous instances in the future where a lien is granted 
but a right of action denied. This can, however, happen as easily in the 
case of land as in the case of movable property and the theoretical basis 
for the exclusion of the action would not be a general rule that no action 
lies for improvements to movables but the finding that there was, on the 
facts of the particular case, no enrichment of the defendant at the expense 
of the plaintiff according to the test to be applied in such cases. It may 
just be pointed out here that in neither of the two cases concerned it was 
held that there is no action in principle in respect of movables. 


It is thus submitted that in the case of movables just as in the case of 
immovables, the Roman rule granting a defence to a rei vindicatio but denying 
an action for compensation, no longer stands before us in the full majesty 
oflife. 


WOUTER DE VOS 
University of Cape Town 


‘^Wer die Geschichte des Romischen Reichs auf sich wirken Idsst, wird immer den Eindruck 
hahen, vor einem einsfgen, grossartigen Kunstwerk s^u stehen. Elemente, wie sie verschiedenartiger 
uberhaupt nicht mehr gedacht werden konnen, waren hier einer Einheit verschmoh^en , die aber doch 
nicht die ureigene Wesenheit ihrer Teile unterdruckte. 

“Immer mehr kam in diesem Reiche die geistige Kultur der Griechen und des Hellenismus s^ur 
Geltung. Es lebten darin die Geisteskrdfte und Stromungen weiter, die in der genialen Tat des grossen 
Alexander ihren Ursprung hatten, der in weitem Sinn Orient und Oksfdent mit der Titanenmacht 
seiner einmaligen Personlichkeit s(usammengeschweisst hatte. Das Weltreich, das er mehr eroherte als 
beherrschte, hat ihn freilich nicht uberlebt, aber die geistige Verschmels(ung, die seine Tat hervorrief, 
gehort S(U den tragenden Sdulen abendldndischer Kultur. 

“Was der feine Geist des hellenistischen Griechentums ersann und durchdachte, das schutt(te die 
niichterne Zucht und Ordnung der romischen Legionen. Es ist ja sonderbar: In keinem Land des 
Altertums wurde so viel und so Weises iiber den Staat geschrieben und nirgends hat die Praxis 
kldglicher versagt als gerade in Griechenland. Erst die romische Fremdherrschaft hat eine viele 
fahrhunderte dauernde Einheit geschaffen. Und Rom als endgiiltiger Erbe der hellenistischen Reiche 
nahm dann, wenn auch :(undchst nicht ohne Widerstreben, den griechisch-hellenistischen Geist weithin 
in sich auf.” 

Fritz Schwind Zur Frage 
der Publikation im romischen Recht 


Vonnisse 


S V GONCALVES 1974 2 SA 122 (NK) 

Besit van afhanklikheidsvormende medisyne - Skuld - Beivyslas 

Artikel 2(b) van die Wet op die Misbruik van Afhanklikheidsvormende 
Stowwe en Rehabilitasiesentrums 41 van 1971 verbied die besit van verbode 
afhankhkheidsvormende medisyne, waarvan die belangrikste voorbeeld 
ongetwyfeld dagga is. Dat skuld ’n vereiste vir aanspreeklikheid vir hierdie 
misdaacÍ is, is nog nooit betwyfel nie maar is inderdaad in hierdie beslissing 
ook bevestig. Die rede waarom hierdie beslissing besondere vermelding 
verdien, is veral die feit dat dit, so ver bekend, die eerste gerapporteerde 
saak is waarin bevind is dat die skuldvorm wat by hierdie misdaad vereis 
word nie dolus is nie maar culpa. 

Die polisie het ’n houer bevattende vyf amfetamientablette op ’n rak in 
’n agterkamer van ’n kafee waar die beskuldigde gewerk het, gevind. Hy het 
geen getuienis onder eed gegee om die besit daarvan te verduidelik nie en 
die hof het hom skuldig bevind aan besit van ’n verbode afhankJikheids- 
vormende medisyne ter oortreding van a 2(b) van die wet. Daar is ook be- 
slis dat culpa die vereiste skuldvorm by oortredings van a 2(b) is. Die hele 
doel van die wet sal, volgens die hof, verydel word indien opset aan die kant 
van die beskuldigde vereis word. Vir (iie gewone leek is dit bykans on- 
moonthk om te weet of die inhoud van ’n besondere pil ’n verbode, gevaar- 
like of moontlik gevaarlike afhanklikheidsvormende medisyne bevat, en 
daarom (volgens die hof op 124B) sal so ’n persoon ’n makhke prooi wees 
vir die smous wat ’n afsetgebied wil skep, indien werkhke kennis by die be- 
skulchgde vereis word en nie bloot redelike voorsorg nie. 

Daar word aan die hand gedoen dat hierdie standpunt van die hof ver- 
keerd is. Dit is in die eerste plek heeltemal in stryd met vroeëre beslissings 
omtrent a 2(b) waarin duidelik beslis is dat opset die vereiste skuldvorm is en 
dat die beskuldigde dus daadwerklik kennis moes gedra het van die feit dat 
dit ’n verbode afhankhkheidsvormende medisyne is wat hy in sy besit het 
{S V Mofokeng 1973 2 SA 89 (O) 91 en 94; J' í; Skhosana 1973 1 SA 322 (O) 325 ; 
J' V Blauw 1972 3 SA 83 (K) 84 en i' ^ Cain 1973 2 SA 522 (N)). ’Wehswaar 
handel hierdie beshssings oor die besit van dagga maar dit bly nog steeds ’n 
oortreding van dieselfde a 2(b). Daar is niks in die wet wat daarop dui dat 
dit die wetgewer se bedoeling was om die besit van dagga in hierdie verband 
anders te behandel as die besit van enige van die ander verbode afhankhk- 
heidsvormende medisynes genoem in Deel I van die Bylae tot die wet nie. 
Selfs onder die huidige wet se voorganger, wet 13 van 1928, het ons howe 
nog altyd dolus aanvaar as die vereiste skuldvorm by die ooreenstemmende 
bepaling (a 61(l)(d)) in die ou wet {R v Mtetiva 1961 1 PH H 22 (N); S v 


316 


VONNISSE 


Zwane 1961 2 PH H 204 (^y,Rv Stevens 1960 2 PH H 246 (O) ^nRv Moyage 
1958 3 SA 400 (A) 41 4G). ’n Mens kan veronderstel dat die wetgewer met 
die uitvaardiging van die nuwe wet in 1971 kennis gedra het van die inter- 
pretasie van die ooreenstemmende bepalings in die ou wet. Nietemin swyg 
die nuwe wet oor die skuldvereiste. ’n Mens kan dus aanvaar dat die nuwe 
wet die vroeëre stand van die reg betreífende die skuldvereiste by besit van 
dagga bekragtig het {Ex parte Minister of Justice : In re R v Bolon 1941 AD 
345 359). Indien die wetgewer se bedoeling iets anders was, kon hy heel 
maklik ’n bepaling in die nuwe wet opgeneem het wat dit duidelik stel dat 
dit die gebrek aan voorsorg iculpd) is en nie daadwerklike kennis self {dolus') 
nie, wat vir aanspreekhkheid ingevolge a 2(b) vereis word. Dit is juis so ’n op- 
merklike kenmerk van die nuwe wet dat ’n arsenaal van vermoedens in a 10 
geskep word om die vervolging se las te verlig. Niks word egter gerep om- 
trent ’n skuldvorm in verband met a 2(b) nie wat dit vir die beskuldigde 
wesenlik moeiliker maak om vry uit te kom. 

Wet 41 van 1971 is ’n wet wat, oa weens die byna ongehoord hoë 
voorgeskrewe strawwe, verreikende vermoedens en bevoegdhede tot ver- 
beurdverklarings wat dit skep, besonder beswarend van aard is. Daar is 
tereg al van die wet gesê: “the Act is one of manifest and unique severity” 
(3" V Shangase 1972 2 SA 410 (N) 415G). Bepalings in die wet wat vatbaar is 
vir meer as een moontlike interpretasie moet dus so ver moontlik in die guns 
van die beskuldigde uitgelê word. Om af te sien van die í/o/z/j'-vereiste ten 
gunste van blote culpa by oortredings van a 2(b) is ongetwyfeld meer be- 
swarend vir die beskuldigde, en is myns insiens ’n te maklike afwyking van 
die grondreël dat strafbepalings streng geïnterpreteer moet word. 

Dit val te betwyfel of die doel van die wet verydel sal word indien dolus 
aan die kant van die beskuldigde vereis word. Ons howe het al meermale te 
kenne gegee dat wanneer ’n persoon betrap word terwyl hy in besit van ’n 
verbode artikel is daar gewoonlik aanvaar kan word dat hy bewus is van die 
inhoud van die artikel in sy besit, tensy daar spesiale omstandighede in die 
saak is wat moontlik daarop dui dat hy dit nie geweet het nie {R v Mtetwa 
supra', S V Nocobo 1972 2 SA 557 (N) 558B &n. Rv Rogo 1938 OD 190 te 193, 
waar daar gepraat is van “the common sense idea . . . that when a person . . . 
possesses a thing, he knows what it is that he possesses.”) Daar is hier nie 
sprake van ’n vermoede van mens rea nie maar bloot van ’n feitlike afleiding 
wat meestal gemaak kan word uit die omstandighede van die saak. Uit wat 
die hof op 124G e v sê, blyk dit dat die hof in die onderhawige beslissing 
in elk geval tot dieselfde slotsom sou gekom het selfs al is opset aan die kant 
van die beskuldigde vereis. 

Daar is ’n verdere stelling van die hof wat beswaarhk beskou kan word 
as ’n streng interpretasie van die onderhawige strafbepaling. Op 124C-D 
word nl verklaar dat bewys deur die staat van die feit dat die beskuldigde in 
besit van amfetamien gevind is ook prima facie bewys van mens rea is, en dat 
die beskuldigde in gebreke gebly het om hierdie afleiding van mens rea te 
weerlê. Alhoewel hier nie van ’n vermoede van mens rea gepraat word nie kan 
hierdie stelling denkbaar so vertolk word dat daar ’n bewyslas op die be- 
skuldigde geplaas word om te bewys dat hy nie nalatig was nie. Dit is in 
stryd met die reël dat, waar culpa die vereiste skuldvorm in ’n statutêre 


VONNISSE 


317 


verbod is, die bewyslas op die staat rus om hierdie culpa te bewys {S v 
A.renstein 1964 1 SA 361 (A) 366-7; v Jassat 1965 3 SA 423 (A) 425; 
J’ V Quamhella 1966 4 SA 356 (A); S v Qumhella 1967 4 SA 577 (A) 580; en 
J" V Fouche 1974 1 SA 96 (A)). Dit skyn ook onversoenbaar te wees met daar- 
die gewysdes omtrent dieselfde a 2(b) wat die bewyslas om mens rea in die 
vorm van dolus te bewys, op die staat plaas {S v Zwane supra', S v Blauw supra', 
S V Ngcoho supra, sed contra S v Mofokeng suprd). 

In die lig van bogemelde oorwegings asook die verdere feit dat daar 
omtrent 30 000 vervolgings weens dagga-oortredings jaarliks deur ons howe 
gehanteer word {Jaarverslag van die Kommissaris van Polisie vir jaar geëindig 
30 Junie 1972 RP 23/73), die meeste waarvan tov besit van dagga is, sou ’n 
gesaghebbende appélhofbeslissing oor sowel die vraag wát presies die 
skuldvorm by oortredings van a 2(b) is, asook die belangrike vraag op wie 
die las rus om hierdie skuld te bewys (of te weerlê), meer as welkom wees. 

CR SNYMAN 
Randse Afrikaanse Universiteit 


S v Kadi 1974 2 SA 330 (NK) 

Strafproses - Vonnis wat opgelê moet n>ord huite landdros se hevoegdheid - Uit- 
werking van - Saak moet na streekhof vernys word ingevolge a 93his van Wet 32 van 

1944 

Die beskuldigde is deur ’n landdros skuldig bevind aan veediefstal en 
is gevonnis tot twee jaar gevangenisstraf. Die landdros was van mening 
dat hy nie die beskuldigde se vorige veroordelings in aanmerking hoef te 
geneem het nie weens die bepalings van die Vyfde Bylae tot die Strafproses- 
wet 56 van 1955. In hierdie opsig het hy fouteer en tereg word by hersien- 
ing verklaar dat die beskuldigde weens sy vorige veroordelings kwalifiseer 
vir gevangenisstraf ter voorkoming van misdaad (a 334quat van die Straf- 
proseswet). 

Met verwysing na a 93bis van die Wet op Landdroshowe 32 van 1944 
verklaar waarnemende regter Basson ook tereg dat die landdros verpUg was 
om die skuldigbevinding ter syde te stel sodat die verrigtinge weer van 
nuuts af voor die hof van die betrokke streekafdeling kon begin. Hiermee 
word skrywer se standpunt bevestig wat verskyn het in 1974 THRHR 
111-112, as ’n vonnisbespreking op S v Tsheheletsane 1973 4 SA 195 (NK). 
Regter Basson verklaar dan ook dat hy die saak bespreek het met regter 
Van Rhyn wat die uitspraak in gemelde beslissing gelewer het en dat hy 
saamstem dat hy weens ’n vergissing fouteer het. 

Dan verklaar regter Basson dat die landdros die beskuldigde nie kon 
vonnis nie en verwys hy die saak terug na die landdros sodat hy volgens 
die voorskrifte van a 93bis kan handel. Die enigste vraag is of die regter 
nie die skuldigbevinding en vonnis van die beskuldigde tersyde moes 
gestel het sodat die verrigtinge van nuuts af voor die streekhof kon begin 
nie - S V Jacohs 1972 1 SA 510 (K). A 93bis magtig (en verplig) slegs die 


318 


VONNISSE 


landdros om die skuldigbevinding van ’n beskuldigde tersyde te stel aan- 
gesien sodanige prosedure voor vonnis plaasvind. 

Gevolglik word aan die hand gedoen dat die landdros nie die onbe- 
voegde vonnis kragtens a 93bis tersyde kan stel nie en dat regter Basson ’n 
bevel moes gemaak het soos ïn S v Jacobs (supra). 

Indien mens natuurlik tegnies wil raak, kan gesê word dat regter 
Basson minstens die vonnis tersyde moes gestel en die saak dan terug- 
verwys het na die landdros sodat hy die skuldigbevinding tersyde kon stel 
en die verrigtinge dan weer van nuuts af voor die streekhof kon begin. 
Die prosedure gevolg in J’ Jacobs word egter verkies. 

Dit is interessant om daarop te let dat a 93bis skynbaar geen diskresie 
aan die prokureur-generaal laat of hy die beskuldigde weer wil aankla voor 
die streekhof al dan nie. Indien die staat om die een of ander rede dan nie 
meer met die saak teen die beskuldigde wil voortgaan nie, skyn die oplossing 
te wees dat die prokureur-generaal die aanklag teen die beskuldigde moet 
terugtrek kragtens a 8(1) van die Strafproseswet - natuurlik voor die be- 
skuldigde gepleit het! Dit is egter hoogs onwaarskynlik dat so ’n situasie 
in die praktyk sal ontstaan. 

PM BEKKER 
Universiteit van Pretoria 


VAAL TRANSPORT CORPORATION (PTY) LTD 
V D VAN WYK VENTER 1974 2 SA 575 (T) 

Huurkoop - Skade aan huurkoopsake - Huurkoopkoper se aksie 

’n Baie insiggewende en belangrike uitspraak is in hierdie saak gegee: 
daar is naamlik beslis dat ’n aksie ex lege Aquilia die huurkoopkoper toekom 
vir skade deur ’n derde die koopsaak aangedoen. 

Die eiser was die huurkoopkoper van ’n motor wat deur ’n derde in ’n 
motorbotsing beskadig is. Die eiser spreek die derde aan vir skade wat hy na 
bewering as gevolg van dié se onregmatige en skuldige optrede gely het. 
Die verweerder beweer in ’n spesiale pleit dat die eiser geen locus standi in die 
saak het nie. Die spesiale pleit word van die hand gewys, en teen hierdie be- 
slissing appélleer die v